“Олохпут сайдан, киһи барыта интэриниэккэ көһөн, сотору кумааҕы хаһыаттар букатын да тохтуохтара” диэн түүйэллэрин элбэхтик истэбит. Чэ, ону билбэппит, олох бэйэтэ көрдөрөн иһиэ... Оттон биһиэхэ бүгүн “Aartyk.Ru” интэриниэт-таһаарыы сүрүн эрэдээктэрэ, киэҥник биллэр суруналыыс Туйаара Карловна Нутчина ыалдьыттыыр. Санаттахха, “Аартык” – дьону долгутар бэрт элбэх боппуруоһу сиһилии уонна туох да киэргэтиитэ суох “туруору” суруйар, итэҕэстэри саралыыр, уопсастыба сэҥээриитинэн туһанар интэриниэт-хаһыат.

 

– Туйаара, интэриниэт-хаһыаттар хайдах үбүлэнэн, кимтэн хамнастанан тахсалларый?

– Онно туох да кистэл суох. Син биир атын “кумааҕы” хаһыаттар эрэдээксийэлэрин курдук бириинсибинэн үлэлиибит. Тэрилтэлэри кытта дуогабардаһабыт, реклама таһаарабыт, имидж матырыйаалларын оҥоробут.

– “Аартыкка” хас буолан үлэлиигитий?

– Бастайааннайдык үлэлээччилэр – үһүөбүт, ону тэҥэ, таһыттан сылдьан суруйар дьоннордоохпут.

– Эһиэнин курдук интэриниэт-таһаарыыларга “өстөөҕү сакаастааһын” син балай эмэ тэнийбит көстүү буоллаҕа...

– Наһаа да “сакаастааһын” диэн буолбатар... Дьиҥинэн, оннук “сакаас” кырдьык баар да буолуон сөп. Бэ-э-рт дэҥҥэ! Ол гынан баран ол “сакаас” биһиги эрэдээксийэбит санаатын кытта толору дьүөрэлэһэр эрэ буоллаҕына күн сирин көрөр. Биһиги бэйэбит эмиэ көрүүлээхпит,  санаалаахпыт. Холобур, “дьонун, норуотун туһугар харыстаммакка үлэлиир, чиэһинэй, үтүө киһи” дии саныыр дьоммутун төһө да суумаҕа “сакаастаабыттарын” иһин, биһиги батынабыт. Ити чааһыгар, кытаанахпыт.

Таарыйа эттэххэ, сорох кыра чунуобунньуктар, кэккэ миниистирдэр эҥин, кириитикэлиир матырыйаалы таһаарбыппыт кэннэ “сакаас!”, “ким сакаастаата?” диэн айдаан бөҕөтүн түһэрээччилэр. Дьон бэйэтин ким эрэ “сакаастыан” курдук күүркэтинэ, бэйэтин сэмэй оруолун аһара дарбатына сананарыттан сорох ардыгар киһи күлүөн да курдук балаһыанньалара баар буолааччылар.

Быһата, “сакааһынан” үлэлээбэппит. Суруллар кириитикэҕэ барытыгар бэйэбит илии баттыыр кыахтаахпыт.

– Сорох дьокутааттары, миниистирдэри уо.д.а. анаан-минээн сойуолаһар, мэлдьи сонордоһон туран “кыайар” курдуккут.

– Этэргэ дылы, “оонньуу быраабылатын” бары билэллэр. Мэлдьи дьон хараҕын ортотугар сылдьар публичнай киһи, бэлиитик буоллуҥ да – кириитикэҕэ, ону ааһан үөҕүллүүгэ, холуннарыыга, бэл, кырыыска-таныарга, барытыгар бэлэм буолуохтааххын. Биһиги кими да анаан була сатаан хараардыбаппыт. Өскөтүн чунуобунньук, дьокутаат сиэрэ суох быһыыланар, уопсай ылыллыбыт араамканы таһынан сүөргүтүк дьүһүлэнэр, туттар-хаптар, сананар буоллаҕына – баһаалыста! Уопсайынан, тойон-хотун толоос быһыытын суруналыыстан атын ким кириитикэлиэй... Таарыйа, биир “сэкириэппин” арыйыым. £р кэмнээх үлэм уопутугар олоҕуран, “дуоһунастаах дьон көннөрү үлэлэрин итэҕэһин ыйар кириитикэҕэ улаханнык долгуйбаттар, оттон күлүү гыныы, үгэ-хоһоон аҥаардаах кириитикэни баҕас, адьас, чугастык ылыналлар” диэн түмүккэ кэлэн сылдьабын. Ол быдан дьайымтыа буолар.

Хайаан да эбэн этэрим наада... “Оннооҕор ойуур маһа улаханнаах-кыралаах”, “тойону отунан-маһынан оҥорбоккун” диэн баар. “Аҕыйах ахсааннаах омук буоларбыт быһыытынан, норуоппут ис тутулун сатарыппат туһугар, өрөспүүбүлүкэбит үрдүкү салалтатыгар ытыктабыллаахтык сыһыаннаһыахтаахпыт” диэн биһиги бигэ позицияны тутуһабыт.

– Афанасий Максимов туһунан “Аартыкка” наһаа элбэх матырыйаал тахсар. Төһөнү төлүүрүй дуу, хайдаҕый?

– Хаайылла сытар киһи тугунан төлүөҕэй? Билигин биһиэхэ хайдаҕый? Тутууну – индустар, алмааһы – арабтар, гааһы – дагестаннар дьаһайалларын курдук балаһыанньа олоҕурда. Бээрэ, оччотугар саха ыччатыгар туох тиксэрий, оҕолорбут-сиэннэрбит кэлин тугу аһаан-таҥнан киһи-хара буолалларый? Биир саха киһитэ бырамыысыланнас эйгэтигэр киирэ сатаабытын ити курдук анаан бултаһа сылдьан сонордоһоллоро сыыһа дии саныыбын. “Уорбут” диир буоллахтарына, баһаалыста, уоруйахтары барыларын хаайдыннар ээ. Олор кимнээхтэрэ эмиэ син биллэр. Ала-чуо кинини ойуччу тутан бултаһалларын иһин көмүскэһэбит. Онтон атын туох да матыып суох.

– Ити суруйууларгыт иһин ситиһэ сатыыр, үөхсэр-саанар дьон, бука, элбэҕэ буолуо?

– Баар бөҕө буоллаҕа. “Кэһэтиэхпит” диэн саанааччылар да, “ким эрэ “ноҕуруускалаатаҕына” көмөлөһүөхпүт, этээр” диэччилэр да элбэхтэр. Үлэбит хайысхата оннук буоллаҕа, “суруналыыс 2-с миэстэҕэ турар кутталлаах идэ” дииллэр этэ дуу... Хата, билиҥҥитэ, таҥара көмөтүнэн, этэҥҥэбит.

– Төһө элбэхтик суукка соһоллоруй, “чиэһин, дьоһунун көмүскээччи” элбэх буолуохтаах?

– Элбэх буоллаҕа. “Холуннарыыттан” саҕалаан “экстремизмҥэ” тиийэ үҥсүһээччилэр. Былырыын сайыны быһа эрэйдээбиттэрэ. Хата, төрөөбүт сахабыт тылыгар улахан махталлаахпын. Төрөөбүт тылбыт имигэс, нымса буолан, хара дьыалата дакаастамматах уоруйаҕы хайдах баарынан “уоруйах” диэн аһаҕастык суруйан да баран, сокуон буукубатыгар таба туттарбат албастар-ньымалар элбэхтэр. Суут-сокуон, быраап тиэмэтигэр суруйар саха суруналыыстара саха тылын оннук кистэлэҥ уратытын билэллэр.

– “Аартык.ру” сахалыы тыла-өһө бэрт сатаҕай, ыһыллаҕас, көтүмэх буолар. Тоҕо оннугуй?

– Үлэбит хайысхата оннук. Ыстатыйалары кумааҕы хаһыаттар курдук кичэйэн, нарылаан оҥорор кыахпыт суох, үксүн бара-кэлэ сылдьан, “хааман иһэн” оҥоробут. Быһата, тылбыт сатаҕайа – “оперативноспыт” төлөбүрэ.

– Саха сирэ кыараҕас. Ол хаһыатынан “киллиэйдээбит” дьоҥҥун онно-манна сылдьан ыы муннугунан, уун-утары көрсө түһэриҥ буолуо. Хайдах көрсөҕүтүй?

– Ол киһититтэн тутулуктаах. Ким эрэ көрбөтөҕө буолар, ким эрэ киһи дьиксиниэн курдук аһара аламаҕайдык кэлэн кэпсэтэр, ким эрэ ааспакка-арахпакка сылдьан үөхсэр... Араас буоллаҕа.

– Сорох “кумааҕы” хаһыаттар эһиги “Аартыккытыгар” тахсыбыт матырыйааллары сүһэн, устан ылан бэчээттээбит буолаллар. Көҥүллэтэллэр эҥин дуу, суох дуу?

– Ханнык баҕарар суруналыыс матырыйаалын “дьон аахтын” диэн суруйар. Тус бэйэм суруйууларбын атын хаһыаттар устан ылан таһааралларыттан улаханнык долгуйбаппын. Төһөнөн элбэх киһи ааҕар да, оччонон үчүгэй диэх курдук саныыбын. “Бу ыстатыйаны “Аартыктан” ыллыбыт” диэн сигэниэхтэрин, тиэкиһи уларытымыахтарын эрэ наада. Кырдьыгынан эттэххэ, улаханнык көҥүллэппэттэр даҕаны.

– Ити суруйууларыҥ түмүгүнэн, туох эмэ дьаһаллар ылыллаллар дуу, суох дуу?

– Төһө да киһи хараҕар тута көстүбэтэҕин иһин, кэккэ суруйуулар кэннилэриттэн дьаһаллар ылыллыбыттарын дьиҥ чахчы билэбин. Биллэн турар, суруйууга барытыгар буолбатах.

– Үлэҥ чэрчитинэн, элбэх дуоһунастаах дьону, дьокутааттары кытта алтыһаҕын? Билиҥҥи Ил Түмэн састаабын хайдах сыаналыыгыный, уруккуларга холоотоххо?

– “Баартыйа испииһэгинэн талыллыбыт дьон” диэнинэн барыта этиллэн сылдьар. Ол эрээри, биир мандааттаах уокуруктартан талыллыбыт дьокутааттар ортолоругар наһаа интэриэһинэй дьон бааллар. Уопсайынан, биһиги былааспыт эргимтэтигэр наар биир дьон алаадьы курдук эргийэ сылдьаллара хомолтолоох. “СӨ салайар каадырын резервэтигэр тыһыынчанан киһи турар” диэн буолар да, былааска наһаа аҕыйах “саҥа сирэйи” көрөбүт. Каадыр боппуруоһугар олох ирдэбилиттэн лаппа хаалан иһэбит дии саныыбын.

– “Кумааҕы” хаһыаттарга сыһыаныҥ?

– “Сахалыы тыллаах бырабыыталыстыбаннай да, чааһынай да, улуус да хаһыаттара хайаан да баар буолуохтаахтар” диэн бигэ өйдөбүллээхпин. Тыа сиригэр барытыгар интэриниэт тиийэр буолбатах. Дьон кумааҕы хаһыаты эт илиитинэн тутан-хабан, имитэн-хомутан, сытын-сымарын билэн ааҕара үчүгэй бөҕө буоллаҕа. Тираһа улаханыттан-кыратыттан, хаачыстыбата үчүгэйиттэн-куһаҕаныттан тутулуга суох, биир да сахалыы хаһыат сабыллыан баҕарбаппын. Кинилэргэ судаарыстыба өйөбүлэ хайаан да баар буолуохтаах дии саныыбын.

– Билигин бырабыыталыстыба хаһыаттарын уопсай тираһа күүскэ түһэ турар. Айаҕалыы сатаан, босхо түҥэтэр буоллулар. Арай эйигин биир эмэ бырабыыталыстыба хаһыатын кылаабынай эрэдээктэринэн анаатахтарына...

– Киһини күллэримэ эрэ. Аны “бырабыыталыстыба хаһыатын эрэдээктэрэ буоларга дураһыйар эбит...” диэн дьон күлүүтүгэр ыытаары гынаҕын дуо? Олоххо баар, арыый кыаллар суолу ыйытыаххын...

– Чэ, оччоҕуна, бырабыыталыстыбаннай хаһыаттар тиражтарын улаатыннарыахха сөп дуо?

– Бырабыыталыстыбаннайа-чааһынайа оруола суох, менеджмент үлэтин кыайдахха, ханнык баҕарар хаһыат тираһын улаатыннарыахха сөп. Онно туох да саарбахтааһын суох. Холобур, мин быһа холоон ааҕыыбынан, билигин өрөспүүбүлүкэбитигэр тахсар хаһыаттары-сурунааллары 111,5 тыһ. киһи сурутарыттан, 100-чэкэ тыһыынчата – саха дьоно. Быһата, “хаһыаты-сурунаалы,  сүрүннээн,  саха дьоно эрэ ааҕар”  да диэтэххэ улахан баһыы буолбатах. Холобур, билиҥҥи “Сахамедиа” гендириэктэрэ К.Алексеев үчүгэй суруналыыһын адьас саарбахтаабаппын, ол гынан баран кини саха дьонун ортотугар бырабыыталыстыба хаһыаттарын хайдах да тэнитэр кыаҕа суоҕун эмиэ өйдүүбүн. Сурутууну тэнитэр, тираһы улаатыннарар туһугар саха дьоно тугунан тыыналларын, хайдах олороллорун, туох интэриэстээхтэрин иһиттэн билэр саха киһитэ, дьиҥнээх менеджер наада. Менеджер диэн, холобур, “Ситим” дириэктэрэ М.Христофорова курдук киһини этэбин.

– Бэчээт департаменын дириэктэринэн анаммыт Афанасий Агитович Егоровтан интервью ылбыт этиҥ. Туох өйдөбүл үөскээтэ?

– Ол интервьюга кини кимэ-туга, кыаҕа-таһыма барыта ырылыччы көстө сылдьар дии саныыын. Онно тугу да эбэрим-көҕүрэтэрим суох.

– “Туймаада” хаһыаты туох дии саныыгын?

– Хаһыаты дьон сурутар, ааҕар буоллаҕына, ол аата дьон-сэргэ онно тахсар матырыйаалы сэҥээрэр. Атыннык эттэххэ, бу хаһыат уопсастыба ханнык эрэ араҥатын көрдөбүлүгэр эппиэттиир. Ол аата, “тахсыахтаах” диэн буоллаҕа.

– Ити ким үбүлүүр хаһыатай? Билбэккин дуо?

– Бэйэтин эрэдээктэриттэн атын ким да ону билбэтэ буолуо. Биллэн турар, кумааҕы хаһыат таһыттан көмөтө суох бэйэтин бэйэтэ уйуммата-кыаммата өйдөнөр.

– Саха суруналыыһа диэн, эн санааҕар, хайдах буолуохтааҕый?

– Сэбиэскэй кэмҥэ “норуот суобаһа” диэн функцияны суруйааччылар толороллоро. “Дьэ, кини туох диир эбитий? Туох санаалааҕый?” – диэн норуот улахан суруйааччылар тугу дииллэрин күүтэрэ. Билигин ол эбээһинэс суруналыыстарга көстө. Уопсастыбаҕа буолар үтүө-мөкү көстүүлэри норуоппут суруналыыстар харахтарынан, сыанабылларынан эрэ билэр. Манан сибээстээн, национальнай суруналыыстыка бэрэстэбиитэлэ (сахалыы да, нууччалыы да тылынан суруйар саха суруналыыстарын этэбин) төрөөбүт норуотун, өрөспүүбүлүкэтин иннигэр улахан эппиэтинэһи сүгэр. Ол эбэтэр, үйэ аҥаарын устата оҕо хаһыатын сүрүн эрэдээктэринэн үлэлээбит, ытыктабыллаах Нина Протопопова этэринии, “хаһыат дьону иитиэхтээх, киниттэн инникилээн иһиэхтээх, дьону батыһыннарыахтаах”.

Онтон атын суруналыыс иннигэр ханнык да сыал-сорук баарын билбэппин.

*** 

Иван Гаврильев кэпсэттэ.
“Кыым” хаһыат, кулун тутар 5 к., 2015 с.