- Татарстан экономиката былыр-былыргыттан производственнай, промышленнай салаата сайдыбыт, дириҥ историялаах республика. Онон үүт-маас Саха сирин кытары тэҥнии тутар сөбө суох. Ол гынан баран, биһиги салайааччыларбыт наһаа авторитарнайдык салайан кэлбиттэрэ. Ким да сүбэтин истибэт, ылыммат майгылаахтара. Николаев да, Штыров да оннук этилэрэ...

Ханнык баҕарар киһи барытыгар дэгиттэр буолбат. Үчүгэй салайааччы бэйэтин уйан миэстэтин билиэхтээх, билэр даҕаны. Мөлтөх салайааччы тугу да билиммэт! Бары боппуруоска бэйэтэ эрэ билэринэн быһаара сатыыр. Биир холобуру аҕалыахпын баҕарабын. АХШ 32-с президенэ Франклин Рузвельт саамай уустук кэмҥэ президенинэн талыллан үлэлээбитэ: улуу депрессия, аан дойду сэриитэ... Кини өйдөөх салайааччы буолан бэйэтин уйан миэстэтин билэр этэ. Атыттарга холоотоххо, наһаа элбэҕи билэрэ-көрөрө, ааҕара, саҥаттан саҥа билиигэ тардыһара. Талааннаах дьону аан дойдуттан хомуйан сүбэһит оҥосторо.  Холобур, экономика боппуруостарыгар кини  “шведскай социализм” ааптарын, профессор Карл Густав Мюрдали Швецияттан аҕалан сүбэһиттэппитэ. Манна даҕатан эттэххэ, Мюрдаль 30-с сылларга АХШга аҕыйах уон сылынан “негритянскай боппуруос” сытыытык туруоҕун ырытан,  суоттаан таһаарбыта. Кини оччолорго АХШ нэһилиэнньэтигэр 13 бырыһыаны ылар эрээри, элбэх төрүөхтээх хара тириилээх норуот кэнэҕэс ахсааннарынан үрүҥ тириилээхтэри баһыйан барыахтарын 40-50 сылларга суоттаан билбитэ. Ону быһаарарга билиҥҥиттэн үлэ барыахтаах диэн сүҥкэннээхэй научнай үлэ суруйбута. Ол үлэтэ 60-с сылларга олоххо туһаныллыбыта. Саха сиригэр ырытан көрүү, чинчийии, аҕыйах сылынан туох-ханнык экономическай балаһыанньаҕа түбэһиэхпитин, тугу кыайа-хото туттахпытына олохпут хайдах сайдыахтааҕын тургутан көрөр үлэ мөлтөхтүк, быһыта-орута барар. Дьиҥинэ, бу сибээс сайдыбыт үйэтигэр бэйэбит специалистарбыт суох буоллахтарына  атын регионнартан даҕаны ыҥыртаан анаалыс ырытар, торум илдьиритэр кыах баар, суох буолбатах. 

- Эн санааҕар, каадыр боппуруоһа туохтан доҕолоҥнууруй?

- Каадырга естественнэй сүүмэр барбат. Күрэстэһии суох. Номенклатурнай селекция. Талааннаах, дьоҕурдаах дьон баар, ол гынан баран кинилэри былааска соччо чугаһата сатаабаттар. Каадыры иитиигэ, бэлэмнииргэ волюнтаристскай сыһыан баар. Туох эмэ санаалаах, тугу эрэ уларытар-тупсарар, аныгыны киллэрии биһирэммэт. Салайааччы хамаандата кини ирдэбилигэр эппиэттээбэт буоллаҕына – туох да кыайтарбат. Каадыры биирдэ, биир эрэ хайысхаҕа туһаныы барар. Бастакы салайааччыбыт  кэмигэр ити ордук ырылхайдык көстөрө. Бу кэмҥэ “АЛРОСА” салалтатыгар республикаҕа төрөөбүт киһи суоҕун кэриэтэ. 20 сыл тухары дьиҥнээхтик ирдэбилгэ эппиэттиир, хаачыстыбалаах каадыры үүннэрбэтибит. Ол олус хомолтолоох.

- Биири ыйытыахпын баҕарабын, Михаил Николаевка сыһыаннааҕы... Уонча сыл республиканы салайбыт кэмигэр өссө былааһы уларыта сатыыр түбэлтэ тахсыбыта дуо?

- Тахсан.

- Хаһан?

- 1994 сыллаахха. Оччолорго “АЛРОСАны” Андрей Кириллин салайбыта, Михаил Ефимович бэйэтэ олордубут киһитэ. Оччоттан баччаҕа диэри “АЛРОСА” тула элбэх сиэмэх дьон үмүөрүһэр. Кинилэр кигиилэринэн, Андрей Дмитриевыһы президент оҥоруохпут диэн төбөтүн эргитэн кэбиһэннэр, дьиҥинэн “АЛРОСАҕа” Вячеслав Штырову аҕалар сыалтан,  Николаев утары киирсиһиннэрбиттэрэ. Кириллин Дьокуускайга кэлэн кырдьык-хордьук дьону хомуйа сылдьыбыта. Ону истэн баран Николаев кинини, биллэн турар, ууратар. Ол кэмҥэ киксиилээх  дьон Штырову “АЛРОСА” салалтатыгар анньан биэрэллэр. Бүттэ.

- Штыров кэннигэр ким, ханнык күүстэр туралларый?

- Александр Матвеев.

- Урукку сенатор?

- Оннук. Кини өйүнэн, кини ыйыытынан-кэрдиитинэн сылдьара, сылдьар даҕаны.

- “Киэҥ далааһыннаах менеджербит” диэ... Халлааны сатарыппыт мэҥэ бырайыактарын Москваҕа туох дииллэр этэй?

- Салгыны сатарытыы. Уруһуй. Сир баайа хостонор, инфраструктура оҥоһуллар өскөтүн сакаасчыт баар буоллаҕына. Ол сириҥ баайа ырыынак коньюнктуратыгар эппиэттиир эрэ буоллаҕына хостуурга барыстаах. Штыров мэҥэ бырайыактарын туһунан “Эксперт” сурунаалга Зубаревич суруйан турар: “Якутские мегапроекты - шапкозакидательство” , - диэн. Геннадий Алексеев диэн кимий? Нерюнгрига улааппыт - шахтер. Хантан региональнай таһымнаах салайааччы буолуой?!

- Хайа, “Хотугу сулус” уордьаҥҥа тиксибитэ эбээт.

- Хантыан (сапсыйар). Уопсайынан, Москваҕа тиийэ-тиийэ кыһалҕаны буолбакка, оччо баайбыт, итиччэ баайбыт дииллэрин олох сөбүлээбэппин. Итииник киэбириини ким да сөбүлээбэт. Хата “бу дьон олус байбыттар, онон харчыларын кыпчытыахха” диэччи элбэх. Холобур, харчы уларыйбытын кэннэ (1998 с.)  Ил Түмэн председателэ Николай Соломов тиийэн хас биирдии оскуоланы бүтэрбит оҕоҕо 100-түү тыһыынчаны биэрэбит диэн дакылааттыыр. Анарааҥҥылар соһуйаллар, кинилэр уларыйбыт харчынан 100 тыһыынчаны биэрэн эрэллэр диэн бэрэбиэркэ бөҕөтө ыыттараллар. Тиһэҕэр ол харчы бэриллэрэ тохтуур.

- Николай Соломов “олус грамотнай спикер” этэ дииллэр.

- Мин саныахпар былааска тахсарга грамотнай буолуу ирдэммэт, төһө тойоҥҥо ньылаҥныыгын да, соччонон түргэнник тахсаҕын. Соломов – истигэн спикер диир ордук оруннаах.

- Өйдөннө...

***

- Хас биирдии салайааччы норуотугар дьүөрэ диэн этии баар.

- Оннук.

- Россия ыраахтааҕыларыгар, салайааччытыгар табыллыбат, ол иһин хаалыылаах экономикалаах дииллэр.  

- Иван Грознай хаанын 90 бырыһыана татаар этэ, Романовтар кийииттэрэ Пруссия, Австрия онтон да атын  Европа дойдуларыттан хаан тардыылаахтара, Петр 1-гэ  голландец хаана элбэҕэ...

- Сталин – грузин...

- Мин саныахпар, Россия историятын сайдыытыгар Возрождение уонна Просвещение эпохата суох этэ. Ол оннугар Орда уонна крепостной тутул баара... Бэйэ национальнай өйүн-санаатын уһугуннарыы, чөлүгэр түһэрии кэмэ Россияны тумнубут буолан, ол иһин дьиҥнээх нуучча норуотун бэйэтин иһиттэн күүстээх, муударай салайааччылар иитиллэн тахсыбатахтара буолуо. Билигин православнай итэҕэли сөргүтэ, өрө тута сатыыллар. Ол гынан баран, мин санаабар, билиҥҥи православнай церковь  духуобунай сыалын-соругун ситэри толорбот, норуоттан тэйиччи сылдьар. Холобур, 2010 сыллаахха улуу суруйааччы Лев Толстой 100 сыллаах өйдөбүл күнүн бэлиэтиири утарбыта даҕаны элбэҕи этиэн сөп.

-  Украинаны, Крымы тула тахсыбыт, тахса да турар тиһэх быһылааннары сыаналааһын араас. Үөс сиргэ сылдьар киһи эн санааҕар ити хайдаҕый?

- Крым Россияҕа төннүбүтэ бэрт – экономическай, геополитическай өттүттэн көрдөххө. Ол гынан баран, Крым субъект быһыытынан Россия Федерациятыгар киирбитэ дойду иһинээҕи балаһыанньаҕа син биир бэйэтин дьайыытын киллэрэр. Экономика да өттүнэн, холобур, иһэр-туттар уутуттан саҕалаан, күннээҕи олох-дьаһах усулуобуйатын тупсарарга элбэх үп көрүллэр. Ол үп син биир ханнык эрэ программаттан, ханнык эрэ бырайыак үбүлэниэхтээҕин суотугар оҥоһуллара өйдөнөр. Итини таһынан... Крым 2,5 мөлүйүөн эрэ нэһилиэнньэлээх, онтон 200 тыһыынчата крым татаардара. Крым татаардара былыр-былыргыттан, Османскай империя саҕаттан Россияны кытары сатаспат майгылаахтар, ол майгылара хааннарыгар иҥэ сылдьар. Итини мүлүрүтэргэ элбэх дьыл-хонук, үп-харчы, өй-кыах  бараныаҕа.

***
(Салгыыта бэчээттэниэҕэ).
***
Аартык.ру