Олоҕун тухары литературнай нэһилиэстибэни, саха омук чулуу дьоннорун үтүө ааттарын чөлүгэр түһэриигэ, сиэрдээх сыһыаны олохтооһуну турууласпыт историк Егор Егорович Алексеевы туоратыыны, сойуолаһыыны бэйэтин этинэн-хаанынан илэ билбитэ,. Ол эрээри, хайа баҕарар түгэҥҥэ кырдьык күөрэйэрин туһугар туруулаһар хорсун дьулуурун, норуотун туһугар үтүө санаатын бу дойдуттан барыар диэри ыһыктыбатаҕа диэн ахталлар бииргэ үлэлээбит дьонноро, биир дойдулаахтара, алтыһан ааспыт доҕотторо.
«Республика чулуу дьоно» диэн түһүмэҕинэн «Бичик» кинигэ кыһатыгар историческай наука доктора, репрессияҕа түбэспит саха интеллигенциятын бэрэстэбиитэллэрин үтүө ааттарын көмүскэспит, СР наукатын үтүөлээх деятелэ, А.Е. Кулаковскай аатынан Государственнай бириэмийэ, түөрт улуус, икки нэһилиэк бочуоттаах гражданина Егор Алексеев туһунан ахтыы кинигэтэ таҕыста.
Кинигэҕэ киирии тылы кини үрдүк үөрэх кыһатыгар үөрэппит устудьуона, билигин Ил Түмэн бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков суруйда. Бу кинигэ сүрэхтэниитигэр Дьөгүөр Дьөгүөрэбис үлэлээн-хамсаан, историяҕа кырдьыгы көрдөөн, төлөннөөхтүк сытыы тиэмэҕэ мөккүһэн, үгүс монографияны, публицистиканы суруйан хаалларбыт Гуманитарнай чинчийии институтугар кэргэнэ Варвара Петровна, оҕолоро, сиэннэрэ, ону тэҥэ бииргэ үлэлээбит, алтыспыт үөлээннээхтэрэ, суруйааччылар, историктар, суруналыыстар мустан, истиҥ-иһирэх кэпсэтии таҕыста. Кэпсэтиини кыһа дириэктэрэ Август Егоров иилээн-саҕалаан ыытта. «Ньурбакаан» ансаамбыл кыттыылаахтара саха биир бастыҥа төрөөбүт Ньурбатын, дьөһөгөй оҕотунан киэҥник биллэр Мэҥэдьэгин санатар ылбаҕай ырыаларын, хомоҕой чабырҕахтарын анаатылар. Саха суруйааччыларыттан Николай Лугинов, Урсун, Сэмэн Тумат, Павел Харитонов-Ойуку, историктар А.А.Павлов, Е.П.Антонов, С.Боякова, П.П.Петров-Хардыы, А.А.Борисов, о.д.а. биллиилээх учуонайдар П.А.Слепцов, У.А.Винокурова, Е.С.Шишигин, В.Р.Дарбасов, суруналыыстар Олег Сидоров, Георгий Никитич Васильев-Мандар, кинигэни хомуйан оҥорсубут Валерий Луковцев, бииргэ үөрэммит үөлээннээҕэ Э.Ф.Данилов, Национальнай архыып, библиотека, Гуманитарнай чинчийии институтун үлэһиттэрэ о.д.а. Егор Алексеев туһунан санааларын үллэһиннилэр.
Дьөгүөр Дьөгүөрэбис историяҕа, общественнай эйгэҕэ саамай сытыы тиэмэлэри сырдатарыгар библиотекаҕа, архыыпка докумуоннары, кинигэлэри хасыһарга хара сарсыардаттан киэһэ хойукка диэри олороро, элбэҕи үлэлиирэ. Үлэтигэр биир сүнньүлээх, эппитин энчирэппэт, санаатын уларыппат этэ. Төһө да үҥсүү-харсыы баарын иһин, онтон сынтарыйбакка, майгыта өссө хатарыллан, кырыыланан тахсыбыта. ОлоӨхо бухатыырын курдук кэннинэн кэхтибэт киһи килбиэннээҕэ, урааҥхай уһулуччута этэ. Историяны соччо билбэт да киһини кэпсэтиигэ ыҥырар, мөккүһүннэрэр курдук умсугутуулаах, төлөннөөх, публицист, араатар, наука пропагандиһа этэ диэн үгүстэр бэлиэтээтилэр. Кини үгүс үтүөтүттэн-өҥөтүттэн кылгастык бэлиэтээтэххэ, саха ньургуннарын Өксөкүлээх, Максим Аммосов, Платон Ойуунускай, Степан Васильев, Михаил Мегежекскэй, Исидор Барахов, Илья Винокуров, о.д.а. олохторун, үлэлэрин сырдатан, үгүс саҥаны арыйан хоннохтоохтук үлэлээбитэ. Элбэхтэн биир түгэни ахтыахха сөп. Оройуоннай коэффициены туһаныы урут сахалар ортолоругар суох этэ. Бары чэпчэтиинэн дойду киин, соҕуруу өртүттэн хоту үлэлии кэлбит дьон толору туһаналлара, босхо дьиэлэнэллэрэ, хамнастарыгар, биэнсийэлэригэр эбии харчыланаллара. Олохтоох дьон ону көрөн эрэ хаалаллара. Маннык балаһыанньа олохтоох нэһилиэнньэ быраабын күөмчүлүүр диэн туруорсан, дойду бастакы сирэйигэр Хрущевка, Брежневкэ тиийэ сурук суруйан бу боппуруоһу ситиспит, Хаҥаластан төрүттээх экономист Афанасий Борисов туһунан Егор Алексеев көмөтүнэн киэҥ араҥаҕа биллибитэ, аата-суола ааттаммыта.
Ити курдук үлэтин-үйэтин тухары норуотугар кырдьыгы туруулаһарга, кини интэриэһин көмүскүүргэ үгүс сыратын-сылбатын биэрбитэ, доруобуйатын харыстаммакка араас боппуруостары ырытыһарга айымньылаахтык, кимиилээхтик үлэлээбитэ.
Университет доцена Егор Алексеев өр сыллаах педагогическай, научнай үлэтин сыаналаан, кинини үйэтитэргэ, историяҕа албан аатын хаалларарга уһун сылларга тахсыылаахтык үлэлээбит, үгүс ыччаты үөрэппит-ииппит үрдүк үөрэҕин кыһатын ХИФУ библиотекатыгар кини аатын иҥэриэххэ диэн өссө кинини тиһэх суолугар атаарыыга киирбит этиини уонна Степан Васильев, Михаил Мегежекскэй, бырааттыы Донскойдар төрөөбүт түөлбэлэригэр Бордоҥ нэһилиэгин түмэлин судаарыстыбаннас историятын сырдатар музейдар тиһиктэригэр киллэрэргэ туруорсууларын өйүүргэ диэни төгүрүк остуол тула олорооччулар бары өйөөтүлэр. Онон, республика общественноһын аатыттан ХИФУ ректорыгар Е.И. Михайловаҕа сурук киллэриэх буоллулар. Дьөгүөр Дьөгүөрэбис дьиэтигэр баар баай архыыбын Национальнай архыыпка биэрэргэ диэн санаа эмиэ этилиннэ.
***
Марианна ТЫРТЫКОВА.
Кинигэҕэ киирии тылы кини үрдүк үөрэх кыһатыгар үөрэппит устудьуона, билигин Ил Түмэн бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков суруйда. Бу кинигэ сүрэхтэниитигэр Дьөгүөр Дьөгүөрэбис үлэлээн-хамсаан, историяҕа кырдьыгы көрдөөн, төлөннөөхтүк сытыы тиэмэҕэ мөккүһэн, үгүс монографияны, публицистиканы суруйан хаалларбыт Гуманитарнай чинчийии институтугар кэргэнэ Варвара Петровна, оҕолоро, сиэннэрэ, ону тэҥэ бииргэ үлэлээбит, алтыспыт үөлээннээхтэрэ, суруйааччылар, историктар, суруналыыстар мустан, истиҥ-иһирэх кэпсэтии таҕыста. Кэпсэтиини кыһа дириэктэрэ Август Егоров иилээн-саҕалаан ыытта. «Ньурбакаан» ансаамбыл кыттыылаахтара саха биир бастыҥа төрөөбүт Ньурбатын, дьөһөгөй оҕотунан киэҥник биллэр Мэҥэдьэгин санатар ылбаҕай ырыаларын, хомоҕой чабырҕахтарын анаатылар. Саха суруйааччыларыттан Николай Лугинов, Урсун, Сэмэн Тумат, Павел Харитонов-Ойуку, историктар А.А.Павлов, Е.П.Антонов, С.Боякова, П.П.Петров-Хардыы, А.А.Борисов, о.д.а. биллиилээх учуонайдар П.А.Слепцов, У.А.Винокурова, Е.С.Шишигин, В.Р.Дарбасов, суруналыыстар Олег Сидоров, Георгий Никитич Васильев-Мандар, кинигэни хомуйан оҥорсубут Валерий Луковцев, бииргэ үөрэммит үөлээннээҕэ Э.Ф.Данилов, Национальнай архыып, библиотека, Гуманитарнай чинчийии институтун үлэһиттэрэ о.д.а. Егор Алексеев туһунан санааларын үллэһиннилэр.
Дьөгүөр Дьөгүөрэбис историяҕа, общественнай эйгэҕэ саамай сытыы тиэмэлэри сырдатарыгар библиотекаҕа, архыыпка докумуоннары, кинигэлэри хасыһарга хара сарсыардаттан киэһэ хойукка диэри олороро, элбэҕи үлэлиирэ. Үлэтигэр биир сүнньүлээх, эппитин энчирэппэт, санаатын уларыппат этэ. Төһө да үҥсүү-харсыы баарын иһин, онтон сынтарыйбакка, майгыта өссө хатарыллан, кырыыланан тахсыбыта. ОлоӨхо бухатыырын курдук кэннинэн кэхтибэт киһи килбиэннээҕэ, урааҥхай уһулуччута этэ. Историяны соччо билбэт да киһини кэпсэтиигэ ыҥырар, мөккүһүннэрэр курдук умсугутуулаах, төлөннөөх, публицист, араатар, наука пропагандиһа этэ диэн үгүстэр бэлиэтээтилэр. Кини үгүс үтүөтүттэн-өҥөтүттэн кылгастык бэлиэтээтэххэ, саха ньургуннарын Өксөкүлээх, Максим Аммосов, Платон Ойуунускай, Степан Васильев, Михаил Мегежекскэй, Исидор Барахов, Илья Винокуров, о.д.а. олохторун, үлэлэрин сырдатан, үгүс саҥаны арыйан хоннохтоохтук үлэлээбитэ. Элбэхтэн биир түгэни ахтыахха сөп. Оройуоннай коэффициены туһаныы урут сахалар ортолоругар суох этэ. Бары чэпчэтиинэн дойду киин, соҕуруу өртүттэн хоту үлэлии кэлбит дьон толору туһаналлара, босхо дьиэлэнэллэрэ, хамнастарыгар, биэнсийэлэригэр эбии харчыланаллара. Олохтоох дьон ону көрөн эрэ хаалаллара. Маннык балаһыанньа олохтоох нэһилиэнньэ быраабын күөмчүлүүр диэн туруорсан, дойду бастакы сирэйигэр Хрущевка, Брежневкэ тиийэ сурук суруйан бу боппуруоһу ситиспит, Хаҥаластан төрүттээх экономист Афанасий Борисов туһунан Егор Алексеев көмөтүнэн киэҥ араҥаҕа биллибитэ, аата-суола ааттаммыта.
Ити курдук үлэтин-үйэтин тухары норуотугар кырдьыгы туруулаһарга, кини интэриэһин көмүскүүргэ үгүс сыратын-сылбатын биэрбитэ, доруобуйатын харыстаммакка араас боппуруостары ырытыһарга айымньылаахтык, кимиилээхтик үлэлээбитэ.
Университет доцена Егор Алексеев өр сыллаах педагогическай, научнай үлэтин сыаналаан, кинини үйэтитэргэ, историяҕа албан аатын хаалларарга уһун сылларга тахсыылаахтык үлэлээбит, үгүс ыччаты үөрэппит-ииппит үрдүк үөрэҕин кыһатын ХИФУ библиотекатыгар кини аатын иҥэриэххэ диэн өссө кинини тиһэх суолугар атаарыыга киирбит этиини уонна Степан Васильев, Михаил Мегежекскэй, бырааттыы Донскойдар төрөөбүт түөлбэлэригэр Бордоҥ нэһилиэгин түмэлин судаарыстыбаннас историятын сырдатар музейдар тиһиктэригэр киллэрэргэ туруорсууларын өйүүргэ диэни төгүрүк остуол тула олорооччулар бары өйөөтүлэр. Онон, республика общественноһын аатыттан ХИФУ ректорыгар Е.И. Михайловаҕа сурук киллэриэх буоллулар. Дьөгүөр Дьөгүөрэбис дьиэтигэр баар баай архыыбын Национальнай архыыпка биэрэргэ диэн санаа эмиэ этилиннэ.
***
Марианна ТЫРТЫКОВА.
Комментарии
Кини кырдьык иьин охсуьууга сындалыйбат сындааьыннаах, тулхадыйбат тулуурдаах, дууьалаах киьи, дьиннээх байыас этэ.
Саха норуота кининэн киэн туттуохтаах, кини аата хайаан да уйэтиллиэхтээх, кини аатынан уулуссалар,прем иялар у.д.а. баар буолалларыгар ба5арабын.Е.Е.А лексеев- саха норуотун биир ча5ыл5ай уола буолар.Кини аатын мин Г.Башарин, И.Федосеев-Доос о ааттарын кытта биир кэккэ5э туруорабын.