Биир саамай сөбүлүүр айымньыта «Алампа» арамаана нуучча ааҕааччыларыгар тылбаастанан тиийбитинэн киэн туттуох этэ. «Быһах биитинэн» тылбаастанан дуу, киинэ буолан тахсан дуу саханы саха дэтиэх этэ буолуо. Кыайыы 70 сылын юбилейыгар саха саллаатын хорсун-хоодуот сырыытын, эрдээх санаатын, кыайыыга дьулуурун уус-уран тылынан дьүһүйүө эбитэ буолуо. Ол эрээри кини норуодунай суруйааччы үрдүк аатын ылан айымньылаахтык үлэлии-хамсыы, айа-тута сылдьан биһиги кэккэбититтэн соһуччу, эмискэ барбыта. Биһиги бары да соһуйбуппут, хараастыбыппыт, бырастыылаһар элэ-была тылларбытын эппиппит.

     Е.П.Неймохов олоҕун бүтэһик сылларыгар, Саха Республикатын суруйааччыларын союһун салайбыта. Кини бу дуоһунаска соччо баҕарбатар да, баҕар, хайдыһа сылдьар икки союһу холбуур ымыы санаалаах председатель буоларга сөбүлэспитэ. Анал литературнай үөрэхтээх талааннаах поэты И.В.Мигалкины солбуйааччынан үлэлииригэр тылын ылбыта. Онон икки талааннар уопсай тылы булан, тапсан үлэлээн испиттэрэ. Егор Петрович суох буолбутун кэннэ, кини оннугар Саха Республикатын суруйааччыларын союһун салгыы үлэлэтэ сылдьар. Иван Васильевич төһө да ыарахан ыарыыны кытта туруулаһа сырыттар аҕа табаарыстара М.Д.Ефимов, Е.П.Неймохов ыыппыт политикаларын тутуһан, ССРС үрэллиитин саҕана сыыһа өйдөһүүттэн тахсыбыт алҕаһы көннөрүүгэ, Саха сирин суруйааччыларын бииргэ түмүүгэ хардыылары оҥорон эрэрэ киһини үөрдэр.

         Егор Петрович туһунан ахтыы кинигэтин бэлэмнээн таһаарарга кэргэнэ Мария Петровнаны кытта үлэлэспиттээхпин. Онно норуодунай суруйааччы икки союһу холбуурга үрдүкү салайааччыларга суруйбут суруктарын кытта билсибиттээхпин, сорохторун ол кинигэҕэ киллэрэн турабыт. Көннөрү да кэпсэтэргэ, доҕорум мэлдьи кэриэтэ  икки союз баара айымньылаах үлэни атахтыырын, атааннаһыы, күөнтэһии онтон тахсарын этэрэ.

    Республика Ил Дархана Е.А.Борисов литература сылынан сибээстээн суруйааччылары кытта көрсөрүгэр,  Е.П.Неймохов ымыы туттубут холбоһорго диэн санаатын тумук туттан, биир суруйааччылар тэрилтэлэрэ баар буолуохтааҕын, хайдыһа сылдьар сатамматын  тоһоҕолоон бэлиэтээбитэ.. Ону ылынан Саха Республикаларын суруйааччылара кулун тутар ый 18 күнүгэр мунньах тэрийэн, бу боппуруоһу дьүүллэспиттэрэ уонна маҥнайгы хардыы быһыытынан икки союһу ассоциация быһыытынан тэрийэн икки өттүттэн тэҥ састааптаах  салайар бырабылыанньаны тэрийэр туһунан этии киллэрбиттэрэ. Сирэй председателинэн хайаларын диэки халбаҥнаабат республикаҕа салайар үлэҕэ сылдьыбыт, дьоҥҥо-сэргэҕэ аптарытыаттаах киһи талыллыахтаах диэн буолта.

Мин санаабар,  маныаха биһиэхэ биллэр-көстөр эбээн норуотун талааннаах уола, норуодунай суруйааччы А.В.Кривошапкин эбэтэр эмиэ сүрдээх талааннаах суруйааччы,үрдүкү салайар дуоһунастарга үлэлээбит, Ил Түмэн депутата буола сылдьыбыт Д.Ф.Наумов буолуохтарын сөп. Кинилэр хайалара да биһиги суруйааччыларбытын суруйар талааннарынан, тэрийэр дьоҕурдарынан түмэр, сомоҕолуур кыахтаахтар. Онтон солбуйааччыларынан икки союзка үлэлии сылдьар председателлэр буоллуннар.

Саха суруйааччыларын ассоциациятын тэрийии икки союһу тэҥҥэ тутууга, биир сыһыаны олохтооһуҥҥа туһалаах буолуон сөп этэ. Е.П.Неймохов биир союһу аҥардастыы өрө тутуу, биирин атарахсытыы баарын бэлиэтиирэ. Кырдьык,  туораттан кэтээн көрдөххө, оннук да курдук буолан тахсар эбит этэ.   Холобур, «Аал Луук Мас» биэриигэ тоҕо эрэ кэлтэччи биир союз чилиэттэрэ элэҥнээн тахсаллар, онтон  Н.Харлампьева «Ааҕар балаҕан» диэн бэртээхэй биэриитигэр бэйэтин союһун чилиэттэрин кинигэлэрин кэлтэй кэпсээн тахсара кэрэгэй. Арай «Бичик» кинигэ кыһата сыллааҕы былааны оҥороругар икки союз чилиэттэрин  айымньыларын бэчээттээн таһаарарыгар иккиэннэрин тэҥнии соҕус тутан сыһыаннаһарын сэбиэт чилиэнин быһыытынан кэтээн көрөбүн.

Россияҕа хас да суруйааччылар холбоһуктара бааллар. Олортон бөдөҥнөрө суруйааччылар аан дойдутааҕы холбоһуктара. Онно Саха Республикатын суруйааччыларын союһа киирсэр. Бу холбоһук урукку ССРС киирсэр союзнай республикалар суруйааччыларын түмэр. Ол да иһин урукку ССРС Суруйааччыларын союһун нэһилиэстибэтин, бары дьиэтин-уотун, бас билэр сирин, баайын-дуолун (имуществотын) тутан хаалбыта. Ол элбэх мөккүөр, сууттаһыы кэнниттэн быһаарыллыбытын туһунан Суруйааччылар союзтарын аан дойдутааҕы түмсүүлэрин Исполкомун председателэ Никита Михалков Е.П.Неймоховка иһитиннэрбит суругар этиллэ сылдьар.

Егор Петрович сорудаҕынан, билиҥҥи салайааччыларын офиһыгар И.И.Переверзиҥҥэ киирэ сылдьыбытым дьиэ-уот, кабинет бэрт мааны этэ. Иван Иванович Саха сиригэр олорбут, үлэлээбит киһи, биһиги дьоммутугар сыһыана ылааҥы этэ. Кинини Москуба суруйааччылара көрдөрөн туран, баайдарын-дуолларын былдьаппыттарыттан кыһыйан-абаран бэрт элбэхтик кириитикэлииллэр, суруйааччынан да аахпаттар быһыылаах, "үөрэҕэ суох тракторист" диэн үөҕэр ыстатыйаларын «Литературная газета» хаһыакка түбэһэн аахпыттаахпын.

Билигин быһыыта улахан суруйааччылар тэрилтэлэрин биллиилээх суруйааччы   Ганичев салайар. Кинилэр союз ыһыллыан иннинэ ССРС Суруйааччыларын союзтарыттан Россия суруйааччылара буолабыт диэн туспа буруо таһаарыммыттара. Дьэ ол кэмҥэ биһиги суруйааччыларбытыттан ким ханнык союзка хааларын ыйыппыттарыгар Моисей Ефимовтаах уруккубутугар хаалабыт диэн буолбут, онтон Софрон Даниловтаах М.Горькай тэрийбит ССРС Суруйааччыларын союһуттан тахсан,  Россия суруйааччыларын союһугар киирбиттэр. Онон ис дьиҥэр киирдэххэ, кинилэр М.Горькай Советскай Союзка, онтон П.А.Ойуунускай Саха сиригэр тэрийбит союзтарыттан тахсыбыттар уонна "Россия суруйааччылара" диэн буолбуттар. Онтон кинилэр дьоллоругар ССРС үрэллэн, Россияҕа  кинилэр союзтара баһылыыр оруолламмыт. Улуу Ойуунускай уонна атын эрдэ олохтон туораабыт биһиги биллиилээх суруйааччыларбыт Эрилик Эристиин, Т.Е.Сметанин, Чаҕылхан уо.д.а. Россия суруйааччыларын союһун чилиэттэрэ буолбатах этилэр. Эбэтэр кинилэри Саха сирин суруйааччыларыгар   кэккэлэригэр киллэриэххэ сөп  этэ. Онон билиҥҥи суруйааччылар улуу убайдарын таҥнарбыттарыттан кыратык да кыбыста түһүөх этилэр диирэ Гоша  Неймохов. Итиэннэ холбоһор да буоллахха, Татарастан суруйааччыларын курдук Саха сирин суруйааччыларын чилиэттэрин барыларын Россия суруйааччыларынан курдук ааҕары сөптөөҕүнэн ааҕара. 1958 сыллаахха РСФСР Суруйааччыларын союһа тэриллэригэр саха суруйааччыларын барыларын киллэрбиттэрин холобурдуура.

Саха сирин ассоциациятын тэрийии суруйааччылар холбоһон биир союз буолалларыгар маҥнайгы хардыы буолуох этэ. Ол инниттэн урукку союз дьиэтин-уотун (биһиэхэ хомуньуус хоодуота Н.Н.Назаров сүүрэн-көтөн туттарбыт дьиэтэ эрэ баар быһыылаах) саҥа тэриллэр ассоциациҕа моой биэрэр сөп этэ. Ол арендатынан үптэнэн-харчыланан син буруо таһаарыныа этилэр. Моисей Ефимовтаах арахсалларыгар ол дьиэттэн тахсан биэрбиттэр, өлүүлэһэ, баай үллэстэ сатаабатахтар, сэбиэскэйгэ үөрэммит дьон быһыытынан судургутук тахсан биэрбиттэр уонна Бэчээт дьиэтигэр күн бүгүҥҥэ диэри биир хоско кыбыллан олороллор. Онтон Россия суруйааччыларабыт дэнээччилэр Н.Н.Назаров туттарбыт дьиэтин баһылаан хаалбыттар, приватизациялаабыттар. Хаһаайыттар буолалларынан, билиҥҥи ырыынак үйэтигэр арендалаан, онтон үптэнэн олороллор. «Төһө үп-харчы киирэрэ кистэлэҥ, туһааннаах тэрилтэлэр билэн эрдэхтэрэ»- диирэ Егор Петрович

Республика Ил Дархана быйыл суруйааччылар холбоһуохтаахтарын туһунан этиитэ, баҕар, сорохторго соһуччу курдук буолуон сөп. Ол эрээри  Е.П.Неймохов Саха сирин суруйааччыларын председателинэн үлэлии сылдьан, Егор Афанасьевичка туһаайан холбоһуу туһунан киниэхэ  суруйбуттаах эбит. Ол суругар Саха сиригэр баар икки суруйааччылар союзтарыгар тэҥ сыһыан баар буолуохтааҕын, 1934 с. П.А.Ойуунускай тэрийбит суруйааччылар союзтарыттан силис тардалларын, уратыта диэн Саха сирин суруйааччыларын союһа Россия суруйааччыларын союһун нөҥүө Аан дойду суруйааччыларын түмсүүтүгэр, ол аата урукку ССРС Суруйааччыларын союһугар киирэллэрин быһааран суруйбута. Онон Саха сирин суруйааччыларын юбилейын тэҥинэн бииргэ ылыахтаахтарын быһааран итэҕэтиилээхтик суруйбута. Ол иһин эбитэ буолуо  норуодунай суруйааччы 60 сааһын туолар үөрүүлээх юбилейыгар правительство Председателинэн үлэлии олорон Е.А.Борисов эҕэрдэ тыл этэригэр «Егор Петрович, мин эйиэхэ итэҕэйэбин» диэн истиҥник эппит тыллара баар.

Кырдьык, Е.П.Неймохов билигин биһиги кэккэбитигэр баара буоллар, Ил Дархан этиититтэн кынаттанан, суруйааччылары холбуурга туох баар кыаҕын, тэрийэр дьоҕурун киллэрэн туран, үлэлэһиэ этэ дии саныыбын. Бэл, урут ким да "сээн" диэбэт кэмигэр суруйааччылары холбуур баҕаттан, миигин көмө-ньыма, аллараа сыҥаах буолуоҥ диэн, союһугар  фольклор - литература өҥ кырса буолар, атын республикаларга фольклористары союзтарыгар киллэрэллэр диэн матыыптаан, чилиэнинэн ылан турар.
***
 Егор Петрович бииргэ үөрэммит табаарыһа СэмэнТумат кинини өйөөбөтүттэн улаханнык сүөм түһэрэ, хомойоро даҕаны, Университекка үөрэнэр сылларбытыгар биир хоско олорон, атастыы-доҕордуу этибит. Биирдэ Саҥа дьыл түүн Сеня эдьийин дьиэтигэр Гоша Неймохов, Ганя Филиппов уонна мин буоламмыт, аҕа саастаах үөрэхтээхтэрбит атааннаһаллар, үҥсүһэллэр, биһиги саха тыла, фольклора, литературата сайдарын туһугар биир санаалаах буолуохтаахпыт, атааннаһыа суохтаахпыт диэн андаҕайсан турабыт. Сеня Попов онно элбэх саҥатыгар тэптэрэн кимнээҕэр ордук чобуоххайбыта. Ол бэйэтэ киһибит атын тойуктаах, холбоһор туһунан эттэххэ, өттүгүн үлтү түһүөх буолар. Бииргэ үөрэммиттэр киһибит норуодунай суруйааччы буолбутун тылланан кэриэтэ бэлиэтии олорон: "Дьэ, Семен Андреевич, норуодунай суруйааччы буолбучча, доҕорбут Гоша Неймохов икки союһу холбуур кэриэһин толорорго үүннээх-тэһииннээх тылгын суруйааччыларга тириэрт», - диэн сүбэ кэриэтэ эппиппин өһүргэнэн өлө сыспыта. Онон кэпсэтии бүппүтэ. Билигин биир дойдулааҕа Аҕа баһылык эппитин туох диирэ буолла диэн кэтэһэ саныыбын.

Дьиҥэр Ил Дархан хойутаан да буоллар сөптөөх боппуруоһу туруорда. Саха сирин суруйааччылара маҥнайгы хардыы быһыытынан икки тэҥ статустаах суруйааччылар союзтарын биир ассоциация тэрийэллэрэ эмиэ сөп. Хайа да диэки халбаҥнаабат көнө сүрүннээх председатели уонна бырабылыанньаны тэрийэн, саха литературата саҥа тыын ылан сайдарын туһугар эдэрдэри кытта үлэлэһэн, литература боппуруостарынан дьарыктанар учуонайдары түмэн, литература сайдар саҕахтарын торумнаан, үлэни-хамнаһы тэрийэр кыах баар буолуох этэ. Биллэн турар, икки союһу холбооһун боппуруоһа юридическай да өттүнэн, тэрээһин да өттүнэн уустуктара, сатаммата элбэх буолуо да, атааннаспакка, эйэ дэмнээхтик боппуруоһу быһаарар барыбытыттан тутулуктаах.

  ***
В.В.Илларионов,
филологическай наука  доктора, профессор,
Саха Республикатын суруйааччыларын союһун чилиэнэ.