Сэбиэскэй былаас – сахаҕа элбэх үтүөнү оҥорбут былаас.  Ол саҕана сахалар чыып-чаап дэһэн  эдэр уолаттарбыт М.АММОСОВ, П.ОЙУУНУСКАЙ, С.ВАСИЛЬЕВ, И.БАРАХОВ, С.АРЖАКОЫ уо.да. төрөөбүт республикаларын сайыннарарга дьулуспуттара, судаарыстыбаннаспыт сайдыытыгар саҥа тыын киллэрбиттэрэ. Ол гынан баран, 30-с сыллар ыар тыыннара  аанньанан туолуйбатаҕа, судаарыннаспытын тутуубутугар харгыс үөскээбитэ.

90-с сыллартан саҕалаан эмиэ «һуу» гынан билигин атын кэрдиис кэмҥэ олоробут. Омук быһыытынан бу сиртэн сүппэт инниттэн өйбүт-санаабыт, дьулуһар дьулуһуубут сылын ахсын сайдан, кэҥээн иһэр. Ол барыта обществобыт сайдыытыгар, ордук чуолаан быыбардарга дьэҥкэ көстөр. Быйыл балаҕан ыйыгар эмиэ биир улахан быыбар буолан ааста, балаҕан ыйын 14 күнэ – номнуо историяҕа кубулуйда. Туох-ханнык быыбар буолан ааспытын ырытыы саҕаланна. Онно мин эмиэ, биир быыбардааччы буоларым быһыытынан, санаабын сааһылаан этээри соруннум.

***

 

1.       Россия бары муннуктарыгар курдук, Саха Республикатыгар былаас партията - «Единэй Россия» бары кандидаттара быыбарга кыайдылар. Ол аата республика олохтоохторо кэлиҥҥи аан дойдуга буола турар быһыыга-майгыга президент Вл.ПУТИН  былааһын өйүүллэрин көрдөрдүлэр. Ол гынан баран манна биири бэлиэтиэххэ сөп: биһиги сахалар менталитеппытынан наһаа партияларга охтубат омукпут. Түүр төрдүлээх норуот буоларбыт быһыытынан, Аҕа Баһылыгы улаханнык  СУОЛТАЛЫЫР дьоммут. Кини ханнык партияттан турбутугар улаханнык наадыйбакка, кини бэйэтин тус кыаҕынан-таһымынан көрөн талабыт. Ону бу быыбарга кыттыбыт БЕРЕЗКИН кандидатурата да дакаастаата. Быыбардааччылар бары кэриэтэ Егор БОРИСОВ да,  Эрнст БЕРЕЗКИН да партияларын аахсыбакка, кинилэр киһи быһыытынан кыахтарынан-таһымнарынан, салайар дьоҕурдарынан көрөн куоластаата.

 

2.       Бу быыбар иккис улахан уратынан буолар – сахалартан ураты атын омук дьоно улахан куолаһы ылбатылар. Сүрүннээн икки саха кииристэ. Ити ханнык да омуктаһыы боппуруоһун күөртээһин буолбатах. Төттөрүтүн, киэн туттууну үөскэтэр. 12 сыллааҕыта буолбут быыбарга М.Е. НИКОЛАЕВ кандидатурата уһуллубутугар, үгүс киһи аймаммыта. Биһиги онтон самныбакка өссө өрө баран, сайдан – судаарыстыбаннай таһымҥа тиийэ толкуйбут кэҥээбитин, улахан  салайааччылары талар суолга кэлбиппитин бу быыбар көрдөрдө.

 

3.       Быыбар түмүгүн көрдөххө, тыа хаһаайыстыбатынан уонна промышленноһынан дьарыктанар улуустар БОРИСОВЫ өйөөтүлэр. Кистэл буолбатах, урукку быыбарга промышленнай улуустар сүрүннээн куоластарын атын омук киһитигэр биэрэллэрэ. Билигин  төһө да саамай аҕыйах бырыһыан быыбардааччылар кэлбиттэрин да иһин

 

4.       Эрдэ этиллибитин курдук, үгүс киһиэхэ быыбар түмүгэ эрдэттэн биллэр курдуга. Ол гынан баран, республикаҕа улаханнык биллэр-көстөр салайааччы да буолбатар Эрнст БЕРЕЗКИН син балай эмэ куолаһы ылбыта үгүстэри соһутта. Мин санаабар, дьыала Эрнст БЕРЕЗКИН оннук «чаҕылхай» личноһын өйөөн дьон куоластаабата, нууччалыы эттэххэ протестнай электорат долгунугар уйдаран БЕРЕЗКИН барбаласта. Кини оннугар өссө ордук күүстээх, бэйэлэрэ электораттаах политиктар турбуттара буоллар – киирсии өссө сытыырхайыа хааллаҕа.

Бу быыбар Егор БОРИСОВ салайааччы быһыытынан ыытар политиката нэһилиэнньэ хайа эрэ араҥатыгар сөбүлэппэтин көрдөрдө. Олох сайдыытын быһыытынан ити сөптөөх, онтон киһи уолуйара суох. Егор БОРИСОВ бэйэтин кэмин киһитэ. Дьулуурдаах үлэһит, эппиэтинэстээх, судаарыстыбаттан хоро таһан аһаабатах-сиэбэтэх чиэһинэй, тус олоҕунааҕар норуот интэриэһин өрө тутар, хайа эрэ өттүнэн   советскай принциптэрдээх салайааччы. Ол иһин Россия регионнарын салайааччыларын ортотугар  Егор БОРИСОВ республикатын  туһугар биир саамай күүстээх лоббиһынан биллэр.

Ол да буоллар, федеральнай үп-харчы барыбытыгар тиийбэт. Былааһы утарсыахха эрэ диэн утарар, нэһилиэк, улуус таһымыгар баһылыгы сөбүлээбэт, республика үрдүкү былааһыгар  тиксибэтэх хомолтолоох дьону таһынан, олох ирдэбилин быһыытынан, бу быыбарга АТЫН УТАРСАР электорат үөскээбитэ көһүннэ. Ол - предпринимательство улаханнык сайдыбатах республикатыгар, билигин күөгэйэр күннэригэр сылдьар, бэйэлэрин кыахтарынан дьиэ-кэргэннэрин иитэн олорор, аҥаардас атыынан-эргиэнинэн эрэ буолбакка, оҥорон таһаарыынан дьарыктанар кыахтаах дьоҥҥо үчүгэй усулуобуйа ситэри тэриллибэтэҕэ көһүннэ. Дьэ аныгыскы быыбарга бу икки атахтарыгар турар, кимтэн да толлугаһа суох санаалаах, дохсун электорат бэйэтин көрдөрөр буолла диэн сабаҕалыыбын. Бу маннык электорат баара – олоххо инники эрэли үөскэтэр, норуот сайдыытыгар улахан төһүү күүс үөскээн эрэрин туоһута. Кинилэр кэмнэрэ кэлиэҕэ, онтон билигин биһиги республикабытыгар Е.А.БОРИСОВ политикатын быһыытынан - СОЦИАЛЬНАЙ ХАЙЫСХАЛААХ үлэ барыахтааҕын нэһилиэнньэ талла. Кыамматы-кыраны өйүүр, кырдьаҕаһы, дьадаҥаны харыһыйар – социальнай сыһыаннаах политика  ханнык эмэ кэм өссө да ыытыллыаҕын дьон баҕарда.

 

5.       Бу быыбар үгүс политиктар, баһылыктар бэйэлэригэр өссө биир түмүгү оҥостоллоругар улахан төрүөт биэрдэ. Төһө да “олохтооҕумсуйуу” диэн ааттаабыппыт иһин, бүгүҥҥү туругунан политиктарбыт, баһылыктарбыт төрөөбүт улуустарыгар рейтиннэрэ (олус да туруору буолбатар) балайда ырылхайдык көһүннэ.

Улуустарыгар бастыҥ рейтиннээхтэр кэккэлэригэр мин биллэр-көстөр политиктартан Ил Дархантан ураты, Илин эҥэртэн А. ЖИРКОВЫ, Бүлүү сүнньүн улуустарын баһылыктарыттан Вл. ПОСКАЧИНЫ киллэриэм этэ.

Мэҥэ-Хаҥаласка Э.БЕРЕЗКИНИ өйөөбүттэртэн ааттаахтара-суоллаахтара Михаил САННИКОВ,   оттон В.ГУБАРЕВЫ коммунист Георгий АРТЕМЬЕВ агитациялаабыта. Ол да буоллар, мэҥэлэр Ил Дархан политикатын өйөөн олус элбэх куолаһы Егор БОРИСОВКА биэрдилэр. Бу – улуус дьонугар   баһылык Николай СТАРОСТИН, Саха Республикатын  Ил Дарханын уонна Правительство дьаһалтатын  муҥур тойоно – Юрий КУПРИЯНОВ, норуоттарын депутата – Александр РОМАНОВ кырата суох оруоллаахтарын туоһулуур. 

Онтон хаҥаластарга М.Е.НИКОЛАЕВ  авторитета наһаа улахана суоҕуттан  элбэх киһи соһуйдаҕа. Ол курдук,  Михаил Ефимович  быыбар бүтэһик күннэригэр диэри Е.А.БОРИСОВКА куоластааҥ диэн телевизорынан ыҥыра турбутун үрдүнэн, хаҥаластар хайдыстылар.

Егор БОРИСОВ өйөөччүлэрэ горнайдартан уонна таатталартан дьааххаммыт буолуохтаахтар. Ол эрээри дьон-сэргэ сэҥээрэр политиктара Василий ФИЛИППОВ уонна  Афанасий МАКСИМОВ дойдуларыгар рейтиннэрэ сылтан сыл аччааһын диэки барбытын бу быыбар көрдөрдө. Таатталар да, горнайдар да элбэх бырыһыаны Егор Афанасьвеичка биэрдилэр. Онтон биллэр-көстөр политик Александр АКИМОВ сунтаардарга Семен БЕРЕЗИНИ сиэтэ сылдьан өйөөбүтүн түмүгэр БЕРЕЗИН дойдутугар хаардыы хаамта. Ол гынан баран,  сунтаардар итиччэ куолаһы Ил Дархаҥҥа биэрбэтэхтэрэ үгүстэри толкуйдаттаҕа.  Ньурба улууһун баһылыга Борис ПОПОВ ньурбаларга авторитетын эмиэ бу быыбарга илэ көһүннэ, түмүк оҥостуоҕа диэн эрэнэбит.

***

Судаарыстыбаннаспыт сайдыытыгар биир страницаны эргиттибит. Советскай-партийнай элита иитэн таһаарбыт каадыра эрээри аныгы олоххо эппиэттэһэр үлэлээх Ил Дархаммыт бэйэтин кэнниттэн былаас былааҕын кимиэхэ туттарарын олох көрдөрүө. Ол кэлиэхтээх кэнэҕэски Аҕа Баһылыкпыт, советскай-партийнай салалта «бэстилиэнэй маамана» Е.А.БОРИСОВКА «бэлэһигэр силлэтэн» үрдүкү бүрүстүөлгэ олорон норуотун сайыннарара дуу, бас-баттах баран судаарыстыбаннаспыт  сайдыытыгар харгыстары оҥоруоҕа дуу, биллибэт.  Биири эрэ эрэнэ саныыбыт:  аны биэс сылынан кэлиэхтээх Аҕа Баһылык сахалар омук быһыытынан сайдар историябытын быһыа суохтаах, норуот туһугар үлэлиири-хамсыыры бастакы миэстэҕэ туруоруохтаах, кыаммакка-кырдьаҕаска, эдэргэ-эмэҥҥэ улахан өйөбүл буолуохтаах.

***