Историятын ытыктаабат, билбэт норуот – норуот аатыттан ааһар. Ол иһин 70 сылы быһа идеологияҕа сөп түбэһиннэрэн бүтүн дойду историятын “уларытыы-тэлэритии”, токурутуу барбытын, дьэ саҥардыы дойду, республика салалтата историяны дьиҥнээхтии үөрэтэр, саҥаттан чинчийэр соругу туруордулар.
Кыра омугу кыайбыт, кыдыйбыт “националист” диэн сүлүһүннээх дьаралык билигин даҕаны хайдах быһыылаахтык, кимиэхэ сыстыан көрдөөн чарапчылана  сылдьар. Хата диэбиккэ дылы, Россия баһылыга Владимир ПУТИН “нуучча националиһынабын” дэнэн бастакы уоту бэйэтигэр тарта. Ол кэннэ республика президенэ эмиэ “саха националиһа” буолла. Бэйэтин норуотун ытыктаабат, таптаабат, “националист” диэн дьиҥнээх суолтатынан өйдөөн этиммэт салайааччы, ама атыны кими таптыаҕай, атыны кими баардылыаҕай?! Ийэтин-аҕатын утары барбыт киһиттэн туох күттүөннээҕи күүтүөххүнүй?! Төрдү-ууһу билиммэт “космополиттар”, “интернационалистар” ханна туохха тиэрпиттэрин эт бэйэбит билэн олордохпут...
***
Саха сирин общественноһын ортотугар республика киин куоратын биир болуоссатын аатын уларытар дуу, уларыппат дуу боппуруос тирээн кэллэ: “Орджоникидзе” оннунан хаалар эбэтэр “Ойуунскай” диэн аат биэрэбит дуу?
Боппуруос дьиҥ иһиттэн сыыһа туруоруллубут дии санаабаккыт дуо? Ойуунускай дуу - Өксөкүлээх дуу, Оммуоһап дуу - Барахов дуу диэн саха чулуу дьонун аатын икки ардыгар “мунааһын” барыахтаах этэ эбээт! Сылы кыайбат кэмҥэ Кавказ киһитэ көскө “кэлэн барбытыттан” туох ааттаах туоххаһыйан туран, Хаҥалаһы – Орджоникидзевскай оруйуон диибит, Дьокуускай киин уулуссатын уонна болуоссатын ааттыыбытый?! Кэм уларыйда ээ, идеология эмиэ...
Ханнык баҕарар итэҕэлгэ бэйэҕэ тиийинии – аньыы. Орджоникидзе ааспыт историябыт биир тутаах идеологын ааһан, хомуньуус баартыйа тутар-хабар Киин хонтуруоллуур хамыыһыйатын бэрэссэдээтэ кытары буола сылдьыбыта, ону ааһан бэйэтигэр тиийиммит суорума суоллаах киһи дэнэр. Былыр, сахалар  бэйэтигэр тиийиммит киһи аатын да ахтыбаттара...
“Итэҕэл-итэҕэл” диэн тэлиэс-былаас кириэстэнэ-кириэстэнэ Кириһиэнньэҕэ сөтүөлүүбүт да, республикабыт кыраайы үөрэтэр музейа таҥара дьиэлэрин урусхаллаабыт, талаабыт-халаабыт, итэҕэл үлэһиттэрин мастарыгар тиирбит Миней Израилевич Губельман – Емельян Ярославскай аатын сүгэр. Сибиир дьэссиигэ, анархистар атамааннара, холуобунай аптарытыат, бааннары, биирдиилээн дьону талааччы-өһөрөөччү халабырдьыт Нестор Каландарашвилины үйэтитэн төһө абыранныбыт?  Бу дьон ааттарынан төрөөбүт дойдуларыгар киин болуоссаттары, уулуссалары ааттаабыттара буолуо дуо? Тель-Авивка Миней Губельман аатынан туох баарый? Тбилисигэ, Бакуга, Киевкэ, Минскэйгэ, Ташкеҥҥа  киин болуоссаттарын аата – Көҥүл болуоссата диэннэр. Киргизтэр киин куораттарын молдован Фрунзе аатыттан 1991 сыллаахха босхолообуттара. Бишкек киин болуоссатыгар норуоттарын эпоһын геройын Айкол Манас памятнигын туруорбуттара. Казахтар Астаналарын киин болуоссатыгар норуоттарын историятын кэпсиир памятниктары кэчигирэтэн тураллар.  Таджиктар киин болуоссаттарыгар Ленин памятнигын оннугар бэйэлэрин киһилэрин А.Фирдоуси памятнигын туруорбуттара. Авиценна, Омар Хайям, Айни онтон да атын таджик норуотун өркөн өйдөөхтөрүн үйэтитэ тураллар. Ыччаттара төһө да манна кэлэн “равшанныы” сылдьыбыттарын иһин, улуу историялаах омук буолалларынан киэн тутталлар.  
Омуктар ол иһин биһигини күлүү гыналлар, “сахалар бэйэлэрин улуу дьоно, историята суох буолан баччааҥҥа диэри биһиги дьоммут аатын үйэтитэн тураллар” диэн. Кинилэр биир нуучча киһитигэр памятник туруорбуттарын онтуларын урусхаллаабыттара ыраатта. Оттон биһиги билиҥҥээҥҥэ диэри мөккүһэ, опрос ыыта оонньуубут.
Саха сирин киин куората олохтоох омук сирэйэ, киэн туттуута, историятын кэрэһэлиир тутаах сирэ. Хомуньуустар оҕонньордоро  ГУБАРЕВ төрөөбүт Ростовскай уобалаһыгар баран, эбэтэр уола олорор Санк-Петербуругар, кыыһа, ойоҕо баар Таганрогугар, баҕар, хас биирдии ыллык тоҕойугар куомуннаахтарын аатын кууһунан иҥэрдин. Ким да баалыа суоҕа. Кини оҕото да, сиэнэ да Дьокуускайга олоруохтара суоҕа.
Ол-бу алдьын-көлдьүн кырдьаҕас политиктар 70 сылы быһа айбардаабыт тобохторунан өссө да көрүлүүр кэптэрин быһа сотон, “опростаммакка-таймаламмакка” мээрбит дьиҥнээхтик куорат баһылыгынабын, сахабын дэнэр буоллаҕына, сахсырҕа сааҕыныытын таһаарбакка сып-сап болуоссатын, уулуссаларын аатын бэрээдэктиэхтээх. Ол буолуо кини аата кэнэҕэс норуотугар аата ахтыллар төрүөтэ. Итиччэ боломуочуйалаах олорон, быыбар иннинэ киин куораты сахатытыах буолан биэрбит тылын толорботоҕуна Дьокуускай тутаах сирдэрин аатын сахатыппатаҕына – ол кини улахан алҕаһа буолуоҕа.
***

Туйаара НУТЧИНА,
Аартык.ру