Күүс диэн тугуй? Өй-санаа күүһэ сүүйүүлээх дуу, былчыҥ кыайыыта барытын быһаарар дуу, кут-сүр туруктааҕа барыны салайар кыахтаах дуу? Баҕа хоту бу үс күүһү барытын биир киһиэхэ холбуохпутун баҕарарбыт дэлэлээх буолуо дуо! Ол эрээри маннык эргиччи эриэккэс, уһулуччу чулуу айылҕаҕа бэрт сэдэхтик көстөр устуука. 

Киһи аймах  историятыгар эр дьон сыппыыр, мөлтүүр-ахсыыр, санаата самнар саамай ыарахан кэмигэр уоскутааччы, туруулаһааччы, сүргэни көтөҕөөччү, этэргэ дылы "булааччы-талааччы, дьиэҕэ хойут кэлээччи, ааны тэбэн аһааччы" дьахталлар буолан хаалаллар. Ыал аҕата мөлтөөтөҕүнэ ыал ийэтэ эмиэ ыһыгыннаҕына ыал устуун барыы кэлэр. Онон иккиттэн биири талыахха наада.
Билиҥҥи олохпут тутула, систиэмэбит оҥоһуллан турар тулааһына (былаас, салайар систиэмэ) аҥаардастыы эр дьон толкуйдуур дьоҕуругар, оҥорор күүһүгэр, дьайар кыаҕар тирэнэн айыллыбыт буолан эр дьон мөлтөөтүлэр да, олох-дьаһах барыта сатарыйан барар. Биир эрэ атахха тирэнэн турар общество олоҕо кыра да дьалхааһынтан түөрэҥниирэ, халбаҥныыра сокуоннай. Дьиҥинэн, салайар да, быһаарар, дьарыйар да былаас систиэмэтэ эр дьон уонна дьахтар айылҕаттан тэҥ кыахтарыгар туһуламмыта буоллар - общество сайдыыта икки атахха чиҥник турар киһи кэриэтэ олох атын суолунан сайдыахтаах этэ. Ыал аҕата уонна ийэтэ ыччаттарын иккиэн тэҥҥэ иитиһэргэ тэҥ усулуобуйалаах буоллахтарына, оҕо быдан сайдыылаах, туруктаах өйдөөх-санаалаах, тулалыыр олоҕу ийэтин да, аҕатын да хараҕынан ылынан объективнайдык көрөр киһи буола улаатар. Аҥаардас аҕа, эбэтэр ийэ оҕото толору дьиэ кэргэҥҥэ иитиллибит оҕотооҕор син биир  өйө-санаата, олоҕу ылыныыта, майгыта-сигилитэ уратылаах буоларын кэриэтэ, былаас систиэмэтэ аҥаардастыы икки атахтаах биир эрэ бэрэстэбиитэлин кыаҕыгар тирэнэн олохтонноҕуна - кэнэҕэс сайдар кыахпыт кэлтэгэйдии барара чуолкай. 

Общество, судаарыстыба олоҕун сайдыытын эппиэтинэһэ эр киһи кыаҕар сүктэриллэн турар диэтибит. Онон эр дьоммут барахсаттар күннээҕи олохтон саҕалаан былаас чөмчөкөтүгэр тиийэ наар күрэстэһии миэлиҥсэтигэр мэһиллэ сылдьаллар. Былаас эр дьон илиитигэр баар буолан, онно тахса турар түгэҕэ көстүбэт хаана суох эрээри хас да бүк суоһарыылаах сэрии, эр киһи айылҕатын быһыытынан - тыйыс, хабыр, тыҥааһыннаах уонна уҕараабат кимиилээх.
Дойдуну, судаарыстыбаны мөлтөтөр буоллахтарына аан бастаан эр дьону мөлтөтөллөр: репрессийэлэр, сэриилэр, хаайыылар, атын сиртэн миграннары аҕалан олохтоох эр киһи үлэлиир миэстэтин былдьааһын, тиийиммэт-түгэммэт олохтон кыра да харчыга өйү сүүйүү, содур майгыны пропагандалааһын, арыгыны үүнэ-тэһиинэ суох ыытыы... - бу барыта идеология. 
Эр киһи айылҕаттан бастыыр, баһыйар майгытын күөртээн, былааска талаһар майгытыгар оонньоон,  куорҕаллыыр идеологияны тарҕатааччылар, дойду, республика салалтатыгар баар эр дьоммутун былааска тахсалларыгар көмө-тирэх буолуохпут диэн албаһыран атыылаһан ылаллара тарҕана турар. Бу "таҥнарыахсыттар" диэн ааттыыр дьоммут сорох-сорохторо аан бастаан хайдах да суолунан былааска тахсан баран "кэлин саханы аатырдыахпыт" диэн бэйэлэрин албыннана санаабыт буолуохтаахтар. Ол гынан баран бастакы, иккис хардыы кэнниттэн үһүс хардыыны саҥаттан үктүүр кыаллыа дуо? Силиллибэт сиргиттэн ыллаттарбыт буоллаххына хайдах босхо хамсыаххыный?
Маннык балаһыанньаҕа кыра омук кыараҕас кыаҕын иһинэн тугу гыныан сөбүй? Уун утары баран эргийэ турар миэлиҥсэни суоһарбаппыт чахчы. Оччотугар улуу убайбыт үйэ анараа өттүгэр эппит тылларын олоххо киллэриэҕиҥ, кинилэр диэтэх дьон аптарын ап гынан, кубулҕаттарын-дьибилгэттэрин билэн, иҥэринэн, биһигини үктэтэр ньымаларын бэйэлэрин утары туттуохтаахпыт. Бу биллэриллибэтэх сэриигэ бэйэ дьоммут ханнык ыгыыга түбэһэллэрин өйдүөх кэриҥнээхпит, кинилэри өйөөн харысхаллаахтык сыһыаннаһыахтаахпыт. Онтон кэннин билэ-билэ, күн өйүнэн норуоттарын таҥнарбыт, тус интэриэстэрин эрэ өрө туппут, бэйэлэрэ төрөппүт ыччата суох буолан баран бүтүн саха ыччатын иннин быһарга холоммут дьиҥнээх атыыланааччылары... дьэҥкэтик билиэхтээхпит. 

Онон, бырааһынньыгынан туһанан саха эр дьонун барыгытын эҕэрдэлиибит уонна ис кыаххыт туруктаах, сайдар кэскилэ киэҥ, төрүт итэҕэлгитигэр бэриниилээх, өбүгэттэн кэлэ турар ситимҥитин быспаккытыгар, норуоккутугар суон дурда, халыҥ хахха буоларгытыгар баҕарабыт!  Киэҥ көҕүстээх, бөҕө куттаах, булгуруйбат сүнньүлээх, буулаҕа сүрдээх, уол оҕо кырыылааҕа, эр киһи кылааннааҕа, өркөн өйдөөх саха саарыннара буолуҥ диэн алгыыбыт! Дом!!!
***
Эҕэрдэни кытары "Аартык.ру" редакцията