"Кимтэн кииннээхпитий, хантан хааннаахпытый?" диэн ыйытык киһи айылҕатыгар баара чахчы. Төрдүн-ууһун билбэт, билэ сатаабат, үөрэппэт уонна кэлэр көлүөнэҕэ ону билиһиннэрбэт омук инникитэ суох буолар. Ити олоҕунан дакаастаммыт чахчы. 

2022 сылга Саха Республиката Судаарыстыбаннаһын бэлиэтиир 100 сыллаах өрөгөйөөх үбүлүөйэ буолуохтаах. Онно хас биирдии историческай личноска, кини дойдутун историятыгар киллэрбит кылаатынан ыараҥнатан, сөптөөх сыанабыл бэриллиэхтээх.

Мин билэрбинэн, Ил Дархан сорудаҕынан, Судаарыстыбаннаспыт 100 сыллаах бэлиэ күнүгэр Саха сирин, саха норуотун историята, олорон ааспыт уустук политическай цензура токурутууларын туоратан, историяны саҥаттан, кырдьыктаахтык үөрэтии  үлэтэ бара турар. Итини профессор Розалия Бравина салайан үлэлэтэр. Манна номохтортон, үһүйээннэртэн саҕалаан историческай чинчийиилэргэ олоҕурбут матырыйааллар туоһу буолуохтара. Дьэ, ол иһин билиҥҥи кэрдиис кэмҥэ ааспыт историябытыгар өссө төгүл эргилиннэхпитинэ, өссө дириҥник лаппыйан үөрэттэхпитинэ сатанар.

Нам сирин-уотун бас билэн, дьонун-сэргэтин көрөн-истэн олорон ааспыт төрүппүт, өбүгэбит - Мымах (сорох источниктарга Мамык) туһунан кинигэ бэлэмнээн таһааран эрэбит.  Билиҥҥи сыанабылбыт киниэхэ араас.

Ханнык баҕарар историческай личность бэйэтин кэминээҕи буолбут олох чахчыларыгар олоҕуран тэҥнии тутан сыана быһыллыахтаах. Мымах, бастатан туран, сахалар түөрт үйэ кэриҥэ улуу нуучча норуотун кытта эйэ-дэмнээхтик бииргэ олорон кэлбиппитигэр туох оруоллааҕый? Кини, үгүс историктар уонна архыып докумуоннара кэпсииллэринэн, эйэлээх олоҕу түстээччи дуу, биитэр сорохтор харса-хабыра суох тылларынан-өстөрүнэн таҥнарыахсыт, сирэй көрбөх дуу? Дьиҥнээх хоруйу бу кинигэни ыксаабакка, өйү-санааны түмэн, түҥ былыргыны аныгы олоҕу кытта тэҥнии тутан аахтахха эрэ булуохха сөп дии саныыбын. 
XVII-с үйэ ортото нуучча хаһаахтара Саха сиригэр кэлиилэрэ, олохтоох дьону-сэргэни кытта алтыһыылара, биэрэпистэн саҕалаан дьаһаах хомууругар тиийэ олус судургута суох кэм этэ. Биллэн турар күн ыраахтааҕы ыйааҕынан кэлбит Петр Бекетов, онтон салгыы суолу тэлбит араас бойобуодалар сүрүн соруктара Россия хааһынатыгар түүлээҕинэн дьаһаах хомуйан дохуот киллэрии буолара. Маны тэҥэ кинилэр суруктарыттан, дакылааттарыттан учуонайдар бэрт элбэх интэриэһинэй чахчылары булан сөптөөх сыанабыл биэрэллэригэр төрүөт үөскээбитэ. 
Нуучча хаһаахтарын уонна бойобуодаларын өттүттэн харса-хабыра суох туттуу, күүһүнэн күөнтээһин түмүгэр сахалар өттүлэриттэн утары туруу баара чахчы. Ол эрэн маннык уустук түгэҥҥэ биһиги улууспут тумус киһитэ, Мымах кинээс инникини өтө көрөн, аҕыйах хаһааҕынан нуучча судаарыстыбата барамматын, өс-саас турдаҕына саха омук отой даҕаны кыргыллар чинчилээҕин өйдөөн эйэ-дэмнээхтик быһаарсыы, хардарыта өйдөһүү, онтон сиэттэрэн бииргэ олоруу суолун тутуспута. Кини Уус Алдан баһылыга Лөгөй кинээһи тылыгар киллэрэн кыргыс дьалхааннаах аанын бүтэһиктээхтик саппыттара. Онуоха Мымаҕы бөтүҥнэр, хаҥаластар, онтон да атыттар саха норуотун таҥнарбыт курдук буруйдаабыттара. Инньэ гынан биһиги өбүгэбит икки уот икки ардыгар түбэһэн баран уустук балаһыанньаттан чиэстээхтик тахсыбыта. Ону барытын бу кинигэттэн сиһилии билсэргит ордук.
Маны барытын этэн туран, мин ааҕааччы болҕомтотун биир суолга туһаайыам этэ. Билигин аан дойдуга эмиэ сэриинэн ииримтийии, итэҕэллэри утары туруоруу, ол  түмүгэр тыын былдьаһыкка илин дойдулартан Европаҕа өтөн киирии салҕанан барар. Россияҕа даҕаны ити өттүнэн балаһыанньа уустуктардаах, регионнарга Орто Азия, Кавказ республикаларыттан үлэ көрдөөн кэлээччи элбээтэ. Үлэ миграннарын сэргэ сууту-сокуону улахаҥҥа уурбат, олохтоох культураны, итэҕэли ылыммат, ытыктаабат дьон омуктар икки ардыларыгар тыҥааһыны үөскэтэллэрэ мэлдьэх буолбатах. 
Бу курдук судургута суох балаһыанньаҕа биһиги, төрүт сахалар, кэлии омуктары кытта хайдах быһыылаах бииргэ алтыһан, уопсай тыл булан, эйэ-дэмнээхтик быһаарсан олоруохпутугар хоруйдары ааспыт историяттан булуохпутун наада. Инньэ гымматахпытына, барытын дьаалатынан ыытан кэбистэхпитинэ, айаҕа суох алдьархай ааҥныан сөп. Бэйэбит бэйэбитинэн историябытын, ааспыт олохпутун билбэт, ытыктаабат уонна улуу дьоммутугар сүгүрүйбэт буоллахпытына Сахабыт сиригэр олохсуйа кэлбит омуктар биһигини төһө убаастыахтарай уонна биһиги  санаабытын кытта төһө аахсыахтарай диэн туран, Саха Өрөспүүбүлүкэтин киинигэр, дьон-сэргэ муҥутаан мустар куоратыгар – Дьокуускайга Судаарыннас историятын музейа тэриллиэхтээх диир санааны күүскэ өйүүбүн.  
Былыргы олорон ааспыт тойоннорбутун, дарханнарбытын, атыыһыттарбытын, Өксөкүлээх, Алампа, Неустроев, Ойуунускай, Соппуруонаптар, Суорун Омоллоон онтон да атын кэлиҥҥи үөскээбит суруйааччыларбыт үлэлэрин, олохторун-дьаһахтарын таһынан,  Сэбиэскэй былааска сахаларга автономияны туруорсубут төлөннөөх өрөбөлүүссүйэ уолаттарын, кэлиҥҥ салайааччыларбытын о.д.а. политическай деятеллэрбитин, учуонайдарбытын – уопсайынан, Саха судаарынныбаһа сайдарыгар бэйэлэри кылааттарын киллэрбит дьону үйэтитэр, эдэр көлүөнэҕэ – бу маннык улуу убайдардаах, ытык дьоннордоох этибит диэн билиһиннэрэр, кэлии омукка төрдүбүт-ууспут маннык чаҕылхай дьоннорунан баай этэ диирбитигэр Судаарыстыбаннас музейа тэриллэрэ буоллар - улахан идеологическай, патриотическай суолталаах буолуох этэ. Чулуу дьоммутунан киэн туттуохтаахпыт кинилэр олохторун-дьаһахтарын, үлэлэрин, сиэрдээх олох туһугар охсуһууларын сиһилии үөрэттэхпитинэ, чиҥник биллэхпитинэ, кинилэри холобур оҥоһуннахпытына, кинилэр сырдык ааттарыгар сүгүрүйдэхпитинэ эрэ биһигини ханнык баҕарар омук ытыктыаҕа, убаастыаҕа уонна эйэлээхтик бииргэ олорорго дьулуһуоҕа. Атын суол суох. 

***

Aartyk.Ru