***

...Киһи дьикти майгылаах. Наар тугу эмэ саҥаттан саҥаны баҕарар, саҥаттан саҥаны ирдиир, сонуну көрдүүр кыһалҕалаах. Биир өттүнэн, икки атахтаах туохха да хараҕа туолбата – киһи-аймах сайдыытын биир саамай тутаах хамсатар майгыта, төрүөтэ буоллаҕа эбээт. Саҥаҕа, сонуҥҥа дьулуһар буолан техникэни айан, хамсатан, саҥардан, толкуйдатан баччааҥҥа диэри сайдан кэллэхпит. Ол сайдыыбыт үтүө-мөкү өрүтүн ырыта барыллыбат. Арай, бу тутаах быыбарга дьон атыны-саҥаны сонурҕууллара бааламмат диэн этиэхпин баҕарабын. Саҥаны баҕарыы – киһи-аймах айыллыбыт  терут айылгытыгар  сытар эбээт.

Ити биирэ. Оттон иккиһэ, баҕарбыт баҕабыт биир муҥур уһуктан атын муҥур уһукка диэри халбаҥныыра эмиэ баар суол. Сонуҥҥа суудайарбыт баар үтүөнү харыстаабаппытыгар эмиэ тэбэн кэбиһээччи. Били “ордугу булаары олоҕун алдьаппыт” диэбиккэ  дылы быһыыланыы эмиэ тахсар.

Үсүһүнэн, Арассыыйа норуота бары – БАҔАР диэнинэн олорор үгэстээхпит. Хайдах эрэ, биһиги олохпутун бэйэбит буолбакка, ханнык эрэ маҥан аттаах, үтүө санаалаах, аптаах салайааччы кэлэн биир үтүө күн уларытыан-тупсарыан баҕарабыт. Бэйэбит буолбакка, АТЫН киһи биһиги олохпутун уларытарын кэтэһэбит.

***

Олох мэлдьи хамсыы, уларыйа турар. Оҕо да улаатар, киһи да оттомурар, кырдьар, өлөр-төрүүр, көлүөнэ солбуллар. Ити тухары аан дойдуга, Арассыыйаҕа, республикаҕа олох-дьаһах, общество өйө-санаата, политика эмиэ уларыйа турар. Өскөтүн уонча сыллааҕыта саха уонна нуучча киһититтэн президени таларга өлө-сүтэ мөккүспүт эбит буоллахпытына, билигин сүрүн утарылаһааччылар – сахалар, бэйэбит дьоммут. Ити –саха судаарыстыбаннаһын тутарыгар улахан хардыы уонна ситиһии буолар. Общественнай өй-санаа ситии-хотуу таһымыгар биир үктэли өрө дабайбытын туоһулуур. Омук, норуот быһыытынан бэйэбитин дьаһанар кыахпыт таһыма үрдээбитин көрдөрөр.

***

90-с сылларга ыһыллыы-тоҕуллуу, дьалхаан, өрө күүрүү, тэһиинэ суох босхо барыы, көҥүлүнэн дуоһуйа тыыныы, чачайыы, норуот баайын кэпиэйкэҕэ күрэтии, сарсын туох буоларын билбэт буолуу... төһө да ааспытын иһин сүрдээх кэмнэри туораабыппыт. ХХI үйэ саҥатыгар Арассыыйа судаарыстыбатын былааһыгар Владимир ПУТИН кэлэр. 2000 сылтан Арассыыйа былааһа уларыйар, ону сэргэ урукку былааһы кытары ситимнээх регионнар баһылыктара эмиэ уурайаллар. Саҥа Арассыыйа судаарыстыбатын тутуу саҕаланар: үрүө-тараа барбыты үүйүү, дойду олоҕун бэрээдэктээһин, былаас бэртикээлин күүһүрдүү. Биллэн турар, босхо сылдьыбыты буойуу улахан уустугунан, мөккүөрүнэн ситиһиллэр. Манна ПУТИН политическэй волятын күүһэ, харизмата сүрүн хамсатар оруолу ылар.

ПУТИН уонтан тахса сыл дойдуну салайбытын түмүгэр дойдубут букатын атын таһымҥа таҕыста. Тас дойдулар тугу дук диэбиттэрин истэргэ күһэллэ сылдьыбыт Арассыыйа билигин аан дойдуну баһылаан олорор Американы, Европа судаарыстыбаларын кытары тэннэ аахсар кыахтанна, аан дойду политикатыгар бэйэтин куолаһын иһитиннэрэр, санаатын туруулаһар буола кубулуйда. Ити барыта биир күн оҥоһуллубатаҕа, ПУТИН правительствота ыытар политикатын бастаан сөбүлээбэккэ, өйдөөбөккө дойду иһигэр улахан кинир-ханыр санарсыы баһаам этэ. Ол да буоллар, кини ис-тас утарылаһар күүһү аахсыбакка, ыыппыт политикатын ыытан, туруоруммут соругар суолу солоон баран иһэр. Биллэн турар, кинини кытары Арассыыйа судаарыстыбатын политикатын регионнар баһылыктара оҥорсоллор. Дойду салайар былааһын уоргаттара биир баайыыга, биир тэҥ санаанан үлэлээн – Арассыыйаны сайыннараллар, дойдубут атаҕар турарыгар, күүһүрэригэр-кыаҕырарыгар тутаах күүс буолаллара саарбахтаммат. Төбө санаабытын илии-атах олоххо киллэрэр. Онон билиҥҥи баһылыкпыт Дьөгүөр БАРЫЫҺАП, дойду салалтатын хамаандатын киһитэ диэн толору этэр кыахтаахпыт.

***

Аныгы кэмҥэ Саха сирин курдук баай регион аан дойдуга хаалбата. Сир баайа – сири баһылыыр кэмэ. Онон, биһиги республикабыт баайыгар-дуолугар ымсыырааччы кэмэ суох элбэх. Олоҕу баарынан көрүөххэ наада: мөлүйүөнү кыайбат ахсааннаах республика нэһилиэнньэтэ бу баайы-дуолу соҕотоҕун кыайан көмүскүүр да, туһанар да кыаҕа суох. Онон Арассыыйа хонноҕун анныгар сылдьарбыт, баайбытын буолуохтааҕар бэйэбит тыыммытын уһатар мэктиэлээх. Улуу Өксөкүлээх нуучча норуотун кытары бииргэ буоларга эппит кэриэс-хомуруос тылын ис хоһооно дьэ билигин сытыырхайбыт курдук.

Төрүт аборигеннары сир үрдүттэн симэлиппит, бүтүн континент төрүт олохтооҕун кыдьыктаахтык кыргыбыт, хаанынан утахтанан тутуллубут Америка Холбоһуктаах Штаттарын судаарыстыбата аан дойдуга сиэмэхтии политиканы ыытар. Харчы туһугар халыыр-талыыр, байар инниттэн өлөрөр-түрүйэр. Оттон Арассыыйа судаарыстыбата олохтоох омуктар холбоһуктарыттан үөскээбит судаарыстыба. Бу икки улахан судаарыстыбалар айыллыбыт-тутуллубут историялара, усулуобуйалара атына бэрт буолан  хаһан да бэйэ-бэйэлэрин ситэри өйдөһөр кыахтара суох.

Сирэ-уота киэҥ, баай Арассыыйаны үллэстии былаана билигин да үлэлии турар диэн элбэхтик суруйар буоллулар. Украинаны булкуйуу – бу АХШ, арҕааҥҥы дойдулар уонунан сыллар үлэлэрин түмүгэ диэн билигин этэллэр. Үрүҥ дьиэ тутаах идеолога, ССРС судаарыстыбатын ыспыт “ситиһиилээх”, поляк төрдүлээх еврей Зб. Бжежинскэй: “Украина – дьиҥнээх аһылык иннинээҕи сокууска”, - диэн Арассыыйаҕа сыһыаннаах этиитэ элбэҕи түүйэр. Билигин буорах сэриитинээҕэр ордук суоһарыылаах – идеология сэриитэ. Дойдуну иһиттэн, идеологиянан куорҕаллаан ыһар ордук көдьүүстээҕин, дойдута суох омуктар ССРС холобуругар көрдөрбүттэрэ. Итинник ньымаларын билигин өссө сайыннаран, ситэрэн-хоторон биэрдилэр. Кинилэр быһаччы үбүлээн араас “общественнай фондалары”, “кииннэри”, политическэй “партиялары” тэрийэллэр. ПУТИН кыраныысса таһыттан үбүлэнэр, араас граннары олохтообута буолан ыһар-тоҕор  идеологияны тарҕатар тэриллиилэри кытаанах хонтуруолга ылар, эппиэккэ тардар наадатын этэрэ – бу дойдубут интэриэһин көмүскээһин буолар.

Омуктар СМИгэ улаханнык өтөн киирдилэр. Тэҥнээн да көрдөххө көстөр, ханнык хаһыат, ханаал тугу тарҕатарын. Хара сарсыардаттан хара түүҥҥэ диэри өлөрсүүнү, күүһүлээһини, былааска итэҕэйбэт буолууну, бэйэ дойдуга олорор куһаҕанын күн-түүн кэпсээтэххэ, көрдөрдөххө киһи баҕарбатаҕын да үрдүнэн итинник санааҕа ылларар. Харчы туһугар хачыгырдар, төрөөбүт дойдута суох омуктарга ити саатар эрэ буоллаҕа. Өйө-санаата сатарыйбыт норуоту муоһулуур дөбөҥ.  

***

Партия син биир итэҕэл кэриэтэ. Сүүс партия сүүс аҥыы эрдэ сырыттаҕына - дойду ыһыллар. Судаарыстыба бүтүн буоларыгар булгуччу биир сомоҕолуур политическэй күүс баар буолуохтаах. Билиҥҥи обществоҕа, төһө да сирбиппитин-талбыппытын иһин, Арассыыйа араас-араас менталитеттаах, культуралаах, абыычайдаах сүүстэн тахса норуотун сомоҕолуур политическэй күүс биир эрэ, ол – “Биир ньыгыл Арассыыйа” партия, атын суох. Национальнай республикалары утары политикалаах партиялар сомоҕолуохтааҕар үрэйэр, араартыыр эрэ аналлаахтар.  

“Биир ньыгыл Арассыыйа” партияҕа итэҕэс-быһаҕас элбэх, карьеристар да мусталлар, уоруйахтар да бааллар. Ол гынан баран, онтон атын, дойду таһымынан сомоҕолуур күүс биhиэхэ суох. Итини билиниэххэ уонна бүтүн дойду интэриэһигэр ылыныахха наада. Онон Дьөгүөр БАРЫЫҺАП улахан регион баһылыга, дойду ситэриилээх былааһын бэрэстэбиитэлэ буоларын быһыытынан, БУЛГУЧЧУ дойдуну сомоҕолуур политическэй күүскэ киирэр эбээһинэстээх. Итиннэ баҕарабын-баҕарбаппын диэн тус боппуруос турбат даҕаны.

***

Олох оннун-туойун була сатыыр кэмигэр, баһылыктар уларыйыа суохтаахтар. Арассыыйаҕа ПУТИНЫ да ылан көрүөҕүҥ, Казахстаҥҥа НАЗАРБАЕВЫ, кэриэйдэр, кытайдар, тукменнар баһылыктарын көрүҥ.  

Өскөтүн урукку Арассыыйа салалтата европалары, америкалары батыһан сайдабын дэммит эбит буоллаҕына (ол туохха тиэрдибитин эппитинэн-хааммытынан билбиппит), билиҥҥи Арассыыйа  евроазиатскай судаарыстыба буоларын билиннэ, Азия-Тиихэй акыйаан регионугар улахан болҕомтотун хатаата, ити чааһыгар политическэй-экэнэмиическэй быһаарыылаах баараҕай дьаһаллары ылла.

Итиниэхэ сүрүн тирэҕинэн – Уһук Илин региона буолара чопчу ыйылынна. Уһук Илин дэннэ да, Саха сирэ сабаҕаланара саарбахтаммат. Онон республика сайдарыгар омуна суох улахан акылаат уурулунна. Бу маны барытын олоххо киллэрэргэ, киэҥ далааһыннаах үлэни тэрийсэргэ, бастатан туран, ПУТИН политикатын өйүүр, олоххо киллэрсэр кыахтаах, сомоҕолуур политическэй күүс киһитэ баһылык буолара ирдэнэр. Улахан уопуттаах, үрүҥү-хараны этинэн-хаанынан билбит киһи далааһыннаах уларыйыыларга республикатын интэриэһин таһынан, дойду интэриэһин кытары көрөр-көмүскүүр таһымнаах буолуохтаах. Үлэни-хамнаһы ситэ билэ илик, ис-тас политиканы кыайан тиһэҕэр диэри өйдүүр дьоҕура сайда илик, биир да тэрилтэни таһаарыылаахтык үлэлэппэтэх, бэлэм үлэҕэ, дуоһунаска, быыбарга сылдьыбыт киһи маны барытын кыайа-хото тутуо5а диир - бэйэни албыннаныы! Урдүк дуоһунаска диэри өссө да ситиэххэ-хотуохха, туох да элбэхтик, сүрэҕи-быары харыстаабакка үлэлиэххэ-хамсыахха наада.  Дьэ ол эрэ кэнниттэн улахан дуоһунаска талаһыахтааххын.

***

Дьөгүөр БАРЫЫҺАП “эргэ былаас киһитэ” диэн сирэй-харах анньаллар. Ааспыт олохпутун барытын саба быраҕан “эргэ” диэн киэр илгэр сатаммат. Бүтүн түөрт көлүөнэ олоҕо, үлэлээбитэ-хамсаабыта, айбыта-туппута, үөрүүтэ-хомолтото, сүтүгэ-булумньута хайдах да сотуллуо суохтаах. Сэбиэскэй былаас биһиги курдук аҕыйах ахсааннаах сахаларга  улуу өҥөтүн умнумуоҕуҥ: норуоттары, киһини барытын тэҥ бырааптаабытын, үөрэхтээбитин сыаналыаҕыҥ, сайдыыны-билиини аҕалбытыгар махтаныаҕыҥ.

Сэбиэскэй былааска дьон-норуот туһугар диэн дьиҥнээхтик улахан хамсааһыннар тахсыбыттара. Ыраахтааҕылаах Арассыыйа, бүтүн регион олоҕор дьайар, норуот дьылҕатын общественнай-политическай тутулун уларытар личностары иитэн таһаарбатаҕа: кэмэ, үйэтэ, тутула атын этэ. Ардьакыабтар, сыраанаптар курдук чаҕылхай дьоммут Сэбиэскэй кэми баттаспыттара буоллар, үлэлэрэ-хамнастара, баҕалара-сыралара төһө киэҥник тэбэн тахсыах этэй?! Сэбиэскэй систиэмэнэн өйөнөн саха бастакы салайааччылара - АММОСОВ, ОЙУУНУСКАЙ, БАРААХАП, АРЖАКОВ, ВАСИЛЬЕВ, ДОНСКОЙДАР курдук эдэр дьон чочуллан, күлүмүрдээн тахсыбыттара. Сэбиэскэй былааска НОРУОТ ТУҺА диэн бүтүн дойду идеологията буолбут кэмигэр, баттаммыт-атаҕастаммыт кыра-хара норуоттарын туһугар олохторун толук уурары кэрэйбэт дьон бүтүн сомо5о  көлүөнэтэ өрө тэбэн, тыыллан-хабыллан тахсыбыта. Онон урукку кэм үтүөтүн барытын туора сотуу – ситэ-хото илик эдэр киһи уолҕамдьы санаата эрэ буолар. Төттөрүтүн БАРЫЫҺАП бу кэмҥэ салайааччы буолан иитиллэн тахсыбыта, ол кэминээҕи  НОРУОТ ТУҺА диэн сырдык идеология идиэйэтин иҥэриммит салайааччы буолара - биһиги сүүйүүбүт. Оттон дьэ кэлиҥҥи, 90-с бутуурдаах ырыынак кэмэ туох өйдөөх-санаалах салайааччыны иитэн таһаарара - ол мунаах.  

Дьөгүөр БАРЫЫҺАП сэбиэскэй кэмҥэ салайааччы буолан иитиллибитин таһынан, кини өссө биир сүүйүүтэ, аныгы кэмҥэ салайбыт уопута, өйө-санаата, ситиһиитэ буолар. Кини аныгы олохтон хаалсыбат, биир сүнньүлээх салайааччы. Общество, ол аата биһиги өссө да өйбүт-санаабыт аныгы олоххо сөп түбэһэр гына уларыйа илик. Ирдииринэн, “кулу” дииринэн муҥурданан олоробут. Кини үрдүк дуоһунаска тахсан баран мөккүөрэ итиннэ сытар: өй-санаа уларыйыан наада, ким да бэлэми халлаантан түһэриэ суоҕа, олоххутун бэйэҕит муоһулуурга үөрэниҥ, бэйэҕитигэр эрэниҥ диэн ыҥырар. Өй-санаа уларыйа илигинэ, олох-дьаһах уларыйбат. Биир күн турдубут да – тупсан кэлэрбит саарбах. Ити өй-санаа уларыйыар диэри өр кэм барар, олохпут сол курдук эмиэ бытааннык уларыйар. Тугу эмэ ситиһэргэ бастаан санааҥ кыайыан, төбөҥ олоруута уларыйыан наада. Оччоҕо эрэ тугу эмэ ситиһиэххэ сөп.

***

Билиҥҥи баар балаһыанньаҕа – Америка саантыыр, дойдулары үрэйэр агрессивнай политикатын аан дойдуга ыыта турар кэмигэр, биһиги хайдах да баҕарбатахпыт үрдүнэн, туох баар сир-уот, тыа, уу,  хостонор, сонордонор баай-дуол барыта федеральнай бас билиигэ киирдэ. Арассыыйа биир кэлим судаарыстыба буоларын туһугар итинник дьаһаныы – судаарыстыба тыыннаах, бүтүн хаалар интэриэһиттэн тахсар. Ону өйдүөххэ наада. Онон “БАРЫЫҺАП барытын туран биэрдэ” диэн сирэй-харах анньар олоҕо суох буруйдааһын. Бүтүн судаарыстыба глобальнай политикатын утары барыы - син биир дойду интэриэһин таҥнарыыга сыаналанар.

Итинник аан дойду политикатын кытары ситимнээх улахан, уустук дьаһаллар ылыллар кэмнэригэр, регион салайааччыта биир эрэ үп ирдэһэр сирэ хаалар, ол – федеральнай хааһына. Ол суолу аҕа баһылыкпыт төһө кыайа тутарын көрөбүт: регионнартан саамай элбэх үп Саха сиригэр бэриллэр.

***

Нуучча норуота сылын аайы 4 мөлүйүөнүнэн аччыы турар. Москуба олохтоохторо бэйэлэрэ сонньуйалларын курдук: “Индустриализациянан сиэттэрэн 60-70 сылларга норуоппут чулуулара Сибииринэн тарҕаспыттара, 90-с сылларга өйдөөхтөрбүт аан дойдунан ыһыллыбыттара, дойдуга билигин мөлтөхтөртөн ортолоро киин куораттарга көһөллөр, губернияларга хаалбыттар букатын да күөх моҕойго ыллардылар”, - диэн. Ахсаан элбэҕи аахсар. Арассыыйа судаарыстыбатын тутан олорор нуучча норуотун эһии, күүһүн-өйүн өһүлүү анаан-минээн оҥоһуллубут өр сыллаах идеология түмүгэ буоларын  туһунан элбэхтик, аһаҕастык суруйар, этэр-тыынар буолан эрэллэр.

Билигин былааска, бизнескэ, “бомонд” диэн ааттанар араҥаҕа, наукаҕа, култуураҕа, искусствоҕа, киинэҕэ – быһатын харчы хамсыыр эйгэтигэр ыраас хааннаах нуучча олус аҕыйаабытын ыйаллар. Ылан да көрдөххө, ити ааттанар олигархтар быыстарыгар биир да нуучча суох эбээт. Айдаарар-куйдаарар, соһутар политиктары да ылан көрүҥ... Кимнээҕий? Ааттара, араспаанньалара эрэ нууччалыы...

Нуучча норуота элбэх норуоттарга дурда-хахха буолан олорорун умнумуохха баара. Өскөтүн нуучча норуота билигин кинилэр дойдуларын, кинилэри утары кимнээх, тоҕо алдьатар идеологияны тарҕаталларын син өйдөөн эрэр буоллахтарына, национальнай билиниилэрэ, дьоһуннара, эппиэтинэстэрэ уһуктуохтаах. Ол кэмҥэ биһиги – сахалар эмиэ Арассыыйа судаарыстыбатын сорҕото буоларбыт быһыытынан, өйдүүр ыырбытын кэҥэтэн, “алааһынан-сыһыынан” муҥурдаммакка,  буола турар событиялары бэйэ икки ардыларыгар ситимнээн, сыаналаан, кэнэҕэс хайдах-туох олоххо тиийиэхтээхпитин, хайдах дьаһаннахпытына онтон сүүйүүлээх тахсыахтаахпытын ыраҥалаан көрөр дьоҕурданыахтаахпыт. Ол иһин Дьөгүөр БАРЫЫҺАП улахан дуоһунаһыгар үктэнээтин кытары, саха киһитэ аныгы олох ирдэбилигэр эппиэттиир гына өйө-санаата уларыйарыгар этэн, ирдээн бардаҕа. Ханнык баҕарар дьыалаҕа бастаан санаа кыайара наада. Төбө олоруута уларыйдаҕына, бэйэҕэ эрэнии улааттаҕына эрэ киһи дьылҕатын бэйэтэ оҥостор кыахтанарын кини күн-түүн этэр.

***

Дьөгүөр БАРЫЫҺАП салайааччы быһыытынан биир уратыта диэн – кини дьыаланы оҥорор салайааччы.  Ким эмэ, туох эмэ диэбэтэр ханнык диэн иннин-кэннин манаммат: ылла - оҥордо, быһаарда - оҥордо, эттэ-оҥордо. Сөбө да буоллун, сөтөгөйө да буоллун – барыта КИНИ эппиэтинэһэ. Итинник эттэххэ, Дьөгүөр БАРЫЫҺАП тыа сиригэр тоҕо болҕомто уурары ирдиирин өйдүөххэ сөп. Кинини элбэхтик “сир киһитэ” дииллэр. Урукку салайааччыларбыт курдук БАРЫЫҺАП тыаҕа үөскээбит, саха олоҕунан олорбут, төрүт дьарыгы өр сыл судаарыстыбаннай таһымҥа салайан үлэлэппит киһи, ис-хаан сахалыы өйдөөх-санаалаах, майгылаах. Ол да иһин салайааччыларбытыттан аан бастаан кини тыа сиригэр улахан болҕомтону ууран тыа сирин сылларын биллэрдэҕэ. Хайдах да эргит, уур-тут – саха норуота бэйэтин уратытын, култууратын, тылын-өһүн, аан дойдуну анаарыытын тута сылдьар төрүт эйгэтин – сүөһү көрүүтүн сайыннардаҕына эрэ сахатынан хаалар кыахтааҕын кини эт мэйиитинэн, тэбэр сүрэҕинэн өйдүүр.

***

Норуот эдэрэ-чэгиэнэ, дьорҕоото былааска тардыһара хайҕаллаах. Оннук норуот тыыннаах, оннук норуот бүдүгүрэ кырдьыбытаҕын туоһута.

Ол гынан баран, киһи бэйэтин БАҔАТЫН уонна КЫАҔЫН билиниэхтээх. Ил Дархан, Аҕа Баһылык диэн дуоһунас эрэ буолбатах. Атаах оҕо аҕатын болҕомтотун тардар оонньуута, суорҕаны тардыалаһар көөчүгэ буолбатах. Аҕа баһылык буолар туох да баһаам улахан ыар таһаҕас, сүҥкэннээхэй эппиэтинэс, нүһэр сүгэһэр. Бэйэ туһугар, аймах туһугар кыһаллыы буолбатах, бу – НОРУОТ туһугар, 500 тыһыынчаҕа тиийэр-тиийбэт ахсааннаах биир хааннааҕыҥ, хас биирдиилэрин дьылҕатын туһугар эппиэттинэс.

Мэник-тэник уолҕамдьы уолаттарбыт барахсаттар “сайынныбыт” диэн омуктары үүт-маас үтүктэ-үтүктэ  ыраахтан сутуруктарын көрдөрө-көрдөрө “улахан Аҕаҕа” үҥсэ сатаан айманаллара оттомо, сахата суох майгы. “Национальнай республикалары ыһыахха” диэн турунар партияҕа эгди буолан олус хорохооттооһун, борбуйу көтөхпүччэ, бэйэ-бэйэлэрин киксэ-киксэ, “хорсуннарынан” куоталаһан этиһэн эппэҥнэhэллэрэ, ыраах-ыраах улуустарынан сылдьан “аҕалара акаарытын саралааһыннара”, били, аатырбыт суруйааччы Марк Твен афоризмын санатар: “Мин 14 саастаахпар аҕам киһи кыайан тулуйбат акаарыта этэ, онтон 21 саастаахпар "оҕонньор кэлиҥҥи сэттэ сылга биллэрдик эбиммит ээ" диэн өйдөөн көртүм”, - диирин санатар. Син ол тэҥэ бүгүн былакааттанан-таймаланан туора омук майгытын үтүктэр эдэр дьоммут, улахан үлэни үлэлээтэхтэринэ, тугу эмэ туолкалааҕы оҥордохторуна, көлөһүннэрин тоҕон, баҕарбыттарынан эрэ муҥурдаммакка дьиҥнээхтик  дьон-норуот туһугар тириттэхтэринэ-хоруттахтарына аатырбыт суруйааччы тугу эппитин ситэ өйдүөхтэрэ дии саныыбын, онно киһи саарбахтаабат да5аны. Бас-көс буоларга ынырыктаахай судаарыстыбаны салайар систиэмэ, производство миэлиҥсэтин ааһыахха наада. Ол ону ааһар ыарахан, өссө киһи сиэрин-майгытын сүтэрбэккэ тахсар – ессе  улахан дьыала. Ону бэйэлэрэ үлэлээтэхтэринэ өйдүөхтэрэ диэн итэ5эйэбин.

***

Бастакы уол “олохпут уларыйбат” диэн сонньуйарыттан, ханна эрэ, ким да билбэт ырай олоҕор талаһар санаата – кини эдэрин, уолҕамдьытын бэлиэтиир. Сиһин этэ ситэ илик, атаах оҕо аҕатыгар хаппырыыстаан, тугу да бэйэтэ оҥоро-тута, сайыннара илик эрээри  бастыҥ олбоххо дураһыйар эдэр киһи, былааска кэлээт барытын баар гынарыгар эрэнэ сатыыр. САТЫЫР, хара күүһүнэн. Оттон олох диэн ылбычча киһи оонньуур мала буолбатах. Өйө-санаата ситэ илик, бэйэ харытынан дьиҥнээхтик хара үлэҕэ биккиллибэтэх  киһи олох укулаатын тутара уустук, кыаллыбат даҕаны. Көлүөнэ утарсыытыгар бэринэн, соруйан утарыахха эрэ диэн утарсыы – кутталлаах. Киһи кимиэхэ да өһөөбөккө, наймыламмакка, буруйдааҕы көрдөөбөккө бэйэтин олоҕун бэйэтэ оҥостуохтаах.  

Хас биирдии киһи дьиҥ олоҕу илэ хараҕынан көрүөн саллар. Олох тыйыс, күрэстэһии кытаанах. Сирэр “былыргыбыт” курдук норуоттар тэҥ бырааптара, киһи киһиэхэ киһилии сыһыана аныгы адьырҕа атыы-тутуу кэмигэр тутуһуллара ыарахаттардаах буолла. Ол кэмҥэ үрэллибэккэ, үрэйэ сатаабакка, тус иирсээни тохтотон уһуну-киэҥи толкуйдаан бу быыбарга быһаарыы ылыныахтаахпыт. Көр-көрүнэн эрээри бүтүн норуот дьылҕатыгар дьайар быһаарыыга өй-санаа, сиэр-майгы дьоһуннанара ирдэнэр.  

...Онтон дьэ ол кэнниттэн, Дьөгүөр БАРЫЫҺАП – урукку формация иитэн таһаарбыт салайааччытын кэнниттэн, ханнык салайааччыланабыт диэн боппуруоска биһиги билигин төбөбүтүн сынньыахтаахпыт.

Сирбит-талбыт БАРЫЫҺАППЫТ  дарханныыр син биир тиһэх болдьоҕо. Кини бэйэтин кэнниттэн саха норуотун кимиэхэ хаалларарын толкуйдуу, бэлэһигэр силлээн бэлэмнии сылдьар ини диэн эрэниэҕи баҕарыллар. Сахалыы санаалаах, кыра-хара норуотум туһа диэн идеологияны тумус тутар өйдөөх-санаалаах, тыллаах-өстөөх, аныгы бэлиитикэ эндирин таайар талааннаах,  халлаанынан буолбакка, сиринэн сылдьар, сир-норуот олоҕун билэр киһини бүөмнээн иитэ-такайа сылдьар ини дии саныыбыт. Бу орто туруу дойдуга күн улууһун туһугар туруулаһар аналлаах, өссө да үс саханы төрөтөр, түөрт саханы төлкөлүүр, бур-бур буруобутун унаарытар баҕабыт кэмнээх буолуо дуо!

***

 "Туймаада" хаhыаттан кылгатыллан бэчээттэннэ.