“2000 сылга үктэнэр кэмҥэ сылын ахсын 70-тан тахсалыы этнос  күн сириттэн симэлийэрин билэ-көрө олорон, ханнык баҕарар омук үүнээри турар үйэҕэ тыыннаах хаалар суолун көрдүүр. Ордук биһиги курдук аҕыйах ахсааннаах омук. Сап саҕаттан салҕаммыт, сип саҕаттан силбэммит Уһук Хоту дойдуга цивилизацияны үөскэппит саха омуга ханнык суоллары тутуһан инники сайдыахтаахпытын ыраҥалаан көрөн, хамсатыылаах дьаһаллары ылынан, олохпутун оҥостуохтаахпытын ыган кэлбит кэммит ирдиир.

Хоту Сир цивилизацията

Сир планетатын үрдүнэн киһи-аймах сүрүннээн икки улахан цивилизацияҕа арахсар: Илин уонна Арҕаа диэннэргэ. “Арҕаа” диэн ааттанар кһи-аймах цивилизацията Икки атахтаах эрэйдээҕи бэйэтин төрүт айылҕатыттан арааран, робот курдук оҥостон олорорго, толкуйдуурга үөрэппит техногеннай сайдыыта арыынан-сыанан аҕаабатаҕын, ол иһин билигин кинилэргэ дьиҥ Айылҕаҕа төннүү боппуруоһа көтөҕүллэрин  туһунан суруйаллар. Бэйэтэ хайа диэки сайдарын күн баччатыгар диэри билбэт Россия киин телевидениетинэн, радиотынан хайҕанар ис тоторун туһугар үлэлиир-хамсыыр «үрдүк сайдыылаах Арҕааҥы цивилизациялара» биһиги Уһук Хоту сирбит усулуобуйатыгар, кылаабынайа, киһи быһыытынан куппутугар-сүрбүтүгэр төһө сөптөөҕүй диэн ыйытыыга эппиэттиир кэм кэллэ.

Итинник ыйытыы «Илиҥҥи цивилизация» диэҥҥэ кэллэхпитинэ эмиэ турар. Аан дойду үрдүнэн араас итэҕэллэринэн куоһур оҥостон, сэриинэн ииригирии тахса турарын, Сир Ийэ айылҕа алдьаныыларыттан Икки атахтааҕы үөрэтэ түһээри араас катастрофалары, катаклизмнары оҥорорун күн аайы араадьыйанан, телевизорынан истэн-көрөн, хаһыаттан, сурунаалтан ааҕан аххан биэрээхтиибит. Үгүс киһи этэринэн, ити Икки атах бэйэтин Айылҕаны бас билээччи курдук муҥутахтык сананан, дэбдэйэн халлаан хабарҕатынан, муора тобугунан буолбутун түмүгэр итинник сэт-сэлээн туолуута тахса турар. Өссө сорохтор этэллэринэн, икки улахан Арҕаа уонна Илин диэн ааттанааччы цивилизациялар техногеннай сайдыылара муҥур уһукка тиийэн өй-санаа өттүнэн буомуран, билигин өссө үрдүк таһымнаах цивилизация кэлиэхтээҕин күүтэллэр. Ону таһынан итэҕэллэрэ Айылҕаны билиммэт буолуутуттан итинник  киһи-аймах сайдыытыгар харгыс буолар быһыылар тахса тураллар дииллэрэ киһини толкуйдатар.

Онон кытаанах кыһыннаах, өҥүрүк куйаастаах уһук Хоту Сиргэ айылҕа сокуоннарынан олорор омук сайдар суола-ииһэ аан дойду сайдыытыгар олук буолар кэмэ кэлбит диир дьону кытары сөбүлэһиэххэ сөп.

Хайа муҥун, барыларын үтүктэн бүтэр, бэйэбит суолбутун солонор кэммит кэллэ быһыылаах. Сөбүн уонча сылы быһа этиммэтэхпитин этинэн, санаабытын үллэстэн, уһук Хоту дойдуга бэйэбит сайдыыбытынан дьаһанан олоруохтаахпытын куолулаатыбыт, эҥин араас таһымҥа кэпсэтиһии бөҕө ыыттыбыт. Онон үгүс киһи этэринэн, аан дойдуга үһүс улахан цивилизация уһук Хоту Сир цивилизацията тахсар кэмэ кэлбит.

Хоту Сир цивилизацията диэн Айылҕаны «кыайбакка-хоппокко», төттөрүтүн киниэхэ тыынар тыыннаах үгэһинэн, оҕо Ийэтигэр сыһыаннаһарын курдук сыһыаннастахха эрэ, киһи-аймах бүттүүнэ тыыннаах хаалар суолун төрдүн булар диэн этэр дьону кытары сөбүлэһэбин. Оннооҕор, ону туора омук дьоно өйдөөн, Айылҕаҕа киһи-аймах саҕаланыыта уонна бүтүүтэ сытарын билинэн, аан дойдуга саҥа тахсыахтаах цивилизация суолларын-иистэрин хайалларын туһунан үгүс кэпсэтиһии барар. Онон сорохтор этэллэринэн, аан дойдуну быыһыыр цивилизацияны тутан олорооччулар - биһиги БЭЙЭБИТ сайдыыбытын төрүт оҥостон туран европейскайдыы, илиҥҥилии сайдыыны төрдүттэн утарбакка, кинилэртэн Икки атахтаахха сөптөөх сайдыыларын ылынан туран, олохпутун-дьаһахпытын оҥостунуохтаахпыт. Этэргэ дылы, олохпут бары эйгэтигэр Арҕааҥы сайдыыны барытын үүт-маас түһэрэн ылан «САЙЫННАХПЫТЫНА», кыһыммыт ирэн, сайыммыт уһаан кэлбэт. Эбэтэр Илиҥҥилии сайдыыны барытын сүһэн ылан «сайдар» түбэлтэбитигэр дьулуурдаах дьоппуон, кыһамньылаах кытай да буолан кэлбэппит. Биһиги Хоту Сир олохтоохторобут, ол иһин сайдыыбыт хоту сир оҥкулларынан барыахтааҕын туһунан саха мындыр дьоно эппиттэрэ ыраатта. Бу киһи-сүөһү бэйдиэ үөскээбэт, тулуйан олорбот сирин-уотун босхо бастаах бороҥ урааҥхай олороругар сөптөөх гына сайыннарбыт, Айылҕа сокуонунан олорор итэҕэллээх, аан дойду таһымынан ыллахха, киһи-аймах биир улахан цивилизациятын оҥорбут уһук Хоту сир олохтоохторо бэйэбит сайдыыбытын билинэрбит уолдьаста. Ол аата, олорор олохпут эйгэтин сайыннарыыга олохтоох сирбит усулуобуйатын, дьон-сэргэ тыһыынчанан сылларга иитиэхтээн аҕалбыт итэҕэллэрин төрүт гынан, онно киһи-аймах үгүс ситиһиилэрин эбинэн олорор олохпутун оҥостуохтаахпыт.

Национальнай интеллигенция - ХОТУ СИР араҥаччыта

Биһиги итэҕэлбит атын итэҕэллэр курдук күн баччатыгар диэри ким эрэ интэриэһин көрөр ханнык эрэ клаҥҥа кубулуйан кэлбэтэҕэ. Ол эрээри, сүппэккэ-оспокко эппитигэр-хааммытыгар иҥэн кэлбитэ бэйэтэ туспа харысхал быһыылаах. Атын итэҕэллэр курдук бэйэ эрэ гиэнин өрө тутан, ол инниттэн сааҕа-саадахха түһэн сэриинэн ииригирэр кэмҥэ тириэрдибэтэҕэ эмиэ Айыыларбыт араҥаччылыыр суоллара дии саныыбын. Атын итэҕэллэр бэйэ-бэйэлэрин кытары иирсэн биликтэһэр кэмнэригэр, биһиги аан дойдуга баар итэҕэллэр төрдүлэрин тутан олорор итэҕэллээх дьон быһыытынан, бэйэбит сайдар суолбутун тобулунар кэммит  кэлбитин бука бары билэн олороохтуубут да, Европа диэки олоотуурбут, Илин диэки чарапчыланарбыт баар суол.

Саха төрүт итэҕэлэ 90-с сыллартан саҕалаан саҥа аартыгы дабайбыта. Урукку үүт-тураан, налыччы, наскыччы олох оҥкулларынан олохпут сүрүннэммэккэ, билигин биир сыл уон сылга тэҥнэһэр кэмигэр олоробут. Ол иһин сайдыы түргэнник барарынан саха омуга «Мин сахабын» диэн таһымы ааһан «Биһиги сахалар» диэн таһымҥа бытааннык да буоллар, киирэн эрэр. Үгүс суруйуулары аахтахха, дьону кытары сэһэргэстэххэ “улуустаһыы” курдук саха хааныгар баар таһымы ааһыахтаахпытын кэм-кэрдии ирдиир диир дьону кытары сөбүлэһэбин эрээри, кимтэн кииннээххин, хантан хааннааххын толору билэн эрэ баран, атын таһымҥа тахсыахтааххын дии саныыбын. Ол аата, холобура, мин Уйбаныаптар оҕолорунабын, төрүттэрбин үчүгэйдик билиэхтээхпин. Оттон төрөөбүт нэһилиэгим, улууһум Хоту сир сайдыытыгар киллэрбит кылааттарынан киэн туттуохтаахпын. Ол эрэ кэнниттэн бүтүн саха норуотун таһымыгар «Биһиги сахалар» диэн өйдөбүлү ааһан баран, ХОТУ СИР олохтооҕун быһыытынан үһүс таһымҥа тиийиэхтээх, Сир Ийэ икки атахтааҕын дьиҥнээхтик билинэр, ытыгылыыр киһитэ буолуохтаах дии саныыбын. Ити син-биир киһи-аймах айылҕатынан эт-хаан өттүнэн мүччүрүйбэт сайдыытын курдук, өй-санаа чөл буолан Ийэ сир бары омуктарын билинэр, ытыктыыр КИһИ КИһИТЭ диэн өйдөбүлгэ тиийэргэр, биир да таһымы көтүппэккэ туоруохтааххын быһыылаах. Бэйэҥ кимҥин билиммэккэ эрэ, атын дьону убаастыыргын өйүм хоппот, ону ааһан бэйэҕин билиммэккэ эрэ, атын цививлизациялар сайдыыларын өрө туттахха, били олорон кэлбит систиэмэбит маргиналлары иитэн таһаарар балаһыанньата үөскүүр.

Кэлиҥҥи кэмҥэ национальнай интеллигенция саха омук сайдыытыгар сүдү оруолун туһунан элбэхтэ этилиннэ, сурукка киирдэ. Ону ааһан, сороҕор аһары түһэн билиҥҥи кэм ухханыгар оҕустаран историческэй бириэмэни, кинилэр олорбут олохторун кырдьыгын улахаҥҥа уурбакка, быстахтык кинилэр олохторун ырытыы, сыана быһыы түбэлтэлэрэ тахсаллар. Онно биири санатыахпын баҕарабын. Туора дойду урдустарыттан кыыдааннах кыһынынан араҥаччыланан тыыммытын уһаппыт төрүт-ньээкэ уйабыт ХОТУ СИР барахсан, ханнык да былаас кэллин, тапталлаах, киэн туттар, харыстыыр ыччаттарыгар-саха омук чулуу уолаттарыгар, улуу убайдарбыт сырдык ааттарыгар куруутун көмүскэл, дурда-хахха буолара, буола да туруоҕа. Хоту сир   тапталлаах ыччаттарын сырдык араҥаччылыыр күүстэрэ суоҕа буоллар, бу дойдуга киһи-сүөһү, кыыл-сүөл үөскүүрэ биллибэт этэ. Кырдьык даҕаны, хаһан даҕаны хаһыытыыр харчыны, үөгүлүүр үбү үрдүк таҥара оҥостубатах, ол оннугар өбүгэлэриттэн ылбыт ситимнэригэр аан дойду ааттаахтарын, туора омук чулууларын билиилэрин-көрүүлэрин эбинэн кыракый норуоттарын тыыннаах хаалар суолларын тобулбут биһиги баар-суох бастыҥ-мааны дьоннорбут - саха үөрэхтээхтэрэ өрүү даҕаны омуктарын сайдар кэскилин үйэлэр тухары оҥорбут дьон быһыытынан сыаналаныахтара. Өксөкүлээх Өлөксөй, Күлүмнүүр, С.Новгородов, П.Ойуунускай, М.Аммосов, И.Барахов, С.Васильев, А.Бояров, С.Аржаков, Алампа, бырааттыы Ксенофонтовтар, И.Винокуров, бырааттыы Мординовтар, Г.Башарин, бырааттыы Даниловтар уо.д.а. төрөөбүт норуоттарын туһугар утуйар ууларын умнан үлэлээбит дьоннорбут сырдык тыыннара билигин даҕаны биһиги муунтуйбут, муммут-тэммит кэммитигэр өрүһүлтэ-харыһылта буолаллар, саха тыллаах баарын тухары оннук да буола туруоҕа.

Интеллигенция диэн норуотун туһугар үлэлиир дьон диэн өйдөбүл саха саҥалаахха киириэн иннинэ олорон ааспыт сүдүлэрбит Степной Думаны тэрийээччилэр - Сыранов, Сэһэн Ардьакыап, ону таһынан бастакы үөрэхтээхтэрбит Николаев, Неустроев о.д.а. кэлиҥҥээҥҥэ диэри кылаассабай өйүнэн-санаанан «бандьыыттар» диэн ааттанан, сэбиэскэйи билиммэтэҕинэ эстиэхтээх саха омугун быыһыыр инниттэн, бэл, бэйэлэрин идеяларыттан аккаастанан «мин» диэннэрин саба баттаан туран, саҥа былааска сахалары батыһыннаран кэлбит үөрэхтээхтэр П.Оросин, М.Артемьев, С.Михайлов, М.Оторов о.д.а. курдук биирдэ бэриллэр олохторугар эрэйи эҥэринэн тэлбит дьон норуоппут туһугар өҥөлөрө улаханын бары өйдүүбүт.

Билигин биһиги ортобутугар кинилэр курдук олорбут олохторун систиэмэтигэр бэриммэтэх, төрөөбүт төрүт уус дьоннорун туһугар эттиин-хаанныын, өйдүүн-санаалыын ыалдьар дьоммут бааллар дуо? Эбэтэр норуот туһугар үлэлиири аат-суол былдьаһыгар «мин» диэнинэн солбуйан үөрэхтээхтэрбит, салайааччыларбыт кэхтии суолун тутуһаллара элбээтэ дуу? Ким ону билиэй, инникини тымтыктанан көрүөҥ баарай дуо, Улуу Имииһит – Олох эрэ ону ырыҥалыа, ырытыа турдаҕа эбээт…..

Билиҥҥи национальнай интеллигенциябыт сүрүн оруолунан тыйыс айылҕалаах ХОТУ СИРГЭ 21 үйэҕэ хайдах дьаһанан олоруохтаахпытын итэҕэл, наука, үөрэхтээһин, иитии нөҥүө кут-сүр, өй-санаа чөл буоларын туһугар бэйэ-бэйэни түһэрсибэккэ сайдар хайысхалары булан олоххо киллэрии буолара буолуо. Онно саамай тирээн турар боппуруоһунан, мин санаабар, НАЦИОНАЛЬНАЙ КААДЫРДАРЫ сөптөөх хайысханан иитии-үөрэтии буолар.

Национальнай каадырдар уонна Хотугу Форум

Саха сиригэр үөрэхтээһини тарҕатыыга эппитигэр-хааммытыгар, куппутугар-сүрбүтүгэр  чугас да буолан буоллаҕа, эбэтэр оччотооҕу былаастар дьайыыларынан гуманитарнай үөрэхтээһин Хоту Сирбитигэр сайдыбытын туһунан үгүстэр этэллэр. Билигин үп-харчы иэнигийэ кыланан аан дойдуну сабардаабыт кэмигэр, промышленноһы баһылааһыҥҥа олохтоох уһук Хоту Сири төрөөбүт дойду оҥостубут НАЦИОНАЛЬНАЙ КААДЫРДАР оруоллара күүһүрүөхтээх. Национальнай каадырдар иитиллиилэрэ төрөөбүт сиргинэн-уоккунан, дьоҥҥунан-сэргэҕинэн киэн туттууттан саҕаланыахтааҕа өйдөнөр. Ол таһымы ааспыт, ону тирэх оҥостубут дьон аан дойдуну арҕаран аатырар-суолурар, төрөөбүт дойдуларын араҥаччылыыр, харыстыыр санааҕа киирэрэ чахчы. Атын дойдулар уоппуттарын ылан көрдөххө, Россияны кытары биир буоларбыт быһыытынан, үөрэхтээһиҥҥэ үс таһым баар буолуохтаах. Аан дойду билиитэ, федеральнай билии-көрүү уонна үөрэхтээһин саамай тирэҕэ, сүөгэйэ-сүмэтэ – төрөөбүт  дойдуҥ билиитэ-көрүүтэ. Оччотугар эрэ хайа да бэйэлээх харчыга атыыламмат, төрөөбүт уйатын харыстыыр каадыр иитиллэн тахсар. Биһиэхэ бу хайысхаҕа аан бастакы олугу национальнай Концепция охсубута, ол билигин сайдан, кэҥээн барар кэмэ кэллэ. Биллэн турар, ханнык баҕарар саҥа хардыыларга халыйыылар баалларын билинэн туран, оскуола, орто анал үөрэх, үрдүк үөрэх үс таһымынан бэйэ-бэйэни кытары быстыспат сибээстээх биһиги ХОТУ СИРБИТ 21 үйэҕэ каадырын бэлэмниир үөрэхтээһин биир систиэмэтин ылыныахтаахпыт.  Манна биир улахан оруолу ХОТУГУ ФОРУМ ылыахтааҕа өйдөнөр.

Биһиги курдук тыйыс айылҕалаах, олохтоох-дьаһахтаах омук дойдуларын кытта биир эргимтэҕэ сытарбытынан, кинилэри кытары түмсэн, кыһалҕабытын туоратыһарга сибээспитин кэҥэтэн истэхпитинэ, ким билиэй, баҕар, 21 үйэҕэ биһиги оҕолорбутуттан Россияҕа эрэ буолбакка, аан дойдуга биллэр-көстөр лидердэр  аҕыйах сылынан тахсыахтара. Оччотугар бары да санаабыт кэҥээн, тыыммыт уһаан ордук политическай, культурнай, научнай, лидердэрбит  бэйэ-бэйэлэригэр мэһэйдэспэт, бэрт былдьаспат, аан дойду билиитин-көрүүтүн ат миҥэ гынан аан дойдуну арҕаран Сир Ийэ  хайа баҕарар муннугар тиийдэхтэринэ – уһук  Хоту сир олохтоохторун араҥаччылыыр аартыктара арыллыа этэ. Онтон бэйэ гиэнин билиммэккэ аҥардас европейскайдыы, илиҥҥилии сайдыыны эрэ билинэн улааттахха, аан дойду бэртэрин кытары тургутуһар аараан аартыктара сабыллара өйдөнөр.

Саамай сүрүн оруолу национальнай каадыр иитиллиитигэр Тылбыт бары өттүнэн сайдыыта ылар диэн тоһоҕолоон этэр дьону кытары сөбүлэһэбин. Улуу Куйаар уодаһыныттан дуу, бэйэлэрэ сыыһа туттубут аньыыларыттан дуу, күн сириттэн симэлийээхтээбит омуктар тыыннарын илдьэ сылдьар иччилээх, илбистээх САХА ТЫЛА тэпсиллэн сүтэр түбэлтэтигэр, бары да анараа дойдуга киирэн улахан эппиэккэ турарбыт буолуо диэн сабаҕалыыбын. Ол да иһин үгүс киһи өйө-санаата айманан, саха тылын хааларын туһугар ис-иһиттэн имэҥирэн туран үлэлиир буоллаҕа, ытык иэһин толоро сырыттаҕа. Ону сокуонунан, уурааҕынан араҥаччылатан, аҥардас кумааҕыга эрэ хаалларбакка тутатына дьыалаҕа киллэрэн иһиэхтээхпитин үйэлэр кирбиилэрин кылаана ирдиир.

СГУ эбэтэр ХОТУ СИР промышленноһа

 Уйан айылҕалаах Хоту сир промышленноһын баһылааһыҥҥа аналлаах технология билигин суох диэн үлэлии сылдьар, билэр-көрөр дьон этэллэр. Олохпут ирдэбилин быһыытынан, син син-биир сирбит баайын хостуохтаахпыт, аһары чараас уйулҕалаах хоту сирбит айылҕатын алдьаппат гына туһаныахтаахпытын бары өйдүүбүт. Ол хостоон туһанарбытыгар нациоанальнай каадыр өйө-санаата улахан оруолу ылар. Кини күн сарсын мантан барар дьон курдук быстах санааҕа оҕустарбакка, ааҕынан-суоттанан үлэлиэхтээҕин, кэнэҕэски ыччаттара манна хаһаайын буолан олоруохтааҕын өйдүүр буолан, Хоту Сир сиэрин-туомун тутуһан, наһаа бас-баттах барбакка дьаһанан, промышленноһы баһылаан олоруохтаахтарын өйдүүбүт.

Билигин сахалар промышленноска киириилэрин үһүс түһүмэҕэ кэллэ. Бастаан ыраахтааҕылаах Россия саҕана көмүһү хостооһуҥҥа контрольнай акциялары англичаннары кытары Российскай держава бас билэр буоллаҕына, 30-с сыллардаахтан 90-с сылларга диэри Кииҥҥэ эмиэ сырье эрэ биэрээччилэр буолбуппут туһунан учуонайдар суруйаллар.

Билигин үйэбит ирдэбилинэн «АЛРОСА», «Саханефтегаз» о.д.а. компаниялар тэриллибиттэрэ үһүс түһүмэх кэлбитин туоһулуур. Манна дьэ төһө олохтоох дьон хото тардыллан үрдүк хамнаска үлэлииллэрий, төһө СГУ выпускнига  үөрэммит идэтинэн үлэ буларый диэн ыйытык турар. Президент Николаев анал ыйааҕынан СГУ выпускниктара хото «Алроса» АК үлэлиэхтээхтэр диэн этэ да, Аҕа баһылыкпыт ити дьаһала төһө олоххо киирэрэ хонтуруолланар сураҕын истибэппит. Ону таһынан Азиатскай-Тихоокеанскай  регион драконнарынан ааттанааччы Илиҥҥи судаарыстыбалары, Европейскай Сэбиэти кытары үүнэр үйэҕэ үлэлиэхтээх «Саханефтегаз» ХОТУ СИР туһатыгар национальнай каадырдарынан төһө хааччыллар үлэни ыыппыта буолла? СГУ бастаан тэриллиэҕиттэн саха омук сайдыытыгар биир улахан хардыынан буолбута, билигин даҕаны ол суолтатын сүтэриэхтээҕэр өссө кэҥэтэр кэм кэллэ.

Атын дойдулар уоппуттарэ этэринэн, ханна баҕарар олохтоох усулуобуйаны билинэн үөрэнэр, ону ааһан, туора дойдулар үлэлиир үтүө ньымаларын билиитигэр эбинэр киһи олорор сирин сайыннарар. Биһиги СГУбут промышленность сайдыытыгар төһүү күүһүнэн буолуохтаах. Ол эрээри уруккулуу Киин сири өрө мыҥаабакка, сахалыы мындыр өйдөөх каадырдары иитэн таһаарыахтаах соругу туруоруохтаах.

Онон сахалыы толкуйум баһыйбытынан, туора дойду дьоннорунуу кылгастык санаабын этэрэ кыаҕым суоҕунан, уһун ыстатыйабын түмүктээтэхпинэ маннык тахсар:     

УһУК ХОТУ СИР САЙДАР СУОЛЛАРА БЭЙЭ УРАТЫ САЙДЫЫТЫН БИЛИННЭХХЭ, АТЫН ДОЙДУЛАР БИЛИИЛЭРИН БАРЫТЫН ҮТҮКТҮБЭККЭ СҮӨГЭЙИН –СҮМЭТИН ЭРЭ ЫЛЛАХХА, СИРБИТ БАЛЫСХАН БААЙЫН ТУһАНАРБЫТЫГАР НАЦИОНАЛЬНАЙ КААДЫРДАРЫ НАЦИОНАЛЬНАЙ ИНТЕЛЛИГЕНЦИЯ КӨМӨТҮНЭН БАРЫ ХАЙЫСХАНАН ИИТТЭХХЭ ЭРЭ 21 ҮЙЭҔЭ САЙДЫЫ ОҤКУЛЛАРЫН ОҤОРУОХПУТ ДИЭН САБАҔАЛЫЫБЫН.

 Надежда ИЛЬИНА,
26.10.1999 с. «КЫЫМ» хаһыат.

***
Аартык.ру