Амур уобалаһыгар 2007 сыллаахха ыһыллыбыт "Свободнай" космодром таһыгар саҥа "Восточнай" диэн ааттаах космодром тутулла турар. Бастакы ракета мантан 2015 сылга көтүөхтээх.  "Восточнай" тутуутугар барыта 300 млрд солкуобай угуллуохтаах диэн былааннанар. Онон суумматыттан да сылыктаатахха, уонна  "Байконур" космодрому сылын аайы казахтар арендатын улаатыннаран иһэллэриттэн, "Восточнай" космодром Россияҕа стратегическай суолталаах объект буолар. Онон утаран референдумнаан да туһа суох, арай, экологиябытын сыаналаах соҕустук атыылыырбытыгар эрэ күһэллэбит.
Эрдэ сонуннартан истибиккит курдук,  бу космодромтан көтөр ракеталар тобохторо Саха сирин территориятыгар түһүөхтээхтэр. Куттала диэн - ракета куйаарга тахсарыгар сүрдээх күүстээх дьааттаах уматыгы тутталлар. Ааспыт сылларга биһиэхэ сүрэх бааһа буолбут уматык компонена - гептил баар. Бу дьаат барбах микродозата даҕаны тыынар тыыннааҕы имири эһэр кыахтаах. Ракетчиктар Олег ДМИТРИЕВ уонна Игорь ЛЯХОВЕНКО "Восточнайтан" көтүөхтээх "Союз 2" ракета уматыгар гептил суох диэн этэллэр. Гептили таһынан ракетаҕа туттуллар уматык атын компоненнара дьаата суохтар диэн кинилэр этэллэр. Ону биһиги кинилэр тылларын ыраас манньыкка  холуур кыахпыт суох - билбэппит. Урут, ракета тобоҕун булбут дьон (Хорулаҕа, Ньурба) өлбүттэригэр "гептилтан сүһүрэн өлбүттэр" эрэ диэни истибиппит. Ракетчиктары кытары остуолга утары олорон таһымнаахтык аахсар специалистарбыт суохтар. Арай, общественнай экологтар атын регионнар экологтарын кытары информацияларын атастаһар буоллахтарына, уҥа-аҥас дайбаһыахтарын сөп.
ДМИТРИЕВТААХ ЛЯХОВЕНКО суруналыыстары кытары көрсүһэллэригэр "Аартык.ру" туоһуласта:
- Өскөтүн дьаата суох компоненнар ракета уматыгар туттулубаттар диир буоллаххытына, Амур экологтара тоҕо долгуйалларый? Кэлин бу сүлүһүн - гептил туттуллуон сөп дуо?
Ракетчиктар уһун синньигэс хоруйдарын кэнниттэн биллибитинэн ГЕПТИЛ кэлин көтөр ракеталарга туттуллуон сөп диэн буолла.
Онтон салгыы бу дьоммут "гептил оннук айылаах куттала суох" диэн этэн бардылар.
Бу дьон кэлэн барбытын кэннэ туох түмүк оҥоруохха сөбүй? Биллэн турар, ХАРЧЫ боппуруоһа тахсан кэлэр - сирбитин-уоппутун, дьоммут-сэргэбит доруобуйатын төһөҕө сыаналыыбыт диэн. "Роскосмос" чааһынай коммерческэй хампаанньа буолбатах, ол гынан баран кэлин приватизацияланыан сөп диэн тылы ДМИТРИЕВ ыһыгынна. "Чааһынай тэрилтэ буолбатахпыт"  диэн тоһоҕолоон бэлиэтиир буоллахтарына -"компенсацияҕыт сыаната баҕарбыккыт хоту буолбат" диэн кэччэнэн этэр быһыылара. Республика былааһа киинтэн тутулуктаах, онон төлөбүр сыанатын быһарга общественниктар, экологтар, нэһилиэнньэ санаата улаханнык дьайыан сөп. Нэһилиэнньэ долгуйарын киин былаас сөбүлээбэт. Онон, общественность санаатын былааспыт сөпкө туһаныан наада.
Ракетчиктар сүрдээх үктэтиилээх дьон буолуохтарын сөп. Ымпыгын-чымпыгын билбэппитинэн туһанан, бастаан "дьаата суох уматыгы туттабыт" диэн ньымааттаан дуогабар түһэрсэн баран, хас эмэ кэминэн дьааттаах уматыгынан көтөр ракеталарын эмиэ көтүтэн кэбистэхтэринэ да көҥүлэ. Экватортан космодром төһөнөн тэйиччи сытар да уматыга элбэх, күүстээх буолуохтаах диэн суруйаллар. Оттон күүстээх уматыкка син биир дьааттаах окислители тутталлар. Онон илии баттаһар кумааҕыга көтөр ракета арааһын, уматыгын көрүҥүн, ахсаанын, онтун-мантын компоненын барытын эрдэттэн учуоттуур курдук оҥоһуллара буоллар. 
Аны, экологическай мониторинг туһунан эттэххэ. АЛРОСА АК 90-с сылларга Бүлүү умнаһыгар олорор улуустар доруобуйаларын чинчийэргэ харчы көрөрө. Кэлин бу практикатын бырахпыта. Кинини эмиэ бас билээччи быһыытынан өйдүөххэ сөп: бэйэм үбүлээн медицинскэй чинчийии оҥотторобун, ол түмүгүнэн бэйэбин ыстарааптатабын? "Роскосмос" эмиэ экологическай, медицинскэй мониториҥҥа харчы көрүөм диир. АЛРОСА курдук балаһыанньа үөскүө суоҕа дуо?
"Роскосмос" общественноска аһаҕаспын дэннэ, ол аата хара маҥнайгыттан общественнай, тутулуга суох экологтар, нэһилиэнньэ айылҕа уларыйыытын барытын кыраҕатык кэтээн көрөр үлэҕэ кыттыһыахтаахтар. Айылҕа харыстабылын министиэристибэтэ, ситэриилээх былааспыт да салалтата киинтэн тутулуктаах дьон, онон общественниктары хонтуруолга хайаан да кытыннарыахтарын наада. Кинилэр кыайан ирдээбэтэхтэрин общественниктар ирдэһэр кыахтаахтар.
***
Аартык.ру