Мин 20 сыл устатыгар бюджет кэмитиэтин салайбытым, билигин ити кэмитиэт председателин солбуйааччынан, бюджеты ылыныыга үс сөбүлэһиннэрэр хамыыһыйаҕа итиэннэ сыллааҕы уонна онтон кэлэр кэмнэр бюджеттарын оҥорор правительственнай хамыыһыйаҕа үлэлиибин. Парламент кэмитиэттэригэр үрдүк кылаастаах профессионаллар үлэлиэхтээхтэр диэн Путин мээнэҕэ эппэтэҕэ.

Бу 20 сыл усталаах-туоратыгар  элбэҕи көрүстүм. Ордук 1998 уонна 2008 сыллар ыарахаттарын. Оччолорго бюджет үлэһиттэригэр хамнас кэмигэр кэлбэтэ кризис саамай сытыы кыһалҕатынан буолбута: учууталлар, медиктэр, онтон да атыттар ыйы ыйдаан хамнас ылбат этилэр. Оттон бүгүн биһиги солкуобай куурса, нефть сыаната таҥнары түһүүлэрин, Украинаҕа сэрии салҕаныытын, арҕаа дойдулар Россияны үүрбэ дойду оҥороору, төгүрүччү күөмчүлүүргэ сананан санкцияны киллэриилэрин  кытта ыы-муннубутунан кэтилиннибит. Ол эрээри кинилэр Путины муннукка ыгар хайдах да табыллыбатын өйдүү иликтэр. Биһиги дойдубут кризистэргэ бэриммэт уһулуччу дьоҕурдаах, кини историята кэрэһилииринэн, чэчирии сайдыы сылларынааҕар ыарахан сыллар быдан баһыйаллар. Россия итинник уустук быһыыттан-майгыттан улахан оҕустарыыта суох тахса үөрүйэх. Ааспыт өттүгэр Россия араас санкциялары, эҥин-эгэлгэ эмбарголары көрсөн турар. Олорго государстволар биһиги дойдубутун утары бөлөҕүнэн куомуннаһыылара,  муннукка ыгыылара уһуннук барар түгэннэрэ бааллара. Россия үйэлэр тухары аан дойду саамай бөдөҥ державатын быһыытынан олорон кэлбитэ, олорор даҕаны. Ол билиҥҥэ диэри кини кыаҕын мөлтөтө сатааччылар харахтары аалар. Россия бэйэтин бас-көс балаһыанньата, биһиги норуоппут бигэ тирэҕэ, эрэлэ, тулуура, бэйэ сүөнүүтэ ханна да сүтэн хаалбата, баар.

Соҕуруу Кореяҕа сырыым кэнниттэн мин бүгүҥҥү уустук кэмҥэ сабаҕалааһынынан буолбакка, кэм ирдэбилигэр эппиэттиир чопчу дьыаланан дьарыктаныахха диэн түмүккэ кэллим. Онуоха бу курдук этиилэрдээхпин:

1.     Сыл иһигэр доллар уонна евро куурустара икки бүк үрдээтэ. Мин саныырбынан, ити саамай түгэх бэлиэ, солкуобай итинтэн аллараа түһэр сирэ суох. Нефть сыаната күүскэ түһүө суоҕа, солкуобай бигэ туруктаныытын сабаҕалыыр бары төрүөттэр бааллар. “Хара көмүс” салгыы итинтэн ордук түспэтэ өйдөнөр. Онон мин дьону уоскутуохпун баҕарабын. Сотору кэминэн биһиги солкуобайбыт сыаната өрө тахсыаҕа. Иллэҥ харчылаах, валюталаах буоллаххытына, бааннарга сылга 15-16 % (солкуобайынан), 9-10%  (валютанан) дохуоттаах уурааста аһыҥ. Харчыгыт таас курдук таах сытыа суохтаах. Итинник кыаҕы тоҕо мүччү тутуохтаахпытый?

2.     25 сыл анараа өттүгэр Тяньанминь болуоссакка демонстрацияны кыйдааһыны утаран, АХШ Китайы утары санкция киллэрбитэ билигин Россияны утары ыытыллар сыһыаннарга майгынныыр. Үгүс компаниялар Китайы кытта эргиэннэрэ, арҕаа дойдулар бааннарга кредиты биэриилэрэ  бобуллубута, үрдүк технологиялары туһаныыны хааччахтаабыттара. Түмүгэ тугуй? Арҕаа дойдулар экономикалара күүскэ мөлтөөтө, ол оннугар китайдар аан дойдуга 2-с миэстэҕэ таҕыстылар, КНР сүрүн иэстээх дойдутунан АХШ буолла. Китайдар баҕардахтарына, доллар эстиэн сөп (АХШ тас иэһэ 17 триллион доллрага тэҥ). Онон санкция Россияҕа бэйэтин экономикатын, производствотын өрө тардар, дойдутун баай оҥорор, Штаттары өрө мыҥыырын тохтотор  кыаҕы биэрэр. Соҕуруу Кореяҕа сылдьан ити санаам өссө бөҕөргөөтө. Самолеттары, хараабыллары, автобустары, массыына бары көрүҥүн, бородуктаны, таҥаһы-сабы, эми-тому, айфоннары, айпадтары, тутуу, суол техникатын уо.д.а. – ити ааттаммыты барытын Корея бэйэтэ оҥорор. Онон Соҕуруу Корея экономиката доллартан тутулуга – 1,5 %, оттон биһиги экономикабыт тутулуга 54%.

Биһиэхэ коллективизациялааһыны, индустриализациялааһыны ыытыы, Аҕа дойду Улуу сэриитин  кэмигэр байыаннай техника производствотын кылгнас кэм иһигэр уларыта тутар тэрийии уопута баар. Онон курбутун ыга тардынаммыт бюджеппытыгар, бары баар программаларбытыгар, бырайыактарбытыгар суһал көннөрүүлэри киллэрэммит, билиҥҥи кэм ирдэбилигэр сөп түбэһэрдик үлэлээн барыах тустаахпыт. Ол туһугар Киин баан көмүһүнэн валютатын, саппаас фонданы, национальнай барҕарыы фондатын, бары федеральнай фондалары туһаныахха диэн этэбин. Ити барыта холбоон 1 триллион доллар буолуо – Россия сыллааҕы ис валовай бородууксуйатын кэриҥэ.

Мин сайын федеральнай министртэн дойдуга тыа сирин, тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыыга төрдүттэн саҥа национальнай идеология наада диэн этиибин дойду Президенигэр тиэрдэригэр көрдөспүтүм. Россия экологическай өттүнэн ыраас, киэҥ нэлэмэн элбэх сирдээх, учуонайдар этэллэринэн, үүнээйини, холобура, бурдугу үүннэрэн экспорка таһаарар буоллахха, аҥардас итинтэн 500 млрд. доллары өлөрүөххэ сөп (Россия 2 сыллаах бюджетыгар тэҥ) государство эбээт!  Тыа хаһаайыстыбатыгар элбэх ороскуоттары көрсөр субъектарга (транспорт ороскуотугар, уокка, газка, ордук оттукка-уматыкка, комбайннары, трактордары атыылаһыыга уо.д.а. халлааҥҥа харбаһар сыаналаах) дойду Президенин быһаарыытынан тыа хаһаайыстыбатын, тыа сирин сайыннарыыга анал фонданы тэрийиэххэ наада.

 

3.     Бары сайдыылаах дойдулар дохуоттан нолуок тутуллуутугар холобур буолар үчүгэй хайысханы тутуһаллар, кинилэр баай дьонноро барыстарыттан нэһилиэнньэ кыаммат араҥатын кытта үллэстэллэр. Биһиги баайдарбыт (долларынан 200 миллиардер, 40 тыһыынча миллионер) сытыйа байаннар яхталары, самолеттары, футбольнай хамаандалары, дыбарыастары, кыраныысса таһыгар дьиэлэри атыылаһаллар, оҕолоро аан дойду бастыҥ университеттарыгар үөрэнэллэр уо.д.а.

Саамай хомолтолооҕо диэн кинилэр бары дьиэ хомуйааччыны, санитарканы уо.д.а. кытта биир тэҥ нолуогу төлүүллэр.

Сотору кэминэн ыйга 5 мөлүйүөнтэн тахса  дохуоттаах бары дьонтон 30 % нолуогу тутары олохтуохха диэн диэн этэбин. Үгүс дойдуларга дохуоттан нолуок тутуллуутун саамай үрдүкү кээмэйэ 40 %-ны куоһарар. Судургу ааҕыылар көрдөрөллөрүнэн, итинник нолуогу олохтуур буоллахха, федеральнай бюджет дохуоттаах чааһа 1,5-2 төгүл улаатыан сөп. Ити эбии үп киириитин суотугар хамнас, пенсия, социальнай пособиелар уонна ипотека  ставката 5 % буоларын туһугар кредит ставкатын төлүүр тус сыаллаах субсидия биллэ улаатар кыахтаныаҕа. Бу -- дойду кыаҕын, экономикатын өрө тардар революцияҕа тэҥнээх хардыынан (экономика локомотивынан) буолуо. Саамай сүрүнэ, саарбахтаабакка, тэпсэҥнээбэккэ, кимиилээхтик үлэлиэҕиҥ! Иннибит диэки!
***
А.С.Уаров, Ил Түмэн V ыҥырыытын народнай депутата, парламент Хонтуруоллуур кэмитиэтин председателэ, бюджекка, үпкэ, нолуокка уонна сыана политикатыгар, бас билиигэ уонна приватизацияҕа сис кэмитиэтин председателин солбуйааччы.