Уопсайынан да, Россияҕа саанааччы, кырыы хараҕынан көрөөччү үгүс. Тоҕо диэтэххэ, урукку 90-с сылларга тэҥнээтэххэ, биһиги державабыт кыаҕыран иһиитин арҕааҥы дойдулар хаҕыстык ылыналлар, күнүүлүүллэр. Ордук АХШ салалтата «бырастыы гыныан» баҕарбат. Ол иһин ойон тура-тура биһиги күүспүтүн өһүлэргэ, судаарыстыбаннай тутулбутун кэбирэтэргэ арааһынай стратегиялары тобулбута буолаллар.

Кэлэр 2016 сылга АХШ-ка Үрүҥ дьиэ хаһаайына уларыйыахтаах. Быыбарга Хиллари Клинтон кыайыан сөп диэн номнуо сабаҕалыыллар. Х.Клинтон өссө дипломатия хотуна – Госсэкиритээр эрдэҕинэ Евразийскай уонна Таможеннай сойуустар тэриллиилэрин, урукку ССРС өрөспүүбүлүкэлэрин кытары Россия экономическай сибээһин бөҕөргөтүүтүгэр мэһэйдэһиэҕин, утары үлэ ыытыаҕын туһунан аһаҕастык эппиттээх. Онон кини былааска кэллэҕинэ, икки держава сыһыана салгыы хайдах буолара биллибэт. Билиҥҥинэн, Обама былааһа онто да суох биһиэхэ саба түһэр. Үрүҥ дьиэ сүрүн санаатын тиэрдэр Госдеп официальнай бэрэстэбиитэлэ Джен Псаки бу сыл устата, ордук санкция киириэҕиттэн биһигини элбэхтэ кыынньаан биэрдэ. Билигин декреккэ барбытынан кинини Джеф Ратке солбуйда да, Псакиттан улаханнык ырааппатах, эмиэ биир оннук «каадыр» күөрэйдэ. Бу дьон тырыбынаҕа нэдиэлэ ахсын тахса-тахса Россияны мөҕөр сылтахтан атыны булбаттар.

Кэлиҥҥи кэмҥэ Госдеп барыга-барытыгар орооһуута наһаа биллээри гынна дуу диэҕи баҕарыллар. Оннооҕор Уһук сиргэ олорооччуларга, биһиэхэ, кимэн эрэллэр дуу диэн дириҥник толкуйдуохха сөп. Бэрт соторутааҕыта  Дьокуускайга Россияҕа АХШ посолун солбуйааччы, Госдеп национальнай өрөспүүбүлүкэлэри кытары үлэҕэ биир бас-көс исписэлииһэ Линн Трейси бэйэтинэн кэлэ сылдьыбыта. Өтөрүнэн Госдеп эҥэрдээх тойон-хотун Саха сиригэр үктэнэ илигэ. Арай биири өйдүү биэрдэххэ, 1991 сыллаахха ССРС-га АХШ посола Джек Мэтлок олунньуга Дьокуускайга кэлэ сылдьыбыта. Оччолорго Мэтлок дуоһунаһыттан уурайаары сылдьар кэмэ этэ. Ол иһин кэргэнинээн дойдуларыгар төннүөхтэрин иннинэ сири-Сибиири ситэри көрөөрү эбитэ дуу, көннөрү күүлэй аҥардаах кэрийэ, ыалдьыттыы, тымныы диэн тугун билээри сылдьыбыттара диэн кэпсээн баара. Туймаада туонатыгар хотун Трейсины АХШ Владивостокка генконсула Эрик Холм-Олсен, куттал суох буолуутун салаатын салайар Майкл Сестаро арыаллаабыттара.

Аны өр-өтөр буолбакка, ааспыт нэдиэлэҕэ Госдептар эмиэ сыбыытаатылар. АХШ Владивостокка генконсульствотын култуура, үөрэх, СМИ боппуруостарыгар консула Эрик Пагнер субуотаҕа көтөн кэлээт, өрөбүл күн Күөх хонууга өрүс уҥуор газохимическэй собуот тутуллуутун утарар акцияҕа сылдьыбыт, туораттан барытын кэтээн көрбүт, видеоҕа уһулбут уонна төттөрү барбыт. Аны бу нэдиэлэҕэ Госдеп лиэктэрэ Гордон Броницкай университет суруналыыстыкаҕа үөрэнэр оҕолоругар лиэксийэ аахта. Туох туһунан кэпсиир эбит диэн интэриэскэ баран истибиппэр, сүрүннээн студеннары кытта хардарыта сибээс олохтуу сатаата. Ыччаппыт туох өйдөөҕүн-санаалааҕын, интэриэстээҕин билэ-көрө сатаата.

Бэйэтин туһунан кэпсииригэр, кини Америка индеецтэрин, чуолаан Навахо биис ууһун култууратын, историятын үөрэтэр антрополог, профессор буоларын билиһиннэрдэ. Ол эрээри, киһи дьиктиргиирэ, кини ханнык да научнай диссертацията суох эбит. Россияҕа икки сыаллаах кэлбитин,  Сибиир норуоттарын уонна Америка индеецтэрин саммитын тэрийэр уонна Арктика норуоттарын фестивалын ыытар санаалааҕын үллэһиннэ. Арктика диэн тыл кыбыллыбыта мээнэҕэ буолбатаҕа буолуо. Линн Трейси эмиэ манна кэлэ сылдьан Навахо индеецтэрэ сахаларга майгынныыллар диэн эппитэ уонна эмиэ саммит, фестиваль ыытар толкуйдааҕын үллэстибитэ. Ол аата бастааҥы сыаллара култууранан өтөн киирии буолан тахсар.

Броницкай биһиги студеннарбытыттан: «Эһиги киэн туттар дьоҥҥут, «сулустаргыт» кимий?» – диэн биир кэм ыйытта. Ким эрэ аатын эттэхтэринэ, тута бэйэтин визиткатын уунан туран: «Ол киэн туттар киһигит миигин кытта сибээскэ таҕыстын», – диэн «үлэстэ».

Лиэктэр: «Саха сирин Россия күүһүнэн өттөйөн, бэриннэрэн ылбыта, тоҕо диэтэххэ, ол аайы хаһаактарга хоруопкалаах кэмпиэттэрэ суоҕа», – диэн бэрт өйдөммөт гына, күлэр аҥардаах санаатын эппитин студеннар ахсарбатылар. Лиэксийэ тухары американец индеецтэр хайдах курдук батталга олороллорун, атаҕастаналларын кэпсээн таҕыста. Ол быыһыгар: «Эһиги омуккут индеецтэргэ майгынныыр», – диэн хат-хат санатан ылла. Аудиторияҕа олорооччулар ону сөбүлээбэттэрин биллэрэн суугунаһан ыллылар. Итиэннэ лиэктэргэ туһаайан политикаҕа сытыы боппуруостары биэрбиттэрин  кэлии киһи үгүс эппиэттэртэн куотунна. Манна кэлиэн иннинэ, биллэн турар, инструктаж бөҕөтүн ыллаҕа.

Түмүктээн эттэххэ, Госдеп бэрэстэбиитэллэрэ араас өҥнөөх революциялары ыыта үөрэммиттэринэн аны Россия национальнай өрөспүүбүлүкэлэригэр, итиэннэ Уһук Илин стратегическай уокурук буолбутунан сыыбыытыахтара турдаҕа. Ити кэлэн барбыт дьон анараатах акыйаан уҥуор олорооччуларга биһиэхэ быһыы-майгы хайдаҕын, олохтоох нэһилиэнньэ тугунан тыынан олорорун отчуоттуо, уопсай хартыынаны ойуулаан биэриэ. Итинник ырытыылартан кинилэр салгыы туох-туох тактиканы ылаллара биллибэт. Оттон биһиги, олохтоохтор, туспа-туора дойду  бэрэстэбиитэллэригэр сэрэнэн сыһыаннаһыахпытын наада. Маннык эппиэттээх кэмҥэ дойдубутугар патриотическай санаабытын өссө күүһүрдүөх тустаахпыт. Онуоха төрүөт да улахан – аны биир ыйынан Улуу Кыайыыбыт үбүлүөйүн бэлиэтиэхпит. Аан дойдуга эйэлээх олоҕу кинилэр буолбакка, биһиги аҕаларбыт, эһэлэрбит аҕалбыттара. Ол эйэни тулхадытар олох табыллыбат. 
***
Саргылаана ДАНИЛОВА,
"Саха сирэ".