***

Эрдэ сэрэйиллибитин курдук, дойду үрдүнэн куоластыы тахсыбыт дьон ахсаана быстар мөлтөх. Арассыыйа ааттаах-суоллаах социологическай институттара, москубалар мээрдэрин быыбарыгар 45 бырыһыан киһи куоластыы тахсыаҕа диэн сабаҕалаабыттара даҕаны, баара-суоҕа 32 бырыһыан эрэ киһи быыбардыы кэллэ. Ону даҕаны “уруһуй” көмөтүнэн.

Оттон Саха сирэ аҥаара да быыбардыы тахсыбата. Уһук Илиҥҥэ Чукотка кэнниттэн иккис үчүгэй көрдөрүүлээхпит диэн түөспүтүн нэлэччи тардыммыппытын да иһин, быыбардар ыытыллыбыттарын тухары, хаһан да буолбатах аҕыйах киһи куоластыы кэллэ – 45-тэн эрэ мэнэкэ бырыһыан.

Былааска үлэлээбит политтехнологтар бүөмнээн кэпсэтиигэ билинэллэринэн, ханнык баҕарар быыбарга дьон куоластыы кэлэр ахсаанын 10 бырыһыан элбэтэр кыахтаахтар. Оччотугар, дьиҥнээхтик аахтахха, Саха сирин үс гыммыт биирэ эрэ куоластаабыт буолан тахсар.

 Дьон быыбардыыр учаастакка тоҕо кэлбэтэҕэ биллэр. Биир өттүнэн, анаммыт  дьыла-күнэ табыгаһа суох: ким даачаҕа, окко-маска, уоппускаҕа сылдьар. Иккиһинэн, дьоҥҥо политическай апатия – ээл-дээл сыһыан үөскээтэ. Бу көстүү биһиэхэ эрэ буолбакка, аан дойду үрдүнэн тахсан эрэр майгы. Дьон быыбартан хал буолла, “хара технология” туттуллара дьону кэлэтэр, былааска итэҕэли сүтэрэр.

***

Урукку быыбардарга уулусса биир өттүгэр наар “чилиэнэптэр”, биир өттүгэр наар “басыгысовтар” мэтириэттэрэ ыйанан турбут эбит буоллаҕына, быйылгы быыбарга ким да кими да билсибэт үлүгэрэ. Сабыс-саҥа, эп-эдэр сирэйдэр Дьокуускай уулуссаларын тилийэ ыйаммыт плакаттарыттан мичиҥнэстилэр. Бу уолаттар аан бастаан дьоҥҥо-сэргэҕэ улахан плакаттарынан СИРЭЙДЭРИН көрдөрдүлэр, бу биһиги БААРБЫТ диэн бэйэлэрин билиһиннэрдилэр.

Былаас былдьаһыыта, политическэй охсуһуу – омуннааһына суох улахан, кырыктаах-кыдьыктаах киирсии. Оннук эриллиигэ-мускуллууга сананар тус амбициялаах, харса суох дьорҕоот санаалаах ыччаттаах буоллахпытына өлөн-охтон биэриэхпит суоҕа. Ол аата биһиги уолаттарбыт төрөөбүт дойдуларыгар ХАҺААЙЫН буоларга дьулуһалларын көрдөрдүлэр. Бу эдэр дьонтон кэнэҕэс саха политическэй элитата үөскүөҕэ.

***

Билигин хоппут даҕаны, хотторбут да кандидаттар бэйэлэригэр сыана быстан эрдэхтэрэ. Ханныгын да иһин, хайаларыгар даҕаны, бу быыбар элбэх өйү-санааны уктаҕа, саҥа уопуту, үөрэҕи биэрдэҕэ.

Саамай элбэх депутаты  Ил Түмэҥҥэ киллэрээри олорор – Сунтаар улууһа. “Саха кытайдара” аҥаардас бэйэлэрин уокуруктарыттан үс киһини – Александр АКИМОВЫ (ЕР), Александр УАРОВЫ (ЕР), Жанна ЕГОРОВАНЫ (СР) мандаттаатылар. Өссө коммунистар ыһыгыннахтарына биир мандат эмиэ Сунтаар коммуниһыгар тиксиэн сөп диэн суоттаналлар.

Төһө да УАРОВЫ “хал буолбут”, “дьарҕа буолбут дьокутаат” диэн кэриэтээбиппит иннигэр, бу сырыыга кини улууһун туһугар улахан өҥөнү оҥордо. Биир мандаттаах уокуругу Александр АКИМОВКА “туран биэрэн” Сунтаарын дьонун-сэргэтин хайыппата.  Өскөтүн бу киһиҥ өрөлөһөн биир мандаттаах быыбарга киирсибитэ буоллар, дьэ кырдьык уустук балаһыанньаны үөскэтиэх этэ.

***

УАРОВ тус политическай амбициятын тыҥыраҕын түүрүммүт эбит буоллаҕына,  биир “дьарҕа дьокутаат” – Александр ЖИРКОВ уус-алданнарга өтөрүнэн  умуллубат өс-саас көрдүгэнин көмтө. ЖИРКОВ биир мандаттаахха хотто эрээри, куһаҕаннык хотто. Кини – дьонун ыста. Сүүрбэ сылы быһа былааска бэйэтэ эрэ бөлөнүйэн, уус алданнартан туйах хатарааччылары таһаарбакка саба баттаан олорбут кэмэ тиһэх биэтэгэр тиийдэ диэн сэрэйиэххэ сөп. Киниэхэ атыыр утарсыыны туппут Владимир ЧЕРНОГРАДСКАЙЫ уус алданнарга биир кыахтаах уонна күүстээх аймах МИГАЛКИННАР өйөөтүлэр. Кэпсииллэрин курдук, ЧЕРНОГРАДСКАЙ - улуу өһөс, хара хадаар буоллаҕына, дьэ сытайан туран билигин былаас иһин охсуһуоҕа диэн сыаналыыллар.

Өскөтүн ЖИРКОВ УАРОВ курдук быыбарга “ньыгыллар” испииһэктэринэн туран баран биир мандаттаах уокуругу ЧЕРНОГРАДСКАЙГА биэрбитэ эбитэ буоллар, улууска дьон хайдыһыыта тахсыа суохтаах этэ.

Уус Алдан улахан бөһүөлэктэрэ ЧЕРНОГРАДСКАЙГА куоластаабыттара бу улууска өй-санаа уларыйбытын туоһулуур, онон даҕаны утарылаһыы балаҕан ыйын 8 күнүнэн муҥурдаммакка, дьэ сириэдийэн тахсара күүтүллэр.

***

Мэҥэлэр онуоха холоотоххо, бу сырыыга эйэ-дэмнээхтик куоластаатылар. Кэккэ бүтэһик быыбардарга (улуус, Аллараа Бэстээх баһылыга) былааска утары турбут кандидат – Родион ФЕДОРОВ быыбарга кыттыбатаҕа төрүөт буолла. “Сиэрдээхтэр” ФЕДОРОВКА бэркэ ымсыыран көрө сатаабыттара да, Родион Иннокентьевыһынан этэрээттэрин хаҥаттынар ээҕи ылбатылар. Манна ФЕДОРОВ “улууһу хайыппаппын, турбаппын” диэн эрдэ эппит тылын толордо. Кэнэҕэс быыбары сэрии оҥостубакка, саха саханы өйдөөн, кэпсэтиһэн мандаты үллэстэр кэмэ кэлэн эрэрэ көстөр.

***

Ньурбаҕа биир мандаттаахха ХИФУ пединститутун дириэктэрэ Антонина ГРИГОРЬЕВА бизнесмен Анатолий НИКОЛАЕВЫ хотон үгүс киһини соһутта.  Политтехнолог барыта эрэ ымсыырбыт - өйдөөх, кыахтаах, үрдүк таһымнаах, билиилээх-көрүүлээх, эргитиилээх кандидат “ханнык эрэ учууталга” хотторбута өссө кыһыылаах буолла.

ГРИГОРЬЕВА “ньыгыл” испииһэгинэн алҕаска эрэ депутат мандатыгар тиксибит, политикаҕа да ыйааһына суох, общественноска да биллибэт-көстүбэт дьахтар сөҕүмэр кыайыыны ситистэ. Бу тугу этэрий? Бастатан туран, ньурбалары аҥаардас халыҥ харчынан манчыыктаан куоластатар уустугун.  Иккиһинэн,  быыбар диэн – оҕо оонньуута буолбатаҕын, ээл-дээл сыһыаннаһыы бырастыы гыныллыбатын.

Быыбарга саатар сыл инниттэн бэлэмнэниллиэхтээх уонна саамай кылаабынайа -  араас быыбардарга ЭЛБЭХТИК үлэлээбит үөрүйэхтээх, аныгы технологиялары билэр, сатаан таба туһанар политтехнолог уонна эрчимнээх, тэрийэр дьоҕурдаах, уопуттаах штаб начальнига баар буолуохтаах. Түбэһиэх, былыргылыы олус чиэһинэй, ып-ыраас “сэбиэскэй” ньыманан” үлэлиир  штабтар кэмнэрэ былыр үйэҕэ ааспыта. Ону өйдүөххэ баара.

Аны биир өттүнэн, Ньурбаҕа улуус баһылыга - “эсер”, куорат мээрэ - “эсер”. Бу маннык кытархайдыҥы араҕас өҥү наар талар улуус былаастан көрүллэр элбэх “өҥөттөн” матар. Балыыһа, оскуола, дьиэ-уот, хочуолунай, суол-иис тутуута тиһэх уочаракка турар. Онон ньурбалар “өйдөнөн” “ньыгыллары” – Антонина ГРИГОРЬЕВАНЫ уонна испииһэгинэн Владимир ПРОКОПЬЕВЫ Ил Түмэн депутатынан таллылар диэххэ эмиэ сөп. Президеҥҥэ тиһэх тоҥкох оҥордулар.

***

Президент улууһа көрдөрүүгэ сылдьар улуус буоларын туоһулаан, “бары биир киһи курдук биир кандидакка” – былаас кандидаттарыгар куоластаатылар. Биир мандаты былдьаһарга Иван МАКАРОВ (“Сахатранснефтегаз” ААО гендириэктэрэ), улуус баһылыгар “президент сөбүлээбэт” Семен ЯКОВЛЕВА туоратыллан, “президент сөбүлүүр “бааһынайа” Александр НОГОВИЦЫН   талылынна.  

Ааспыт сырыыга чурапчылар БАРЫЫҺАП киһитин – ШАДРИНЫ улуус баһылыгынан талбакка улахан буруйу оҥостуммуттара. Бу сырыыга өйдөнөн “папаларын” тылын иһиттилэр.

***

Таатталар биир мандаттаахха Дмитрий САВВИНЫ таллылар, испииһэгинэн Иван АНДРОСОВЫ.   Иккиэн былаастан көҥүллээх дьон. Саамай элбэх куолаһы “Гражданскай платформаҕа” бу улуус биэрдэ. Төрүөтэ – Афанасий МАКСИМОВ.

Быыбарга кыттар баҕа ТИКтэргэ биллэриллэрин саҕана, Афанасий МАКСИМОВ Таатта-Томпо биир мандаттаах уокурукка турбакка эрэ “Гражданскай платформа” республиканскай испииһэгин баһылаабыта  элбэх киһини мунаардыбыта. Дьиҥинэн, дьон сүбэтин ылынан, МАКСИМОВ төрөөбүт улууһуттан биир мандаттаах быыбарга кыттыбыта эбитэ буоллар, таатталар уолларын манньыйа-манньыйа мандакка тиксиһиннэриэхтэрэ хаалла. Эбэтэр иккис вариант быһыытынан, МАКСИМОВ республиканскай испииһэги баһылаан баран быыбарынай хампаанньатын аһара балабыайдык ыыппакка, республика салалтатын үрдүгэр түһэн тырыта тыппакка тэрийбитэ эбитэ буоллар, Ил Түмэҥҥэ киирэр “көҥүлгэ тиксиэхтээҕэ”. Ону баара хайдах күлүүстээх аан аһыллаатын кытары МАКСИМОВ президент үрдүгэр саба түһэн “былааһы уларытар” аакка барбыта. Президент аата президент. Муҥур дуоһунаска олорооччу биир илии баттааһынынан барытын быһаарар кыахтаах. БАРЫЫҺАП билиҥҥи сыала-соруга – салайыллар парламент. Оттон “былааһы уларытарга уолдьаста” диир киһи Ил Түмэҥҥэ киирдэҕинэ, остуолу түҥнэри тутан дьону буккуйуон сөп.

Билигин Афанасий МАКСИМОВ Дьокуускай куорат Думатын дьокутаата эрэ буолла. Өскөтүн кини Ил Түмэҥҥэ көҥүл көччүйбүт буоллаҕына, Гордумаҕа Айсен НИКОЛАЕВКА дьиссипилиинэ  кытаанах соҕус буолара күүтүллэр.

***

“Гражданскай платформа” биир да кандидата Ил Түмэҥҥэ ааспата. Партия сэкиритээрэ Елизавета СИДОРОВА Өлүөхүмэттэн парламеҥҥа кандидатуратын туруорбута эрээри, тэҥинэн улуус баһылыгын дуоһунаһыгар эмиэ кандидат буолбутун быһыытынан, иккиттэн биири талыахтааҕа. СИДОРОВА улууһу ордорбута. Онон сүрүн утарылаһааччытыгар – Евсей МАТВЕЕВКА кыайыыны бэлэхтээн кэбиспитэ. Оттон улуус баһылыгар бэрт итэҕэтиитэ суох түмүгүнэн Семен ФЕДУЛОВКА хоттордо.

ФЕДУЛОВ Матвей ЕВСЕЕВЫ кытары ааспыт быыбарга улуус баһылыгынан талыллан үлэлии олорбут киһи. Көмүрүөтүгэр диэри “Маппый киһитэ”.

ФЕДУЛОВ быыбар хампаанньатыгар элбэх кирдээх технологияны, дьаһалта күүһүн муҥутуурдук туһанна. Быыбар хампаанньатын былаһын тухары социологическай чинчийии көрдөрөрүнэн ФЕДУЛОВ балаһыанньата быстар мөлтөх этэ. Ол гынан баран олус “дьиктитик” СИДОРОВАНЫ элбэх баҕайы куолаһынан кыайда.

Өлүөхүмэҕэ быыбардыы да тахсыбыт дьон ахсаана киһини соччо итэҕэппэт. Өскөтүн Өлүөхүмэтээҕи ТИК отчуоттуурунан 18.00 чааска 32 бырыһыан киһи куоластаабыт. Бу сыыппара быыбардыыр учаастак сабылларыгар 45 бырыһыан буола охсор. Икки чаас иһигэр хайдах эбии 13 бырыһыан киһи кэлэн бюллетень толорбутун саарбахтыыбыт.

Быыбар иннинэ социологическай чинчийии быһыытынан, Өлүөхүмэҕэ Ил Түмэҥҥэ СИДОРОВА  ЕВСЕЕВТАН 6 эрэ бырыһыанынан хотторон испит диэн буолар. Ол бэйэтэ ФЕДУЛОВТАН хотторбута бэрт сүүрүҥүй.

Маннык балыыр “уруһуйдартан” сылтаан дьон быыбардыы тахсыбат: “Өскөтүн куоласпын син биир уларытар буоллахтарына, туох гынаары быыбардыы сатыахпыный”, - диэҕэ.

***

Чурапчылар “президент эппитинэн” куоластаатылар, оттон үөһээ бүлүүлэр “Айсен баҕатын хоту”.  Онон “Алмазэргиэнбаан” правлениетын дириэктэрэ Александр МИРОНОВ биир мандаттаахха кыайбыта “ньыгыллар” кыайыылара буолбатах, бу – Айсен НИКОЛАЕВ кыайыыта.

***

Сытыары сымнаҕас аммалар бу быыбарга туох да баламаттык кииристилэр. Ол гынан баран Ил Түмэн быыбарыгар буолбакка, улуустарын баһылыгын таларга кирсилэрин кэрбэстилэр. Уопсайынан, бу улуус политическай аренаҕа биир да күүстээх, таҥсыктаах политиктара суох, өтөрүнэн көстөрө да саарбах.

Ил Түмэн иккис мунньаҕар Амматтан Василий ПАХОМОВ, үһүскэ Михаил ТИМОФЕЕВ төрдүскэ Дмитрий НАУМОВ бааллара этэ да, туолкалааҕы оҥорбуттара суох. НАУМОВ тыа хаһаайыстыбатын миниистиринэн олорон кинигэ таһаарарынан дьарыктаммыта эрэ биллэр.

Гражданскай сэрии саҕана саамай кыргыллыбыт, утары турсубут улуус – Амма. Амма-Айаан трага бу улууһунан ааспыта,  аартык айаҕар сыппыттара кинилэргэ улаханнык охсубута. Гражданскай сэрии саҕана 300-тэн тахса Амма олохтооҕо өлбүтэ. Сэрии кэннинээҕи репрессийэлэргэ 200-чэкэ амма суорума суолламмыта. Дьон бэйэ-бэйэлэрин кыргыспыттара, баччааҥҥа диэри өс саас буолан тиийэн кэллэ: “Эн абаҕам мин эһэбин өлөрбүтэ”, - диэн курдук буруйдааһыннар бааллар. 

Бу улууска саха саарына, өркөн өйө, чулууттан чулуу, Саха сирин судаарыстыбаннаһын турууласпыт, билигин да арылла илик история лииһэ буолбут  биир национальнай геройдаахтар, ол - Михаил АРТЕМЬЕВ. Аммалар бу чаҕылхай киһилэрин аатын тилиннэрэ иликтэринэ, бэйэлэрин сүрүннэрин булаллара саарбах. Аныгы “Амма бааһынайдара” Михаил Константинович АРТЕМЬЕВ саха норуотугар суолтатын кыайан арыйыахтара, өйдүөхтэрэ дуо? Бу улахан боппуруос.

Балаҕан ыйын 8 күнүгэр аммалар Ил Түмэҥҥэ “ньыгыл” уолаттары таллылар. Оттон улуустарын баһылыгар үһүс болдьоххо Александр АРТЕМЬЕВЫ (улахан киһини кытары биир араспаанньалаах эрэ) таллылар. Баһылык быыбара тоҕо айдааннаах-куйдааннаах ааспыта эмиэ биир дьээбэ. Александр АРТЕМЬЕВ Амма уонна Үөһээ Бүлүү хааннаах, Дмитрий ЛЕВИН аҕата Мэҥэттэн төрүттээх, үһүс кандидат НЕУСТРОЕВ өр сыл “саха кытайдарын” ортотугар үлэлээбитэ. Ис хаан “ыраас” аммалар кандидатынан турбуттара эбитэ буоллар, быыбар айдаана суох уу-чуумпутук, көссүө баҕайытык, амтана суох "ньулук-ньалык"  ааһыахтааҕа.

***
Нам
Саамай күүтүллүбэтэх соһуччу түмүк Энсиэли хочотугар – Намҥа таҕыста. Биир мандаттаах Ил Түмэн быыбарыгар Николай РУМЯНЦЕВ (СР) кыайара эрдэ биллэрэ. Улуус баһылыгар былаастан турбут кандидат хоттордо – бу дьаһалтаны соһутта. Хата ол оннугар “эсер” РУМЯНЦЕВЫ кытары биир штабтаммыт АТЛАСОВ (1 Хомустаах баһылыгынан үлэлээбитэ) кыайда. 
Намнар РУМЯНЦЕВТАРЫН уонна  “ньыгыллары” баһылаабыт Алексей ЕРЕМЕЕВТАРЫН Ил Түмэҥҥэ таһаардылар.  
***
Атын улуустарга Кэбээйигэ, Бүлүүгэ, хотуларга быыбарга  кимнээх кыайаллара эрдэ биллэрэ, онон соһуччу балаһыанньа бу кэккэ улуустарга тахсыбата. 
***
Дьокуускай
Дьөгүөр БАРЫЫҺАП Ил Түмэни “таҥмыт” эбит буоллаҕына, Айсен НИКОЛАЕВ Гордуманы “таҥна”. НИКОЛАЕВ бу быыбарга кыаҕын холонон көрдө.

Быйылгы быыбарга саамай элбэх плакатка Айсен НИКОЛАЕВ мэтириэтэ ыйанна. Хас биирдии “ньыгыл” кандидат плакатыгар мээрбит мэтириэтэ көһүннэ. Онуоха холоотоххо президент хаартыската букатын сэмэйдик ыйанна. Өскөтүн НИКОЛАЕВЫ үчүгэйдик дьокуускайдар уонна үөһээ бүлүүлэр эрэ билэр буоллахтарына, билигин кини аудиторията кэҥээтэ. Үөрэх туттарса кэлбит ыччат, кинилэр төрөппүттэрэ, аймахтара, уоппускаланааччылар  да харахтарын үөрэтэллэрэ кэлин тэбэн тахсыахтаах.

Ил Түмэҥҥэ холоотоххо, киин куорат сокуону оҥорор уорганыгар балайда саҥа ааттар киирдилэр.  Саҥа киирбит дьон ортотугар предпринимателлэр, үпкэ-харчыга сыһыаннаах дьон бааллар. Ол аата национальнай экономическэй элитэ үөскэҕэ төрөөн эрэрэ көстөр. Саха норуота гуманитарнай, духуобунай өттүнэн сайдар торума баар, билигин биһиги сиргэ бигэтик тирэнэр  эйгэҕэ – үп-харчы, производство, реальнай экономика салаатыгар дьоннордоох буолуохтаахпыт. Норуот экономическэй тирэхтээх эрэ буоллаҕына кэскиллэнэр. Аныгы үйэҕэ баай дьон былааһы, политиканы оҥорор, дьайар буоллахтарына,  дьадаҥы норуоту кытары аахса да барыа суохтара, ол иһин сахаларга бас-билээччилэр - собственниктар баар буолуохтаахтар. 

***

Ааспыт быыбар дойдуларыгар хаһаайын буоларга дьулуһар саха эдэр уолаттара баар буолбуттарын көрдөрдө диэн эттибит. Итини сэргэ Саха сиригэр биир улахан омсолоох көстүү баар буолбута көһүннэ, ол – туора омуктар былааска дьаныһан туран тардыһар буоллулар. Артак БЕЖАНЯН Дьокуускай Думатыгар иккистээн киирдэ, Алиш МАМЕДОВ иккистээн Ил Түмэҥҥэ талылынна, МАГОМЕДОВА партия испииһэгинэн парламеҥҥа ааста. Бу маннык дьону биһиги бэйэбит дьоммут – харчы туһугар – сокуону оҥорор сүрүн уоргаммытыгар таллылар... Олус сэрэхтээх, элбэҕи түүйэр  көстүү. Аныгыс быыбарга туора омук дьоно (киргизтэр чуолкай) бэйэлэрин дьонун Гордумаҕа, Ил Түмэҥҥэ хото киллэрэ сатыахтара. Маны политикаҕа киирсэр саха уолаттара кэнэҕэс учуоттуохтарын наада буолсу.

***

Кэлэр суруйууларга кимнээх депутат мандатыгар тиксибиттэрин ааттарынан, үлэлэринэн-хамнастарынан, омуктарынан, кыахтарынан ырытан көрүөхпүт.

***