Саҕахха атын киһи көстүө кэрэх, ыбылы ымманыйан, охто-охто утары сүүрэн тиийэн күрүөбүт аанын сүөрэн, илин-кэлин түсүһэн балаҕаммыт халҕанын нэличчи аһабыт, баарбытынан-суохпутунан маанылыыбыт, туохпутун барытын туура туран биэрээри кыһаллыы-мүһэллии, хара көлөһүнү ыгыы... Хайыахпытый: “Тоҥмуту ириэрдэхпитинэ – биһиги эрэ ириэриэхпит, аан дойду аччыгын аһаттахпытына – биһиги эрэ аһатыахпыт!”...
Сыллар-хонуктар ааһаллар, дьыллар-үйэлэр уларыйаллар, арай саха барахсан майгыта судургу. Ким баҕарар кэлэн эрбэҕин үрдүгэр эргитэр кыахтаах. Сиэппитин хаһа туран “бу мин илиим буолбатах, бэйэҥ илииҥ” да диэн эттэҕинэ итэҕэйэн, өссө “өйдөтөн” биэрбитигэр харах уулаах бөтө бэрдэрэн махтана-махтана манньыйыахпыт. Өлөрөөрү да туран “абырыыбыт” диэтэхтэринэ, киниэхэ табыгастаах балаһыанньаны ыла сатаан хара сор бөҕөтө буолуохпут.
***
Тулалыыр айылҕабыт, дьоммут-сэргэбит уларыйда – биһиги өйбүт-санаабыт үс харчы курдук, ханан да эҕилитиитэ суох уруккулуу суп-судургу, боп-боростой. Манан диэн эттэххэ, билигин “үс харчы” да суох буолла быһыылаах.
Илибирэтэн-салыбыратан тыл иҥмит киһитэ, оҕуруктаах өйдөөх “Якутцемент” ААО генеральнай дириэктэрэ, “холоҥсоломмут хаҥаластар хахайдара” Алиш МАМЕДОВ бэчээккэ хаарыллан, сүр тиэтэллик Ykt.Ru сайтка “сахалары абыраабытын” туһунан интервью биэрэ охсубут. Ньулугур-ньалыгыр үтүмэн уһун саҥатыттан сылыктаатахха, уопсайынан биһигини кэлии эрэ дьон абырыыр кыахтаахтар эбит диэн санааҕа кэллим. Кинилэр эрэ көмүскээтэхтэринэ үрүҥ күн анныгар “чууп-чаап” саҥаран тыыммытын уһатыыһыкпыт. Уопсайынан, хаҥаластар Тыгын Дархаҥҥа буолбакка, Алиш МАМЕДОВКА памятник турар сирин көрдүүһүккүт. Сири атын мамедовтартан быһа түһэн остуолбалаан кэбиһиҥ.
***
МАМЕДОВ урут Саха сиригэр “романтиканы” батыһан эрэ кэлбит курдук кэпсэнэрэ. Бу сырыыга (ыксалынан оҥоһуллубут интервью буолан эбитэ дуу, сахаларга бу да барсыа диэбитэ дуу), биир өттүнэн, “сэттэ оҕолоох төрөппүттэрбэр көмөлөһөөрү, дойдубар эдэр специалистар ХАМНАСтара кыратын иһин атын сиргэ барарга быһаарыммытым” диэбит. Итинник этэ туран, абзац бүтэ илигинэ “Якутияны” оҕо эрдэҕиттэн “сөбүлүүр” буолан хаалбыт. Түһээн да баттаппатах сирин бу оҕо эрэйдээх “таптаан” иэдэйбитин санаатахха киһи сүрэҕэ хаанынан оҕуолуур...
Салгыы, “кэнэҕэс хаҥаластары абырааччы” - эдэр специалист айаныгар анаан “Якутцемент” ХАРЧЫ ыыппатаҕын суруйар. Саха эдэр специалистарын азербайджаннар, киргизтэр, грузиннар айанын төлүү-төлүү Бакуга, Бишкеккэ, Тбилисигэ наар ыҥыра сатыыллар даҕаны биһиги дьоммут сүрэҕэ суохтара бөҕөтө барбаттар. Оттон бу биир, Саха сирин таптаан иэдэйбит омук уолун эрэйдээҕи суолун айанын төлөөбөккө Красноярскайга бичтиэр диэри кэбилээбиттэр!
...Оннук айылаах 80-с сылларга МАМЕДОВ саҕа үөрэхтээх олохтоох нуучча дуу, саха дуу киһитэ суох буолан Кавказтан специалист сурутан ылбыттара буолуо дуо? 50-60-с сыллар эбитэ буоллар киһи син өйдүөх этэ, оччолорго кырдьык специалист сэдэҕэ, оттон МАМЕДОВ Азербайджаннааҕы инженернэй-тутуу институтун 1979 сыллаахха бүтэрбит.
МАМЕДОВ кэллэ кэлээт собуот буҕаалтырын “Комсомольскай правдаҕа” саралаан суруйуох буолан суоһурҕанан 500 солкуобайы ыга үктээн ылбыт. Хайдах эрэ “саҥарбатын туһугар” бэриккэ майгынныыр буолбатах дуо? Онтон “кэлин билбитэ” акылаата 110 солк “эрэ” эбит, ону өссө мыынан “приземлило” диэбит. Саха уола Бакуга тиийэн хаһыатынан суоһурҕаннаҕына, кырата кырбаан баран “бара тур!” диэхтэрэ.
***
Кавказ омуктара “отблагодари” гыналларын аһара ньуолбардык сатыыллар. МАМЕДОВ, собуот начальнига кини армияҕа барар болдьоҕун сыҕарыттарбытыгар, “отблагодари” гынан военком кабинетын өрөмүөннээбит. Сэрэйдэххэ, 110 солк. акылаатыгар буолбатаҕа буолуо...
Эдэр МАМЕДОВ хас биирдии хамсаныыта барыта меркантильнай интэриэстээх. Армияҕа да сулууспалыыр сирин талбыта эмиэ “хотугу надбавкатын сүтэрбэт” туһуттан тахсыбыт. Инньэ гынан, Тиксиигэ барбыт. Ол сылдьан, кэм да “сахалары аһынар-харыһыйар” санаата батарбакка Егор Неустроевы (саллайар саха араспаанньалаах саллааты) көмүскэспит. Онтон ыла “представители малых народностей сплотились”... Россия сокуона сахалары “маалай народнаска” кыайан киллэрбэт, бэйэбит да наһаа киириэхпитин баҕарарбыт үрдүнэн. Ону МАМЕДОВ биир тыынынан “маалайдарга” күрдьэн кэбиспит. Сөп ээ, мамедовтарга биһиги бары биир мэлтэҕэр сирэйдээх, кыараҕас харахтаах “маалайдар” буоллахпыт.
МАМЕДОВ армияҕа барыан иннинэ собуокка аҕыс ЫЙ үлэлээн баран, төннөрүгэр тута хаппытаалынай тутуу отделын начальнига буола түһэр! Тутуу былыр-былыргыттан харчылаах-хамнастаах үлэ буоллаҕа. Аны биэс сылынан дириэктэр солбуйааччыта буолбут, онтон 1989 сыллаахха бүтүн дириэктэр буолан лөглөс гына олоро түспүт!
****
Онтон киһибит “аһынар-харыһыйар” таһымын үрдэтээри былааска талаһан барар.
Син дириэктэрдии-дириэктэрдии олоруохтаах этэ буоллаҕа.
Биллэн турар, дьокутаат мандаата тустаахха олус элбэҕи биэрэр. Бастатан туран, былааска киирэн билсии-көрсүү хаҥыыр, билсиини-көрсүүнү өссө тылынан-өһүнэн салыбыратан, манньанан “отблагодари” гыннахха, букатын даҕаны омоллоон олоҕун түстүөн сөп! Ол туохтаах үһү, 200-300 тыһыынчаҕа ханнык эрэ оскуолаҕа сылаас туалет тутуом, ол оннугар 200-300 мөлүйүөнү өлөрүөм... Сылаас туалет диэни билбэтэх котокулар “ураа” куолаһынан “абырааччыга” куоластыы тураллар... МАМЕДОВ бэйэтэ хаһан эрэ кэпсээбитинэн, биир тыа учуутала эрэйдээх хас унитазка олордоҕум ахсын “Алиш уобараһын” көрөбүн диэхтээбит. Сахаҕа кыра да наада буоллаҕа...
***
“Якутцемент” ААО акцията атыыламмытыгар, бу 25 сылы быһа дириэктэрдээбит МАМЕДОВ билигин кэлэн, туох да итиннэ кыттыгаһа суох киһи курдук өссө “арбитр” оруолун толорооччу буола сылдьар: “Я не оправдываю акционеров и правительство Якутии за то, что они продали свою долю”...
25 сылы быһа собуот иһин-хоойун билбит киһи саамай кини буолуохтаах этэ, ханна кимиэхэ атыыланарын даҕаны ыйан-кэрдэн биэрээччи кини диэн сэрэйиэххэ сөп. МАМЕДОВ “мин тугу да быһаарбаппын, мин наймыламмыт киһибин” диэн хатыылаах боппуруостан халты тэбинэр албастаах. “Олортон ыйытыҥ” диэн правительствоны ыйар. Ситэрэн “производствонан российскай таһымнаах бизнесменнэр” дьарыктаныахтаахтар диэбит. Оннук бөҕө буоллаҕа, сахалар “һай-һуй” таһымнаах дьон тугу кыайан салайыахпытый. МАМЕДОВТАРГА, МАГОМЕДОВТАРГА хаһан тэҥнэһээри, кини биһигини эрэ буолбакка “руководство республики, часто советует” эбээт!
***
Килэрийбит оройуттан күн уотун тэйитэр эрэт, Саха республикатын, улууһун, бөһүөлэгин Бочуоттаах да бочуоттаах олохтооҕо. Наҕараадата ыскаабыгар баппат, грамотатын, махталларын кэчигирэтэригэр эбии истиэнэ сакаастаан туттарыан сөп. Маанылыы-хадаҕалыы сатаан баран, аны, бу соторутааҕыта Госдуматтан Бочуоттаах сурукта ылан биэрэргэ быһаардыбыт.
***
2010 сыллаахха Бакуга көҥүл тустууга Европа чемпионата буолбуттааҕа. Биһиги аатырбыт тустуукпут онно кыттыбыта. Бастаан “саха бакубут” барытын кэпсэтэн, атахтаһар маһы туура “суох оҥорбут” диэн сир-буор аннынан кэпсэтии баран күлүкпүтүгэр имнэммиппит. Спорт хайдах оҥоһулларын син сэрэйэбит, онно аналлаах суруйуулар да элбэхтэр.
Ол гынан баран, аатырбыт тустуукпут аҕа кынна Азербайджан кыраныыссатын “кыайан ааспатаҕын”, кини сиэбигэр 10 тыһ. дуолларга тэҥнээх харчы сылдьарын “булан ылбыттар” диэн “Российская газета” быктаран аһарбыта. Азербайджан таможенниктара “сахалар тустарыгар” кэлэн олус “кыраҕы” буолбуттарын сөҕөн турардаахпыт. Анаан-минээн кэтэһэн олорбут курдук.
Инньэ гынан, таможенниктар “өҥөлөрүнэн” буолаахтыа, тустуукпут тугу да ситиспэтэҕэ.
***
Онон диэ... Онон, сирэйбитигэр күлэ-үөрэ сэлибирии сылдьар, хоонньуларыгар тугу тута сылдьаллара биллибэт кэлии дьон ис дьиҥин билэр, таайар, сэрэйэр, сэрэхэдийэр кэмэ кэлбэтэ дуо?! Кэлбиккэ-барбыкка эккэлэһэн, “үс харчылаан” бүтүөҕүҥ эрэ.
***
Туйаара НУТЧИНА,
Аартык.ру






Комментарии
Акаары сахалары албыннаан сеп буоллун
Кэпсэнэн бардахпытына Аан Ийэ дойду теруе5уттэн баар, тун былыргы, икки полушарията тэннэ улэлиир тебелеех, сакральнай кистэлэн тыллаах, сир-сибиири Сирияттан са5алаан, Сахара кумах куйаарынан эргитэн Сахалинна дылы ааттаабыт, бу икки атахтаа5ы еруьуйэргэ анаммыт УЛУУ ОМУК буолабыт.
Онтуокайбыт баара, биир хара, кэлии омук киьитигэр ейун сууттэрбит, илини-ар5ааны быьаарбат буолбут "ус харчы" буолбут эбиппит дии. Хайдах оннук харахпыт, кулгаахпыт буелэммитэ, ейбут бааллыбыта бэрдэй?
кэнэммит, туохха да кыьаллыбаппыт бэрт.Мэлдьи
албынната, баттана сылдьабыт.Ойуун ускай, Аммосов курдук сахалар тустарыгар улэлиэхтээх
тойотторбут мэлдьи саханы таннра, атыылыы
сылдьаллар. Булуу улуустарыгар ракета кутуруга туьэрин ойообут, былаастарга, Роскосмоска,Пут инна махтанан ытыстарын таьыммыт олохтоохтортон, баьылыктартан кэлэйэн сиргэ силлээтим! Хайдах итинник дар акаары буолуохха собуй!Итинник кэбилэнэ сырыттаххына ким тэпсиэ, атагын сотто сылдьыа суогай?!Сахалар ойдонуогун! Бэйэбитин билиниэгин! Кэлиилэргэ атагастатыа суоххайын! Таннарааччы сахалартан ыраастаныагын!
Кытаанах Ыйаах быЬыытынан, кинилэри саха ыалларыгар олохсутар, аЬаттарар-танын наттарар этилэр.
Оннук ньэгэй дьон буулаабыта аанньа буолуо дуо?
Сахалар ону тулуйбуттара, ол бэЬиэччиктэри ("посельщик" диэнтэн) умнубуттара, улуу нуучча омугар естуйбэтэхтэрэ, ол оннугар дьин-кырдьык сахаларга кыЬаллыбыт, сахалар олохторун, культураларын уерэппит, наукага киллэрбит, эмтээбит дьону эрэ ейдуу сылдьаллар - Серошевскай, Пекарскай, Мицкевич курдуктары.
КуЬаган дьону умнубуттара, утуену онорбут, республиканы сайыннарыыга дьоЬун кылааты киллэрбит дьону ейдуу сылдьабыт - академик Черскэй, Мельников, Солдатов, Бочаров курдуктары.
Саха кехсе киэн, ыччата сорогор ыгым эрээри, сааЬын ыллагына, санаата сырдыыр, ейе дьэнкэрэр, мындыр буолар.
Ону туЬана сатааччылар былыр да, быйыл да бааллар, баар да буола туруохтара.
"Таннарааччылары" кердуур сыыЬа. Итинник суолунан баран, бэйэ-бэйэ кыдыйсан кэбиспит омук угус, олор история уорагайыттан суппуттэрэ уонна сутэ тураллар.
Итини киитэрэй омук миграннара уерэ-кете киксэрэллэр. Уонна итинник бэйэ-бэйэни сиэЬини куертуур анал тэрилтэлэр баалларын умнар сатаммат. "БаЬылыккыт куЬаган" диэн сипсийэллэр, ону сорох ылынан, угаайыга киирэн биэрэр.
Онон "Бу эн соххор, мин соххор" диэн иирсибэт наада.
Атын да омуктарга утуе дьон баарын умнар сатаммат, кинилэргэ тирэнэр, кинилэри туЬанан эмиэ наада.
Аартык.ру тутуЬан иЬэр политиката септеех дии саныыбын.
Баары кырдьыгынан этэр, сыыЬаны кенетунэн ыйар сайт саха омукка булгу наада.
Сотору Аартык.ру сага сабыдыаллаах сайт суох буолара буолуо.
Оччого олох кытаатын, куттуу-дьарыйа, атыылаЬа-албынн аЬа сатааччылар элбиэхтэрэ.
ТулуЬун, тулуйун