Убайым эрдэттэн киһибин кытары болдьоһон, миигин кытары кэпсэтиэх буолан ылыннаран, биир күн анаан-минээн кыра кэһиилээх массыынабытыгар олорон ыалдьыттыы тиийэбит. Биһигини икки ыт үрэ көрүстэ. Хаһаайын үүтээниттэн тахсан бэрт аламаҕайдык, кэтэспит киһилии дьиэтигэр ыҥырда. Хабырыыс 65 саастаах, уһун дьылыгыр уҥуохтаах, бэрт сөҥ куоластаах, элбэх кэпсээннээх-ипсээннээх киһи буолан биэрдэ. «Дьиэм-уотум мааныта суох, ол да буоллар суруналыыстар оннооҕор буолуох сирдэринэн сылдьаҕыт», - диэн оонньуу-көр курдук кэпсэтиибит саҕаланан наара ороннорго киирэн олорон сэһэргэһэбит.

«Маннык олорбутум 10-тан тахса сыл буолла. Һксүн мас кэрдиитигэр үлэлиирим, билигин дьон сылгытын көрөбүн. Манна олорботоҕум буоллар, арыгылаан өлбүтүм ыраатыа этэ. Балыктаан аһыыбын, билигин хараҕым мөлтөөн кустаабат буолбутум икки сылтан орто, урут хараҕым үчүгэйигэр отоннуур да этим. Ыйга биирдэ-иккитэ дэриэбинэҕэ баран кэлэбин. Биэнсийэбин ылан маҕаһыынтан ас-үөл атыылаһабын. Дэриэбинэ мантан 12-13 килэмиэтир кэриҥэ, сатыы барыбын-кэлэбин. Араадьыйанан сонуну барытын истэ олоробун. Сорох ыалдьыттарым миэхэ кэлэн сонун истэн бараллар.

Кинигэни харса суох ааҕабын, бу сканворд диэннэрин таайабын, онтум үксэ ыйытыылара хатыланар эҥин эбит. Бэйэм 8 кылаас үөрэхтээхпин, аармыйа кэнниттэн атыыһыт кууруһугар үэрэммитим.

Аҕыйах ый бу идэбинэн үлэлээн баран хоту Эдьигээҥҥэ, Анаабырга «Рыбкоп» диэн тэрилтэҕэ үлэлээбитим. Сельпо тэрилтэтэ этэ. Бастаан тутууга үлэлээбитим. Онно тойоммутун кырбаан уһуллубуппут. Оччолорго 22 саастаах уол оҕото этим.

Анаабырга Үрүҥ Хайаҕа сөмөлүөккэ экспедитордаабытым. Ол сылдьан таба тириитин суордун бутуйан кэбиһэн улахан хоромньуну таһаарбытым. Холуобунай дьыала тэриллэ илигинэ күрээн хаал диэбиттэрэ, оччолорго суут кытаанаҕар түбэһиэм эбитэ буолуо.

 

Хаайыыга олоро сылдьыбытым, ол кэннэ кэргэн ылан биир кыыстаммытым. Кыыһым кэнники билсибитэ, урут сүтэрсэн кэбиспиппит. Син ыйыталаһан хайдах олорорбун билэр. Алта сыл анараа өттүгэр 1,5 саастаах оҕолоох этэ. Онон билигин ол сиэним улааттаҕа буолуо. Кыыһым дьүһүнүнэн кыраһыабай, хас да үөрэхтээх, билигин Дьокуускайга олорор, үлэлиир. Кэргэним Таатта кыыһа этэ, билигин бу орто дойдуга суох.

Бэйэм эмиэ Тааттаттан төрүттээхпин, аҕам Таатта таһыгар баар Кыйы диэн дэриэбинэ олохтооҕо үһү. Егор Павлович Дьорҕоотоп диэн. НКВД-га үлэлии сылдьыбыт. Ойуунускай аймаҕа буоларбын биллэхтэринэ хаайыыга угуохтара диэн Москваҕа баран күрээбит дииллэрэ. 1999 сыллаахха диэри аҕам тыыннааҕа үһү. Кэлин аҕыс оҕоломмут, онон син халыҥ аймах буоллахпыт буолуо. Аны кэлэн хайдах билсиэхпиний?

 

Айылҕаҕа кэлэн олорон доруобуйам да тубуста дии саныыбын. Кырдьыы бэрээдэгинэн син кэминэн олоробун. Иллэрээ сыл улаханнык ыалдьа сылдьыбытым. Оройуон киинигэр киллэрбиттэрэ, хааныҥ аҕыйаабыт диэбиттэрэ. Хаан раага диэн ыарыыга күтүрээбиттэрэ, хата ол кэмҥэ аппарат кэлэн онно түспүтүм, үчүгэй диэбиттэрэ. Ол кэнниттэн эмп диэни иһэ иликпин.

Айылҕабыт олох эстэн эрэр, сайын ортото от-мас хагдарыйбытынан барар. Аны сир аһа аһара үүнэрэ эмиэ кутталлаах, радиацияттан наһаа бөдөҥүүр дииллэр. Радиация уоҕурдуу курдук туһалыыр.

Биэнсийэм ыйдааҕы аһылыкпар тиийэр, кэнсиэрбэ, арыы, табах, араас ас-үөл ылынабын. Таҥаска улаханнык наадыйбаппын, ханна киэргэнээри?

Айылҕабытын уоттан харыстыахха наада, саамай кутталлаах – уот буолла.

 

Икки ыттаахпын, Туочука уонна Сиэрэй диэннэр. Куоскам – Беспалай диэн ааттаах, 9 саастаах. Доҕор буолан абырыыллар. Урут мас кэрдэ сылдьан тымныйан ыарыйдым. Ойоҕоһум сарсыарда хам тутан кэбистэ. Киһи буолбат буоллум дии санаатым, ыттарбын аһынным, маннык сытан таах өлөн хаалаары гынным диэн. Арай ол сыттахпына куоскам оруобуна ыалдьар сирбэр, ойоҕоспор кэлэн сытынан кэбистэ. Ол курдук икки-үс күн «эмтээн» атахпар туруорбута. Арыгы иһэн баран төбөм ыалдьа сыттахпына төбөбөр кэлэн сытара. Ол курдук эмтээн кэбиһэн элбэхтэ абыраабыта. Ыттарым куоскаларын кытары наһаа доҕордуулара суох. Миигиттэн эрэ куттанан тыытыспаттар. Улахан ытым 14, кырам 4 саастаах. Бэйэлэрэ ону-маны бултаан аһыыллар, сайынын балык бэрсэбин, кыһынын лапса сиэтэбин. Андаатар эҥин туппут буолааччылар, иккитэ куобах аҕала сылдьыбыттара.

Соҕотоҕун олорбутум тухары абааһы, иччи диэни этэҥҥэ буолар быабар көрө иликпин. Манна чуумпута үчүгэйэ, айылҕата кэрэтэ киһини умсугутар.

 

Эдэр ыччат харса суох үлэлиэн наада. Сахалар оҕону наһаа атаахтаталлар. 30-40 саастаах буоллун, төрөппүттэригэр сэлээннэнэн олорооччулар да бааллар. 40-ча сыллааҕыта биир өйдөөх киһи этэн турар: «Саха эстибэтэх омук. Эстиэ да суоҕа, ол оннугар икки аӨы хайдыаҕа», - диэн. Оннук да буолла быһыылаах. Улуустаһыы, алаастаһыы иһиттэх аайы элбээтэ. Киһини киһи оҥорор - үлэ. Үлэттэн өлбүт суох диэн өбүгэлэрбит этэллэрэ.

Арыгы иһии олус элбээтэ. Мин эдэрбэр бэйэм ирээппин испит киһибин. Элбэҕи истэххэ туох үчүгэйгэ тиэрдиэй? Өйдөөхтүк иһэр дьоҥҥо анаммыт ас дии саныыбын. Кавказка итирик эр киһини көрүөҥ суоҕа, арыгылара сарсыардаттан кэһээҥҥэ диэри остуолларыгар турар эбээт. Расул Гамзатов: «Арыгыны испэт киһи эр киһи буолбатах» диэбитэ.

Саха кээмэйдээн, өйдөөхтүк иһиэхтээх, сатаан испэт буоллаҕына төрүт да испэтин бу абааһы аһын. Билигин хаарчахтаатылар гынан баран, син биир кыаллыбат суол буолуо дии саныыбын.

 

***

Кэпсэтиим үс гыммыт биирин эрэ ааҕааччыларбар тиэрдэбин. Тоҕо диэтэххэ, Хабырыыс кэпсээнэ, сэһэнэ олус элбэх, ол барыта хаһыат балаһатыгар баппата биллэр. Сааһырбыт киһи маннык соҕотоҕун олорорун көрөн аһынаҕын эрэ. Кини да хаһан эрэ эдэр буолан, бэйэтин кэмигэр сири-сибиири бараан, атас-доҕор дьоннонон, кэргэн, аҕа тапталын билэн, орто дойдуга кэлбит иэһин төлөөтөҕө. Билигин кинини утумнуур сиэннээх, кыыстаах. Өссө Тааттаҕа баар халыҥ аймахтара билсэллэрэ буоллар. «Дьиэлээҕим буоллар дэриэбинэҕэ олоруом этэ», - диэхтиир. Син биир иһигэр дьоҥҥо тардыһара, чуҥкуйара кини хараҕар көстөр.

 

Наталья КЫЧКИНА.