Александр АРТЕМЬЕВ – Кулан “Аартык.ру” ыйытыыларыгар хоруй тутар:

-          Хайдах сыл кэлэн ааста дии санаатыҥ?

-          Туох барыта икки өрүттээх. Өскөтүн экономика өттүн ылан көрөр эбит буоллахха, биһигини санкциянан кыһарыйбатахтара эбитэ буоллар, судаарыстыбабыт бэйэтин оҥорон таһаарар экономикатын салаатын, тыатын хаһаайыстыбатын сөргүтэ охсорго тиэтэйиэ суоҕа эбитэ буолуо. Туох барыта үчүгэй да, мөкү да өрүттээх. Бу тахсыбыт аан дойду дьалхаана Россия боростуой нэһилиэнньэтигэр кэлин тиһэҕэр сүүйүүлээх буолуоҕа. Ааспыт сыл аан дойду кур бэйэтэ кубулуйбатаҕын, судаарыстыбалар тутуллара уларыйбатаҕын көрдөрөр: күүстээх ол сөптөөх диэн санаа син биир баһыйар. Ол эрээри аҕыйах сылынан күүһүнэн  өттөйүү тохтоон барыаҕа. Кыра да судаарыстыбаны аахсар кэм кэлиэҕэ. Информационнай технология сайдыбыта итиннэ улахан оруолу ылыаҕа. Информация ылан дьон өйө-санаата уһуктуоҕа, сайдыаҕа. Бэйэтэ бэйэтигэр бүкпүт судаарыстыба (төһө да улаханын, кыахтааҕын иһин) син биир мөлтүүр кэскиллээх. Бэйэмсэх буолуу хаһан да үчүгэйгэ тиэрдибэт.

-          Хайдах сыл кэллэ дии саныыгын?

-           Түһүүлээх-тахсыылаах сыл иһэр. Кулун тутарга диэри айдаан тардыбатахтарына сэрии суох буолуоҕа. Россияҕа саҥа күүс үөскээтэ, дьон духуобунай  өйө сайдыыта барда. Социальнай боппуруос быһаарылыннаҕына духуобунай сайдыы кэлэр. Туох да диэбит иһин, Россия балайда кыахтаах судаарыстыбалар истэригэр киирэр. Россия сайдыыта саҥа итэҕэли кытары тэҥҥэ тахсан кэлиэхтээх. Билиҥҥи баар религиялар көннөрү омук, норуот, дойду култууратын сорҕотун эрэ курдук көрүллэр аналлаахтар.

-          Олоҕу кытары тэҥҥэ сайдан барсыбатылар?

-          Оннук, олохтон хаалан хааллылар, онон култуура көстүүтэ эрэ буоллулар.   

-          Саха сирэ, сахалар дьылҕалара?

-          Саха сирэ, сахалар ас-үөл өттүгэр бэйэбитин бэйэбит хааччынар таһымҥа тиийиэхтээхпит. Ыал, аймах таһымыгар бэйэбит аспытын булунуохтаахпыт. Тыаҕа бары аймахтаах дьоммут, биһиги эппит-үүппүт, балыкпыт  ыраас, “куорат- тыа сирэ” ситими харыстаан сайыннарыах тустаахпыт. Промышленность бэйэтин дьаалытынан сайдан баран иһиэҕэ. Биһиги ол эйгэ хаамыытыгар улаханнык дьайар кыахпыт суох. Ол эрээри, айылҕабыт чөл хааларын  туруорсуохпутун наада. Сахалар араас-араас эйгэҕэ барытыгар кыралаан, ортотун тутуһан, кыттыһан иһиэх тустаахпыт, интэриэстээх буолуохтаахпыт.

-          Ракета тобоҕо түһэрин утарар хамсааһыннар сөптөөхтөр дуо?

-          Барытын саба тутар табыллыбат эрээри, итинник хамсааһыннар син биир бэйэтин таһымыгар баар буолуохтаахтар. Туох барыта мээнэҕэ тахсыбат. Бу орто дойдуга баар көстүү – бэйэтэ булгуччу  дьайыылаах буолар.  Кэмниэ-кэнэҕэс киһи өйө-санаата дьайҕаран, син биир сырдык, үтүө диэки салаллыахтаах. Очоҕо эрэ киһи буолуохпут.

-          Салалтабытын туох дии саныыгын?

-          Саханы саха салайара хаһан баҕарар үтүө көстүү, ол эрээри олох тэтимэ түргэтии турар, онно дьүөрэлэһэр дьаһаныы ирдэнэр, түргэн-тарҕан, ханна эрэ чөрөйө, ханна эрэ намырыйа охсор сыыдам санаалаах, туттуулаах-хаптыылаах буолары аныгы кэм ирдиир. Саха – ис дьиҥин сүтэрбэккэ, аныгы олох араас сайдыытын ылынан олоҕу кытары бииргэ сайыннаҕына өлөн-охтон биэриэ суоҕа. Дьөһөгөй оҕотун миҥэ оҥостубут өбүгэлэрбит хааннара тугунан да суураллыбат. Кинилэргэ  КӨҤҮЛ суолтата туохтааҕар да күндү этэ. Биһиэхэ эмиэ.

-          Кэлиҥҥи кэмҥэ олохтоох норуоттар историяларын “саҥалыы түөһүү” дэлэйдэ. “Саха - Саха сиригэр кэлии омук” диэн санааны күөртүүр “научнай чинчийээччилэр” дэлэйдилэр. Ити барыта сир баайыгар сыһыаннаах: эһиги да, биһиги да кэлии омукпут, онон олохтоохпун диэн ураты быраабы ирдэһимэҥ диэн түмүккэ аҕалыы.

-           Манан диэн ылан эттэххэ, туох баар омук син биир хантан эмэ кэлэр. Нуучча сиригэр нууччалар эмискэ баар буолан хаалбыттара дуо? Бэл, индеецтэр Америкаҕа манан кэлэн ааспыттара дииллэр. Ол гынан баран, кинилэри Америка материгын түҥ олохтоох омуктара буолалларын ким мэлдьэһэр.  Египеккэ египтяннар иннилэринэ эмиэ атын омуктар олорбуттара. Крымҥа туроктар олорбуттара, онон Турция сирэ диир киһи бааар дуо? Аан дойду айыллыаҕыттан хамсыы турар. Саха сиригэр сахалар баарбыт – ол эрэ чахчы. Сахалары – кэлии омуккут диир түбэлтэлэригэр холкутук, кыыһырбакка, кыйыттыбакка дуоспуруннаахтык хоруйдуу үөрэниэххэ наада. Өһүргэнии – бу киһи бэйэтигэр эрэммэтин туоһута. Ханнык да ыйытыыга холкутук хоруй тутар үөрүйэхтэниэххэ наада. Миграция боппуруоһа кэлэр сылларга өссө сытыырхайыа.  Кэлии дьоҥҥо, биһиги -олохтоох дьон быһыытынан холкутук, хаһаайын быһыытынан эрэбиллээхтик сыһыаннаһыахпытын наада. Ис турук чөл, өй-санаа таһыма үрдүк буоллаҕына - баһыйтарыа суохпут. Биһиги дириҥ историялаах, орто дойдуга олорорбут тухары араас амырыын ыарахаттары тулуйбут, эҥинэ эгэлгэ эрэйи көрсүбүт, онтон өрүһүнэр суолу тобулбут, тыыннаах хаалан үс үөстэммит, бэйэтин култууратын, тылын-өһүн, олоҕу анаарыытын баччааҥҥа диэри ыһыктыбакка илдьэ кэлбит,  муударай омук буоларбытын ханнык да түгэҥҥэ умнуо суохтаахпыт.

***

Аартык.ру