- Бэйи, тохтоо, 7 бырыһыанныы (РФ уонна СР бас билиитэ) бакыат акцията атыыланыахтаах, барыта буолбатах. Мин саныахпар, стратегическэй суолталаах хампаанньаларга акция тутаах бырыһыана судаарыстыба бас билиитигэр хаалыахтаах. Аан дойдуга барытыгар оннук. Билигин сэрии буораҕынан буолбакка, транснациональнай хампаанньалар нөҥүө ыытыллар. Ол иһин, итини учуоттаан туран, “АЛРОСА” акциятын хонтуруоллуур бакыата судаарыстыбаҕа баар буолуохтаах. Оннук да буоллар ханнык. 20 сылы быһа барытын чааһынай бас билиигэ биэрэри модьуйар либеральнай күүстэр, кэмниэ-кэнэҕэс хотторуохтара дии саныыбын. Путин, Сечин курдук улахан политиктар  кинилэр санааларын баһыйыахтара.

Хампаанньаҕа чааһынай бас билии букатын суох буолуохтаах диэн эппэппин. Баар буолуохтаах, кыра аҥаарыгар диэри. “АЛРОСА” сир аннынааҕы шахтанан үлэҕэ чааһынай хаппытаала, инвестицията суох кыайан киириэ суох этэ. Судаарыстыба миллиардынан сууманы соҕотоҕун уйунар кыаҕа суох. Билигин “АЛРОСА” аһыллан, чааһынай харчынан үбүлэнэн, кэнэҕэс үлэтэ-хамнаһа сайдарыгар акылаат уурулунна.  

- Норуот талыаҕа. Арай, Кавказ нөҥүө сытар субъекка баһылыгы парламент талыаҕа. Кинилэргэ эрэ көҥүллээбиттэрэ.

- һэ-һэ, “кырдьаҕас бөрөлөр”... мин ити дьыалаҕа кыттыспатаҕым. Билбэппин.

- Ити барыта үһүйээн хоту сылыктааһын. Халыҥ харчыга сылыктыыр “аналитиктар” тугу барытын туойуохтарын сөп. “Ньыгыл” баартыйа син биир дойдуга сүрүн күүс быһыытынан баар буолуоҕа, күүһэ да уҕарыа суоҕа. Эппиэтинэһи бүтүннүү  сүгүү бэтэрэнэн дьыала буолбатах. “СР” да, атын да баартыйа сүгэргэ бэлэмэ суох.   “Ньыгыллар” дойдуга, норуокка, туох да диэбит иһин,  элбэҕи оҥордулар. Ону мэлдьэһэр сатаммат.

- Политикаҕа суот-орусчуот элбэҕи оҥорор эрээри, дьолуо (удача) эмиэ элбэҕи оонньуур. Көрөн иһиэхпит.

- Судургутук ыллыҥ да “эйиэнэ-миэнэ” диэн ирээттээн кэбиһэр кыаллыбат түгэннэрдээх. Политическэй култуура үрдээтэҕинэ, эн этэриҥ курдук “үллэстэргэ” да үөрэниэхпит буоллаҕа. Быыбар, билигиҥҥитин курдук, хааннаах сэрии буолара хаһан эмэ тохтуоҕа, баҕа санааны этэр кэм эрэ курдук ылыныллар сүрүн идиэйэтэ олоххо ккириэҕэ дии саныыбын.

- Баҕардыҥ да “усулуобуйа тэрийэр” эмиэ кыаллыа суоҕун сөп. Общество эмиэ итиннэ бэйэтэ бэлэм буолара, өй-санаа өттүнэн ситэрэ-хоторо эмиэ наада. Ол, ситии-хотуу  төһө түргэнник олоххо барара элбэх чахчылартан тутулуктаах. Ол быыһыгар ахсаантан эмиэ. Сингапур аатырбыт премьер-миниистирэ Ли Куан Ю норуоттар сайдар кыахтарыгар (потенциалларыгар) ахсаан оруоллааҕын туһунан этэн турар: төһөнөн норуот халыҥ да, соччонон кини сайдыытын хаачыстыбата үрдүк диэн.

- Итини быһаччы “БАСЫГЫСОВ сахалары “хаачыстыбата суохтар” дии олорор диэн санаама. Аҕыйах ахсааннаах норуот халыҥ омуктааҕар сайдар усулуобуйата тэҥэ суох диэн өйдүөххэ наада.

- Усулуобуйа суох. Ол да буоллар, төһө да аҕыйах ахсааннаах норуот буолларбыт, атын омуктар сахалары сүрдээҕин сөҕө көрөллөр: политикаҕа олус көхтөөхтөр, култуураларын, тылларын тута сылдьаллар... Биһиги саҕа ахсааннаах атын омуктар оннук буолбатахтар ээ. Онон, ахсааммыт аҕыйах диэн баран симмитигэр түспэккэ, биллэн турар, ыарахан буолуо, ол гынан баран син биир сыал-сорук туруоран сир өтөн иһиэххэ наада.

- Биллэн турар. Бэйэбит бас билээччилэрбит баар буолалларыгар, бэйэбит обществобыт эмиэ кинилэри сиэр-майгы, өй-санаа өттүнэн өйүөн наада. Россия судаарыстыбата саҥардыы тэриллэр, ССРС ыһыллар кэмигэр, дойду баайын-дуолун биирдиилээн дьон  бөлөхтөрө боруоста  халаан ылбыттара. Ити омсолоох көстүү норуот өйүгэр-санаатыгар билиҥҥэ диэри дириҥник иҥэ сылдьар. Ол иһин, дьон-сэргэ биир эмэ киһи байда, кыаҕырда да, кынчарыйан киирэн бараллар – ол аата бу киһи уоран-талаан, албыннаан-түөкэйдээн байда диэн. Баайга сыһыан уустук. Өскөтүн 90-с сылларга байыы чиэһинэйдик, сыранан-сылбанан, хара көлөһүнүнэн – эволюционнай сайдыынан барбыта эбитэ буоллар – дьон даҕаны баай дьону ытыктыа, убаастыа этэ.  Былыргы атыыһыттары норуот үтүө тылынан  ахтар этэ буолбат дуо? История бу лииһин арыйыа, дьон сыһыана уларыйыа. Онуоха диэри талааннарынан, бэйэлэрин үлэлэринэн байбыт дьон хайыахтарай, уустук сыһыаҥҥа тириилэрэ халыҥыан наада.

- Аан дойдуга норуоттар көһүүлэрэ тахса турар.  Ил Түмэҥҥэ иккистээн талыллыбыт Алиш МАМЕДОВ олус үтүө киһи, мин доҕорум. Республика туһугар элбэхтик үлэлиир-хамсыыр. Кини курдук дьону өссө көрдөөн булуохха наада.

- Тоҕо суохтар бааллар – Александр Ким-Кимэн, Анатолий Добрянцев... Миниистир Афанасий Владимиров.

- Ол туохтааҕый?! Олус кыахтаах, өйдөөх, уопуттаах политик!

- Олору туох да диэн этэр кыаҕым суох, билбэт дьонум. Киһини омугун эрэ иһин сыана быһар... – саарбахтаан баһын быһа илгистэр. – Аан дойдуга киһи үөйбэтэҕэ-ахтыбатаҕа барыта буолар. Ити мааҕыын эппит Ли Куан Ю сайдыы туһугар диэн ааттаан оннооҕор бэйэтин норуотун төрөөбүт тылын үөрэтэри тохтотон английскайга көһөн турар.

- Һэ-һэ, итинник эрийэ тутума. Хас биирдии норуот бу сиргэ тыыннаах хаалар туһугар охсуһар. Ол тыыннаах хаалар, сайдар туһугар оннооҕор итинник “соһуччу” быһаарыыны кытары ылаллар диэн холобурдуубун.

- Сингапур “үһүс аан дойду” хаалынньаҥ дойдутуттан  саамай сайдыылаах судаарыстыбалар ахсааннарыгар киирдэ? Киирдэ. Норуотун ахсаанын элбэттэ.

- Билсэн. Көрсөбүт.

- Мин санаабар, Вячеслав Анатольевич, тугу ыраламмытын барытын толордо. Киһи быһыытынан баҕа санаатын ситтэ, онон дьоллоох киһи. Профессионал быһыытынан, судаарыстыбаннай толкуйдаах, хабааннаах киһи быһыытынан Штыров курдук дьон Россияҕа, хомойуох иһин аҕыйахтар. Ити өттүнэн кини кыаҕа өссө да толору туһанылла илик. Ити биир өттүнэн. Оттон иккис өттүнэн кини оҥорбут, тэрийбит, саҕалаабыт дьыалата республикаҕа утумнанан, салгыы сайдан иһэр. Егор Афанасьевич уонна Вячеслав Анатольевич өр бииргэ, биир туһаайыыга  үлэлээбит  дьон. Борисов Штыров дьыалатын салҕааччыта.

- Тоҕо сүтэн хаалла?! Сүнньүнэн, мегапроектар, бары кэриэтэ  үлэлии тураллар.Чайыҥда гааһа, атын да туһалаах сир баайын хостооһун, тимир суол, массыына суола...

- Кэмэ кэллэҕинэ тутуллуоҕа.

- Россияҕа дойду атыытынан атын дьон дьарыктаммыттара, дьарыктаналлар. ...“АЛРОСАны” аны 10-ча сылынан ким да атыылаһыа суоҕа. Сир баайын хостооһун күннээх-күөнэхтээх.

- Оннук.

- Аан дойду сайдыытын быһаарылла илик проблемата. Аан дойду сорҕото буоларбыт быһыытынан, ити процесска биһиги эмиэ хабыллабыт, ханна да куоппаппыт.  Киһи-аймах биир аҥаара аһара сайынна, иккиһэ хаалан иһэр. Аһара сайдыбыттар бэйэлэрин киһиттэн таһынан сананнылар, “кыһыл көмүс миллиардынан” биллэрилиннилэр. Үлэлэрэ диэн – аралдьыйыы, кумахха тиэрэ түһэ сытыы, сыаналаах дойдуларынан айаннааһын. “Аһара сайдыбыттар” оҕоломмоттор, бэйэлэрин баҕаларын хоту бэйэлэрин тустарыгар эрэ олороллор. Оттон “сайдыбатах өттө” биэстии-уоннуу оҕолоохтор. Кэмниэ-кэнэҕэс уйгу-быйаҥ олохтоохтор ахсаанынан (оҕо төрөөһүнэ аҕыйах) аҕыйыыр аакка бардылар – позицияларын биэрэн иһэллэр, “сайдыбат аҥаары” хонтуруоллуур кыахтара суох буолан иһэр. Түмүгэр, ити биллэриллибэтэх “сэриигэ” ким кыайыаҕын билбэппин.

- “Көмүс миллиард” харытын ньыппарынан баран хара үлэни үлэлиэн наада, бэйэтин таҥаһын бэйэтэ суунар, аһыыр аһын астанар, дьиэтин-уотун, уулуссатын хомунар буолуон наада. Оннук өйгө-санааҕа тиийиэхтэрэ дуо? Мин эмиэ саарбахтыыбын... оччотугар судургутук “олорон ааспыттара” эрэ диэн өйдөбүлгэ тиийиэхпит. Бүттэ.

- Суох. Кырдьан баран мөҕүттэ-мөҕүттэ миэстэни былдьаан олорор сыыһа. Сүрэх баҕатын сүһүөх уйбата диэн баар. Ол – айылҕа. Ону билиниллиэхтээх.

- Кырдьыгы эттиҥ.

- Дьэ, билиҥҥитэ үөрүөхтэрин дуу, хомойуохтарын дуу өссө быһаара иликтэр.

- Биир өттүнэн иллэҥсийбиччэ биһиги үрдүбүтүгэр түһэн салайан, хамаандалаан барыа диэн куттал эмиэ баар. Иккис өттүнэн, сиэннэри туох эмэ туһалаахха үөрэтиэ, онно-манна илдьэ барыа-аҕалыа диэн эмиэ син сэмээр эрэнэ саныыллар.

- ...мм... үһэ.

- Үлэ тахсыыта – үлэһиттэртэн тутулуктаах. Парламеҥҥа күүстээх, киэҥ билиилээх,  кыахтаах аппараат оҥоһулунна. Интеллектуальнай да, техническэй да өттүнэн барыта хааччылынна. Госдуманы уонна Федеральнай мунньаҕы, сүбэни кытары ыкса үлэлиир парламент – Ил Түмэн эрэ. Регионнары кытары үлэлиир федеральнай уорганнар хамыыһыйаларын 45 председателлэрин кытары ыкса үлэлэстибит.  Федерация сүбэтигэр Саха сирин күннэрин (күдээринэ буолбакка олус үчүгэй ис хоһоонноохтук) тэрийбиппит, биир да субъект ону ситиһэ илик этэ. Үлэһиттэрбит Госдумаҕа баран стажировкаланан кэлэллэрэ эмиэ үтүө түмүк дии саныыбын. Оттон кыайтарбатах өттө диир буоллахха (барытын кыайдыбыт-хоттубут диир кэрэгэй), нэһилиэнньэ  дьиҥнээх, хамнастаах экономика салаатыгар үлэлиир санаатын көҕүлээбэтибит. Субсидия, көмө, харалта харчыта көрүлүннэ эрээри баҕа хоту улаханнык көдьүүстээбэтэ. Субсидирование систиэмэтин уларытыахха наада. Ыччат, оҕо бөҕөтө үөрэнэр эрээри, производствоҕа үлэлии барар ыччат ахсаана эбиллибэтэ.  Техническэй үөрэххэ ыччаты көҕүлүүр биир, үлэни кыайар, үлэлиэн баҕарар ыччаты иитии – бу улахан сорук.

Ити курдук “Аартык.ру” интернет-порталга Виталий Николаевич БАСЫГЫСОВ СР Судаарыстыбаннай мунньаҕын – Ил Түмэн председателин дуоһунаһыттан уурайар тиһэх күнүгэр интервью биэрдэ.

Бүтэһигэр диэри ньаҕайдаспакка, дьоһуннук, дьоһуннаахтык официальнай политика аренатыттан туоруур политик “дьиибэ” быыбарын элбэх киһи сөхтө. Сөхтө уонна махтайда. Туох да диэбит иһин, БАСЫГЫСОВ курдук үйэтин сааһын тухары  улахан политикаҕа үлэлээбит киһи баҕа өттүнэн эдэрдэргэ миэстэ биэрэн туоруура – улахан ЭР САНАА. Бу кини олоҕу сыаналыыр, анаарар дьоҕура үрдүгүн, муударайын туоһулуур.

***