Быһылаан туһунан араас сурах-садьык барыта тарҕанна: кырбаммыт кыыс ити иннинэ күүһүлэммитин туһунан "кэпсээтилэр", кыыс билигин "комаҕа сытарын" туһунан тарҕанна, "омугуттан сиэттэрэн" дьулаан иэстэбилгэ киирбитэ кытары ахтылынна...
- Барыта сымыйа! Оннук буолбатах, обургу оҕолор  тапталлара буруйдаах, - диэн оскуола учууталлара өһүргэнэн өттүктэрин тосту түһэ сыстылар. 

"Аартык.ру" бүгүн 18-с оскуола дириэктэрэ Галина АММОСОВАНЫ, социальнай педагог Асия ПОРТНЯГИНАНЫ, кыргыттар кылаастарын салайааччыларын, оскуола учууталларын, төрөппүттэри уонна эмсэҕэлээбит оҕо эмтиир бырааһын кытары көрсөн быһылаан туһунан кэпсэтэ сырытта.
Бастатан туран, дириэктэр Галина АММОСОВА тылын-өһүн истиэҕиҥ:
- Галина Васильевна, оскуолаҕа барыта хас оҕо үөрэнэрий?
- 329. Икки симиэнэн үөрэнэбит. 2-с,3-с кылаастар эбиэт кэнниттэн үөрэнэллэр. 
- Онтон хаһа мөлтөх бэрээдэгинэн учуокка турарый?
- Сокуоннай сааһын ситэ илик оҕо дьыалатын хамыыһыйатыгар 16 оҕо, оскуола иһинээҕи учуокка 17, хамыыһыйаҕа өссө да учуокка ылыллыахтаах оҕо 5.
- Тохсунньу 22 күнүгэр тахсыбыт дьиикэй быһыыны хантан, туохтан биллиҥ?
- Ол күн. Бастаан кыра кылаас оҕолоро сүүрэн кэлэн  тыллаабыттара, онтон биир төрөппүт хаан-сиин буолбут Андреева Лизаны өйөөн аҕалбыта. Төрөппүт кэпсээнинэн оскуола утары турар икки этээстээх дьиэ кэннигэр өссө биир умайбыт дьиэ сэмнэҕэ турар, ол таһыгар элбэх баҕайы оҕо үмүөрүһэ сылдьарын көрбүт. Хаһыытаабытыгар бытарыс гынан куотан хаалбыттар. Лиза охто сытарын туруоран киоскаҕа аҕалан бастакы көмөнү оҥорбут, ол онтон туран суһал көмө быраастарын ыҥырбыттар. Онтон  оскуолаҕа аҕалбыт. Манна биһиги кыыһы медицинскэй кабинеккэ киллэрэн сытыарбыппыт. Мин, социальнай педагог, психолог, завучтар буолан туох буолбутун сураспыппыт. Лиза ийэтин ыҥырбыппыт, балыыһаҕа барарыгар арыаллыырын курдук. Онтон быраастар кэлэн Национальнай медицинэ киинигэр нейрохирургия отделениятыгар илдьибиттэрэ.
- Кыыс туруга хайдаҕын сурастыгыт дуо?
- Билигин хайдах туруктааҕын билбэппит. Кылаабынай быраас туох да комментарийын кимиэхэ да биэримэҥ диэн дьаһал таһаарбыт, ол иһин быраастар тугу да эппэттэр.
- Билигин быһылаанынан сибээстээн туох дьаһалы ыллыгыт?
- Быһаарса сатыы сылдьабыт. Мааҕыын сарсыарда куораттааҕы Үөрэх управлениетын хамыыһыйата буолбута. Бу билигин 3 чаастан правительство председателин солбуйааччытын мунньаҕар бараары олоробут. 
- Кимиэхэ?
- Соловьевка.
- Ушакова туохтан сылтаан кыыһы итинник сидьиҥник кырбаабытын биллигит дуо?
- Оҕолор кэпсээннэриттэн сылыктаатахха, подростковай таптал. Бэйэҕит билэҕит... бу саастарыгар оҕолор "тапталларын"... Лизаны бииргэ үөрэнэр кыыһа  уолга күнүүлээбит...
- Кыргыттар тустарынан тугу этиэххит этэй?
- ...Лиза туһунан тугу этиэхпин билбэппин... Биһи оскуолабытыгар кини ахсынньы ыйга кэлбитэ. Икки эрэ нэдиэлэ үөрэннэҕэ дии Саҥа дьыл кэнниттэн онон... тугу да кыайан этэр кыаҕым суох.
- Онтон Диана?
- Диана биһиэхэ 1 кылаастан үөрэнэр...
- Үөрэхтэригэр ситиһэллэр дуо?
- Иккиэн ситиһэллэр. Диана мөлтөх соҕус да буоллар син сылдьар. Сороҕор көтүтэр да кэмнээх. 
- Бу иннинэ оскуолаҕа охсуһуу тахсара дуу?
- Оҕо коллективыгар ханна барыай тахсар этэ. Ол гынан баран маннык айылаах... кырыктаах суоҕа. 
- Ушакова дьиэ кэргэнэ, ийэтэ, аҕата баар?
- Дьиэ кэргэнэ толору... 
- Урут Диана охсуһууга, бэрээдэги кэһиигэ эҥин кыттара дуу?
- Суох. Оннук суоҕа.
-  Маннык быһылаан атын оскуолаҕа тахсыан сөп этэ дуо? Эбэтэр эһиги оскуолаҕытыгар...
- ...Тахсыан сөп буоллаҕа дии! Билигин аҥаардас төрөппүттэр, иитийэхтэр олус элбэхтэр. Толору дьиэ кэргэн аата - толору дьиэ кэргэн. Син биир иитии атын буолар. 
- Диананы кытары кэпсэттигит дуо?
- Суох. Бүгүн оскуолаҕа үөрэнэ кэлбэтэх. 
- Лиза ийэтин кытары?
- Кэпсэтэн. Ийэтэ үҥсэбин, таах хаалларбаппын диир. Оннук буолуохтаах да буоллаҕа, мин кинини өйдүүбүн. Буруйдаахтар накаастаныахтаахтар. Быраабы араҥаччылыыр уоргаттар дьарыктана сылдьаллар. Чиэһинэйдик эттэхпинэ... тугу да эбэр кыаҕым суох. 
- Бүтүн улахан бөлөх оскуолаттан тахсан барбытын харабыллар да, атын учууталлар да омнуолуу санаабатахтара буолуо дуо?
- Алтыс уруок кэннэ этэ, оскуола оҕото барыта үөрэнэн  бүппүтэ, уонна  күргүөмүнэн тахсыбыттара. Өрүү оннук буолара. Уонна кинилэр суолу туораан автобус тохтобулун диэки бардахтара, онон ким да аахайбатах буолуон сөп. Мин бэйэм баар этим, бэйэм покалаһан оскуола аанын саппытым. Оскуола тэлгэһэтиттэн тахсан бардахтара эбээт. Атын сиргэ баран кырбаабыттар. 
- Оттон ол айылаах быһылаан тахсаары турара эрдэттэн хайдах да биллибэт этэ дуо? Үөрэтэр учууталлара сэрэхэдийбэтэхтэр?
- Суох, букатын. Бары налыччы тахсан бартара. Атын сиргэ буоллаҕа, оскуолаҕа буолбатах.
- Галина Васильевна, хас сыл бу оскуолаҕа дириэктэрдээтиҥ?
- 10.
- Ол иннинэ?
- Мин бу оскуолаҕа эдэр специалиһынан кэлбитим. 
- Уопсайа оччоҕо хас сыл үлэлээтиҥ?
- 18.
Ити оскуола дириэктэрин Галина АММОСОВАНЫ кытары кэпсэтии.
***
Онтон кырбааччы кыыс Ушакова Диана кылааһын салайааччыта Сардаана ЯКОВЛЕВА туох диир?
- Мин солбукпун, бэйэлэрин учууталлара декретнэйгэ олорор. Мин былырыын эрэ саҥа кэлтим. Үчүгэй баҕайы кылаас ээ, дьиҥинэн. Кылаастарыгар 30-ттар. Мин Диананы үчүгэй эрэ өттүттэн билэбин. Наһаа соһуйдум. Учууталлары кытары эҥин наһаа үчүгэйдик кэпсэтэр, хаһан да куруубайдаабат. Бииргэ үөрэнэр оҕолорун кытары да олус үчүгэй сыһыаннаах. Кини сааһынан улахан, кылааһын хаалбыт. Ол иһин улахан кыргыттары кытары доҕордоһор. Ол биир 8-с кылаас кыыһа кигэн уолга күнүүлээн,  кининэн Лизаны кырбаттарбыт. Кинини охсор илии, тэбэр атах оҥостубуттар. Диана үөрэҕэр син, саамай уруһуй уонна национальнай культура уруогун сөбүлүүр. Быһылаан кэнниттэн кэпсэтэ сылдьыбытым, ону миигиттэн бырастыы гыннарар. Ону этэбин ээ, Лизаттан көрдөһүөхтээххин диибин. Ону олох буолуммат! "Бэйэтэ буруйдаах, бэйэтэ буруйдаах!"- диэ да, диэ буолар.  Улахан кыргыттар марионетка оҥостуммуттар.
 ***
Оттон Лиза кылааһын салайааччыта Ольга АНИСИМОВА этэринэн, кыыс Новосибирскайтан көһөн кэлбит. Урут онно көһүөхтэрин иннинэ  3-с №-дээх оскуолаҕа үөрэнэ сылдьыбыт эрээри бу оскуолаҕа үөрэнэ кэлбит. Кыыс улахан убайдаах эбит, аҥаардас ийэ оҕото. 
***
Учууталлар этэллэринэн бары тахсыбыт быһылаантан улаханнык соһуйбуттар. Ушаковтар дьиэ кэргэттэрэ соччото суох туруктаахтар диэн билинэллэр эрээри, ийэ итирик сылдьарын хаһан да көрбөтөхпүт, элбэх оҕолоох ыал, аҕалара тус-туһунаннар, Диана билиҥҥи аҕата - маачаха, убайдара хаайыыга олоро сылдьыбыттар: "Оскуола кэнниттэн", - диэн тоһоҕолоон бэлиэтиллэр. Саастаах учууталлар көннөрү кэпсэтиигэ бэлиэтээбиттэринэн, Ушакова Диана  ис-иһигэр кырыктаах эрээри, онтун олох күүскэ иһигэр тута сылдьар, онто тоҕо тэбэн тахсыбыт диэн сыаналыыллар. 
***
Лиза билигин Национальнай Медкииҥҥэ нейрохирургия отделениятыгар сытар. Эмтиир бырааһа "комаҕа сыппатаҕа, этэҥҥэ, итинтэн атын тугу да этэр быраабым суох" диир. " Вацапка" мэр Айсен НИКОЛАЕВ  "кыыс комаҕа сытар" диэн этиппиттэр этэ, ону куорат баһылыгыттан бэйэтиттэн сураспыппытыгар: "Мин кимиэхэ да инньэ диэн эппэтэҕим, олоҕо суох сурах", - диэн эттэ.
***
Хас ыйын аайы орто оскуола үөрэнээччилэрэ кыттыгастаах булгуччу туох эмэ  быһылаан тахсара куһаҕан үгэскэ кубулуйда. Өссө бу саамай дьиикэйэ, ньэгэйэ интернет  ситимэ сайдан дьон-сэргэ билиитигэр тахсар. Онтон күҥҥэ, киһи билбэтинэн-көрбөтүнэн  төһө-хачча содур быһыы тахса турарын ким билиэй? Хас оҕо хоонньоһорун, күүһүлэнэрин, наркотик тардарын, туттарын, арыгы иһэрин, бэйэ-бэйэни эт-сиин да, өй-санаа да таһымыгар эчэтэрин?  Учууталлар биллэхтэринэ айдаан таһаарымаары кистиэхтэрэ, сороҕор оҕолор бэйэлэрэ билиниэхтэрэ суоҕа. Биллэн турар, туох баар буруй тахсарын "уопсастыба ыарыытыгар" сыбыахпыт. "Аныгы кэм - аныгы көстүү" диэн. Ол оннук сапсыйан өһүөнү көрөн кэбиһии - бэйэ кыаҕа суоҕар билинии  буолар уонна сылтанан тугу да дьаһаммакка тиэрдэр. 

18-с оскуола дириэктэрэ бас билэр оскуолата баара-суоҕа 329 эрэ оҕолоох. Бу куорат таһымыгар буолуохтааҕар, сорох тыа оскуолатыттан да аҕыйах оҕо. 18 сылы быһа бу оскуолаҕа үлэлээтим диэн этэр буоллаҕына, ааттыын да "поселок Геологов", бөһүөлэк иһин баҕас билиэхтээх этэ. Ону АММОСОВА "тугу этиэхпин билбэппин" диэн оҕолор тустарынан эппиэттиирэ сүөргү. 
Геологтар бөһүөлэктэригэр бары кэриэтэ хаарбах икки этээстээх дьиэлэр тураллар, онно улахан миграция тахсыбат. Дьон дьиэлэрин атыылыыр да кыахтара суох, онно дьиэ атыылаһар да баҕалаах киһи кэмчи.  Онон олохтоох дьон хамсааһына улаханнык тахсыбат. 18 сыл иһигэр дириэктэр бөһүөлэк ханнык-туох майгылаах, олохтоох ыалын  оҕото кини оскуолатыгар үөрэнэ кэлэрин эндэппэккэ билиэхтээҕэ. Буолаары буолан, биир ыал хаһыс да оҕото, сиэнэ бу оскуолаҕа үөрэнэр түбэлтэтэ элбэх. 
***
Ити быһылааҥҥа сыһыаннаах санаалар. Аны, дириэктэр Галина АММОСОВА, икки уонча кэриҥэ педстажтаах киһи маннык быһылаан ХАННЫК БАҔАРАР ОСКУОЛАҔА ТАХСЫАН СӨП диэн этэр. ХАННЫК БАҔАРАР ОСКУОЛАҔА!!! Ол аата туох баар оскуолабыт, үөрэхтээһиммит ситимэ ис-иһиттэн, систиэмэ быһыытынан сытыйбытын туоһулуур буолбатах дуо?
Аҕыйах сыллааҕыта Майаҕа начальнай сүһүөх оҕолоро быыкаай кыыһы  -50 тымныыга сыгынньахтаан баран тоҥ туалетка хаайан үлүппүттэрэ. Былырыын Дьокуускай Мархатыгар эмиэ үөр обургу оҕо бииргэ үөрэнэр кыыстарын кырбаан Россияҕа "аатырбыппыт", 9-с кылаас кыыһа туалекка төрүүр, уөрэнээччилэр учууталларын уруок кэмигэр араастаан кэбилииллэрин видеоҕа устан социальнай ситимҥэ быраҕаллар... Ол тухары туох дьаһал, дьарыйыы ылылларый? Хас эмэ уонча сыл тухары үөрэх систиэмэтин биир дьон хонтуруоллаан, салайан кэллилэр. Туох уларыйыы таҕыста? Төттөрү төннүү үксээтэ буолбатах дуо? Үөрэх министиэристибэтэ, управлениелар үлэлэрэ тугунан сыаналанарый? Кабинет уларытыытыттан, онно кими олордортон, кими эрэ устартан, үрдэтэртэн, каадыры төттөрү-таары хатайдыыртан ураты  быһаччы үөрэх, оскуола систиэмэтигэр тоҕо болҕомтолорун хатаабаттарый?! "Уопсастыба ыарыытыттан" ураты атын төрүөт баҕар баар буолаарай? Баҕар, кинилэр сатамньыта суох салалталара проблеманы быһаарбаттарыгар, хаар чөмөҕүн курдук мунньалларыгар сытара буолаарай?
***
Аартык.ру