- Обязательно! Всю свою любовь к кино (а также немалые финансовые средства) министр культуры и духовного развития - Андрей Саввич БОРИСОВ должен был вложить в этот проект! Это великий роман Василия ЯКОВЛЕВА - ДАЛАН, по прочтению которого человек другими глазами начинает смотреть на себя и на свой народ, до сих пор не нашел своего достойного театрального или кинематографического воплощения.

 

- Киинэ киһиэхэ дьайар суолтатын, иитэр оруолун күүһүн өссө В.Ленин тоһоҕолоон бэлиэтээн турар. Тыгын Дархан туһунан ДАЛАН арамаанынан киинэ уһулуннаҕына дьону улаханнык сэргэхситиэх этэ. Киинэни таһынан киниэхэ пааматынньык тутан, киһи хараҕар быраҕыллар гына (ордук кэлии дьон  көрөрүн курдук) баараҕайдык онорон үйэтитиэххэ наада.

 

- Биллэн турар, уһуллуон наада. Билиҥҥи олохпут оччоттон саҕаланан уста турдаҕа дии. Кинигэ тахсар кэмигэр айымньы тыла-өһө олус кичэйэн редакцияламмыта. Ол саҕана "Бичиккэ" үлэлээбит буолан мин итини билэбин. Уус-уран литература редакциятын сэбиэдиссэйэ Т.И.Румянцева, кинигэ редактора В.Н.Луковцев итиннэ нуучча кэлиэн инниннэҕи кэм ойууланар буолан, биир даҕаны киирии тыл (бэл, төрүт сахатыйбыт сибэкки, көрүдьүөс, курус диэн тыллар) суох буолалларын курдук, бэркэ кичэйэн редакциялаабыттара. Киинэ уһуллуутугар ити сүрүн ирдэбил хайаан да тутуһуллуохтаах.  Боотур "разведкаҕа бардым" эбэтэр "үспүйүөнү туттум" диэ суохтаах.

 

- Бастатан туран, Тыгын Дархан туһунан киинэни уһулар таһымҥа таҕыстыбыт дуо диэн ыйытыыга харда булуохтаахпыт. Мин таҕыстыбыт да, тахсыбатыбыт да диэн быһа этэр кыаҕым суох. Өскөтүн Чыҥыс Хаан киинэ оҥоһуллубут таһымынан сыаналаатахпытына – суох.

“Чыҥыс Хаан ыйааҕынан” киинэ уһуллуон иннинэ Бурятияҕа бара сылдьыбытым. Онно бүрээттэр 300 тыһ. солкуобай бюджеттээх Чыҥыс Хаан эдэр эрдэҕинээҕи биир түгэнин – бастакы эрэллээх доҕорун көрсүбүтүн туһунан киинэ устубуттар этэ. 300 тыһ. солкуобай иһэ-таһа биллэр – туох да эбии-сабыы, күүркэтии, дирбиэн-дарбаан суох... ол гынан баран киһи бу киинэни көрө олорон бу кырдьык Чыҥыс Хаан сылдьар, кини кэмэ диэн бүк итэҕэйэҕин. Мин саныахпар, режиссердар саха норуотун историятыгар сыһыаннаах улахан бырайыагы ылыныахтарын иннинэ, кэрчик-кэрчик арамаан түһүмэхтэрин устан үөрэниэхтээхтэр дии саныыбын. Холобур, “Тыгын Дархантан” “Тулаайах оҕотун”.

Иккиһинэн, киинэ уһуллар да түгэнигэр, хас биирдии кадр – дьиҥнээх КАДР буолуохтаах. Түгэн ис хоһоонноох, киһи хараҕар, өйүгэр хатанар буолуохтаах. С.Бодров “Монгол” киинэтэ баар дии – хайдах курдук кадрдардааҕый?!

Тыгын Дархан туһунан киинэни киһи көрө олорон, кырдьык, бу 16-17-с үйэ, бу үйэ дьоно, тыла-өһө, тыаһа-ууһа, майгыта-сигилитэ диэн итэҕэтэр күүстээхтик уһуллуохтаах. Саха киинэ режиссердарыттан, субу билиҥҥи кэмҥэ лаппа кыахтаах режиссерунан Никита АРЖАКОВЫ ааҕабын. Далан “Дьикти сааһын” уһулла. Көрдүм. Кырдьыга, маннык үчүгэйдик устуохтара да дии санаабатаҕым. Ол гынан баран “Дьикти саас” бу уунан тиийэр кэммит 70-с сыллар буоллаҕа, оттон Тыгын олорбут кэмэ 16-17 үйэ... онон уустук бырайыак буолара саарбахтаммат. Өйдөөн-төйдөөн тиийэрбит наада.

...Андрей БОРИСОВ – талааннаах киһи, театр режиссера ону билинэбит. Ол гынан баран киниэхэ киинэ уһултарар, туох диэн этиэм эбитэ буолла... халбас харата (рискованнай) соҕус дьыала.

 

- Тыгын Дархан туһунан киинэ уһуллура наада бөҕө буоллаҕа. Маннык киинэ уһулуннаҕына, бастатан туран, биһиги - сахалар, маннык улуу киһилээх, маҥнайгы судаарыстыбаннас тутулун оҥорсубут чулуу төрүттээх, салайааччылаах этибит диэн бэйэбит да билиэх, киэҥ эйгэҕэ да биллэриэх этибит. Иккиһинэн, дьоҥҥо-сэргэҕэ, ордук ыччакка биһиги Тыгын Дархан курдук улуу киһилээх, дириҥ силистээх-мутуктаах,  далааһыннаах өйдөөх-санаалаах, киэҥ ыырдаах, кыайыгас-хотугас, булугас-талыгас төрүттэрдээх, ытык дьон ыччаттара, удьуор дьон уустара эбиппит диэн бэйэ норуотун историятынан, бэйэ омугунан киэн туттунууну, сэнэммэт буолууну үөскэтиэх этибит. Оттон «Чыҥыс Хаан ыйааҕынан» киинэ биһиэхэ, сахаларга, буолбакка, уопсайынан Арассыыйаҕа уонна аан дойдуга туһуламмыт киинэ. Төһө да олоҥхобутугар Чыҥыс Хаан аата ахтылыннар да, бу аан дойдуну атыйахтыы аймаабыт аатырбыт киһиттэн баҕар ханан эмэ хаан-сыдьаан тардыылаах буолбуппут иннигэр, киинэни көрө олорон төһө элбэх саха киһитэ Чыҥыс Хааны бэйэтигэр сыһыаран күөн туттубутун билбэтим. Оттон Тыгын Дархан саха саргытын салайсыбыт, урааҥхай олоҕун оҥорсубут чахчы бэйэбит киһибит, бэйэбит төрүппүт, бэйэбит хаан-уруу удьуорбут. Онон кини туһунан киинэ уһуллара буоллар, билиҥҥи глобализация диэн бүтүн норуоттары, бэл судаарыстыбалары сүтэрэр-симэлитэр кэм-кэрдии бүрүүкээбит кэмигэр, биһи курдук кыра норуокка өй-санаа эбинэргэ, тыыммытын уһатарга улахан көмөлөөх буолуох этэ. Дьон-сэргэ, ыччат национальнай, судаарыстыбаннай өйдөөх-санаалаах таһымҥа тиийэрин судургутук ситиспэккин. Оннук өйү-санааны уһугуннарыахха, иитиэххэ, сайыннарыахха наада. Онуоха Тыгын Дархан салайар, түмэр, сомоҕолуур МЭҤЭ УОБАРАҺА көмөлөөх буолуох этэ.

 ***
Аартык.ру