...Тыаттан төрүттээх орто саастаах 30-чча киһиттэн ыйыталаһан көрбүппүтүгэр 28-а итинник хардарда. Оттон иккитэ “элбэх харчы көрүллэрэ буоллар барыам этэ” диир.

Политиктар үгэс курдук “тыа сирэ эстибитигэр-ойдубутугар” утарылаһар партияларын буруйдаан сирэй-харах анньарынан муҥурданаллар. Куолу дьиҥ дьыалатааҕар быдан аҕыйах буолар.

- Тыа хаһаайыстыбата ыһыллыбытыгар буруйдааҕы көрдүүр туһата суох дьыала. Онно Бастакы президент Михаил НИКОЛАЕВ да, Вячеслав ШТЫРОВ, Егор БОРИСОВ да буруйдара суох. Тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанар, тыаҕа олорор дьон ахсаана аан дойду үрдүнэн аччыы турар. Бу киһи аймах аныгы цивилизациятын сайдар түһүмэҕэ.  Ол аан дойду уларыйыытыгар ала-чуо Саха сирэ ойуччу туран хаалыа диир - бэйэни албыннаныы. Буолаары буолан, глобализация үйэтигэр ити хайдах да кыаллыбат.
Статистика этэринэн, 1920-2007 сылларга куоракка олорор дьон ахсаана 270 мөлүйүөнтэн 3,3 млрд диэри улааппыт. 2007 сылга диэри планета улахан аҥаара 52,6 %-а (3,2 млрд киһи) тыаҕа олороро. Сорох сайдыылаах диэн ааттанар судаарыстыбаларга тыа олохтоохторун уопсай ахсаана бырыһыаҥҥа да тиийбэт буолла аҕыйаата. ХНТ даннайынан, 2008 сыллаахха киһи аймах быһа туппут аҥаара куоракка олорор. Көрөргүт курдук күн-түүн тыа сирин олохтооҕо куоракка көһө турар. Үөрэхтээхтэр сабаҕалааһыннарынан 2050 сылга дьон 70 %-а куоракка олорор буолуоҕа. Ити глобальнай процестары 400 тыһ. саха хайдах да уларытар кыаҕа суох.

Былыр, урут саха ынаҕыттан эрэ дохуот киллэрэн тыыннаах олорор кыахтааҕа. Сүөһүгүн эстиҥ да бэйэҥ эстэҕин. Биир күн ыамҥын көтүттүҥ, оккун оттооботуҥ, хотоҥҥун өҥөйбөтүҥ да бүттэ: аһыыр аһа да, таҥнар таҥаһа да суох хаалаҕын. Онтон ХIХ үйэ бүтэһигэр, ХХ үйэлэргэ айаххын ииттинэр идэҥ арааһа дэлэйэн барар. Өскөтүн атын идэни баһылаан ас таһаарынар кыахтаах буоллаххына, ол үлэҥ өссө чэпчэки соҕус буоллаҕына – киһи тоҕо онно көһүө суохтааҕый? Биллэн турар, көһөр. Билигин идэ арааһа күн-түүн элбии турар, соччонон саха күнүстэри-түүннэри түбүгүрэр төрүт идэтиттэн тэйэн иһэр. Күүскүнэн күһэйэн эн кими да тыаҕа олордон, “булгуччу сүөһү көр” диэн дьаһайар кыаҕыҥ суох. Хас биирдии киһи ханнык идэни талан дьарыктанан айаҕын ииттинэрэ көҥүл.

Итини сэргэ, билигин аан дойдуга экологическай ыраас бородууксуйа, табаар оҥоруута улаханнык сыаналанар буолан иһэр. Ыраас салгыҥҥа, химията суох аһы аһаан төлөһүйбүт сүөһү этэ, үүтэ, сүөгэйэ, бэл, тириитэ, муоһа-туйаҕа олус сыаналанар буолла. Ити үүнээйигэ эмиэ сыһыаннаах. Хас эмэ сылынан дьон ыраас экологическай бородууксуйаҕа наадыйыыта муҥутуур улаатыаҕа. Биһиги сахалар ол кэм хайаан да кэлиэхтээҕин өйдөөн, тыабыт хаһаайыстыбатын тутан, тупсаран, харыстаан хаалларыахтаахпыт. Элбэх үп көрүллэр  диэн баалаабакка (дьиҥинэн, 7-8 млрд диэн оннук айылаах улахан суума буолбатах, промышленноска, тырааныспарка оччотооҕор элбэх харчы баранар), тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктана сатыыр дьону күүскэ өйөөн, бу салаабытын сүтэрбэккэ тутан хаалыахтаахпыт. Барыларын  “сүөһү ииттиҥ” диэн күһэйэртэн туох да көдьүүстээх тахсыа суоҕа, дьарыктаныан баҕарар дьону күүскэ өйүөхтээхпит, - диэн.

***

Депутаттар ааспыт сылга “үүт харчыта” диэн ааттанар харчы быйылгыттан “быһылла сыспытын” тохтотон тураллар. Дьон, ордук тыа сиригэр, уларыйа охсоро мөдөөн буолар. Ити биһиги эрэ дьоммутугар сыһыаннаах буолбатах, аан дойду үрдүнэн уларыйыы тыа сиригэр (куораттааҕар) бытааннык барар майгылаах.

Эппиппит курдук, "биэстэн элбэх ыанар ынахтаах ыалга эрэ субсидия көрүөххэ” диир сокуон барыла быйыл бигэргэтиллибэтэ, тохтотулунна. Манна депутаттар, партияларыттан тутулуга суох, бииргэ түмсэн бу сокуону ылымматылар, ол эмиэ туһугар туспа хайҕал. Уопсайынан, реформа “субу сарсыҥҥыттан” диэн суһаллык ылынылла охсоро туох да үчүгэйи аҕалбат. Барытыгар бэлэмнэнии наада, ордук тыа сиригэр сыһыаннаах тосту уларыйыылары соһуччу киллэрэр букатын сатаммат.

***

Бэлэмнэнии бэрээдэгинэн, сокуон уларыйыан иннинэ тыаҕа олорор дьон сүөһүтүн ахсаанын элбэтэригэр араас этиилэр бааллар. Холобур, соторутааҕыта өрүс уҥуоргу улуустарга 10 сүөһүттэн саҕалаан 20-30-чча сүөһү турар хотон бырайыагын дьүүллэһиитэ буолбута. Туох да диэбит иһин, “Туймаада-Лизинг” ААО биһиги санаабытыгар олус бэрт бырайыагы толкуйдаабыт.

Саха хотоно оччоттон баччаҕа диэри тутуута, көрүҥэ уларыйбакка кэллэ: сиэрдийэттэн туруору эркин, саах сыбах, убаҕас түһэр дьаама,  илии ыаһына, онтон да атын төрүт дьарык “кэрэ- бэлиэ” көстүүлэрэ түҥ былыргы көрүҥүнэн тиийэн кэллилэр. Оҕонньордоох эмээхсин биир ынахтарыгар туох элбэх “дьэрэкээн” хотону туттуохтарай, кыахтара да тиийбэт. Ол гынан баран, сорох сиргэ аймахтыылар кыттыһан аныгы хотон туттан эрэллэр. Үлэлэрин эмиэ аттараллар эбит: биир нэдиэлэ биир ыал көрөр, иккис нэдиэлэ иккис ыал... соннук сынньалаҥ күн таһаарыммыттар. Сайылыктааһын эмиэ дьоҥҥо биһирэнэн, сөпкө дьаһаннахха көмөлөөҕүн хайгыыр дьон элбээтэ.

***

10 ыанар ынах турар хотонугар (барыта 20 сүөһү батар) 5 сылга лизиҥҥэ биэрэллэр:

- икки ынаҕы сэргэ ыыр аппараат (Mobi Melk, Германия оҥоһуга)

- үүтү хачайдыыр носуос НМУ-6А

- 75 кв м иэннээх хотоҥҥо сөптөөх сэндвич-панель

- уу харайар 3000 л емкость, электрическэй носуостаах. 

Бу маны барытын 655 848 солкуобайга биэс сылга төлөбүрүн аттаран атыылаһыахха сөп. Бастааҥҥы төлөбүрэ 65,2584 солкуобай эбит. Итиннэ эбии, баҕарар буоллахтарына, саах күрдьэрдээх Синтай-220 тыраахтыры, үүт тымнытар емкоһы, үүт таһарга анаан сыарҕа эбии комплекка киллэттэриэххэ сөп.

Холобур, сатанар буоллаҕына, сылга сүөһү төбөтүгэр бюджеттэн бэриллэр субсидия (10-нуу тыһ. солк.)   харчытын атыҥҥа туттубакка, лизини сабан истэххэ - тыа киһитигэр бэртээхэй көмө буолуох эбит. Сүөһүлээх дьон бу өҥөнү ыйыталаһан туһаныаххытын сөп. Сыаната да удамыр, үлэтэ да сынньалаҥ соҕус буолуох этэ. Аны, бу хотоннорун кээмэйэ араастаах – 20-ттэн саҕалаан 40-ҥҥа тиийэ сүөһү турар хотонун туттуохха сөп.

***

Барыта табыллыбатын кэпсии-кэпсии мөҕүттэ олордоххо табыллыах да табыллыбат. Онон хайа кыалларынан эриэккэс-эридьиэс сокуоннар тахсыбыттарын да иһин, үлэлиир баҕалаах киһи син биир үлэлиир. Судаарыстыба онно кыратык  көмөлөһүөн эрэ наада.

***