***

***

Былыр-былыргыттан бэйэбитин омук быһыытынан билиниэхпититтэн,  сирдээх-уоттаах норуот быһыытынан сананыахпытыттан туруулаһар, дьулуһар охсуһуубут биир – Бэйэни бэйэбит дьаһанар КӨҤҮЛБҮТ. Элбэх сырдык, чаҕылхай дьоммут бу идиэйэ иһин умсары түспүттэрэ. Улуу бөлүһүөктэрбит, ичээн дьоммут, норуот инники күөҥҥэ сылдьар интеллигенцията -  саха государственноһын туруулаһан өркөн өйдөрүн үлэлэппиттэрэ, хомуһуннаах тылларын анаабыттара,  сырдык тыыннарын толук уурбуттара. Көҥүл диэн Быраап, Быраап диэн – Былаас.

Былаас үс хайысхалаах: Ситэриилээх былаас, Суут былааһа уонна Бэрэстэбиитэллээх (сокуону оҥорор) былаас.

Ситэриилээх былааска бэйэбит дьоммут олороллор. Суут былааһыгар – онон-манан, абына-табына син көстүтэлииллэр. Былаас бу икки хайысхата Кириэмил политикатыттан улахан тутулуктаах. Билиҥҥи туругунан, ситэриилээх былааска да, суут былааһыгар да федеральнай киинтэн анаммыт дьон олороллор. Биһигиттэн БЫЛААС биир эрэ хайысхата тутулуктаах, ол – БЭРЭСТЭБИИТЭЛЛЭЭХ былаас. Биһиги – норуот бу былаас хайысхатыгар дьиҥнээхтик дьайар кыахтаахпыт, биһиги ДЕПУТАТТАРЫ талар бырааптаахпыт. Ол бырааппытынан төһө сөпкө туһанабытый?
Ситэриилээх былааһы харчыга хараҥарбыттар диэн атыыр мөҥүрүөнү түһэрэбит, оттон бэйэбит? Биһиэхэ туох да сыһыана суох, ханан да биир утум хаан булкуллубатах туора омугу депутатынан, хас да сырыы ахсын  тала олоробут. Бу дьон уһун солкуобайы сырсан кэлбит, Саха сирин күрүөтэ суох хаһааҕа холуур дьон биһиги туспутугар туох үтүөнү оҥордулар? Тоҕо кинилэри сырыы аайы умса-төннө талабытый? “Куһаҕан сахатааҕар үчүгэй омук ордук” диэн кими албыннанабытый? Кинилэр сомсор “ыскылааттарын харабынайа” эрэ буолар кэрэгэй дьылҕалаах оччугуй норуот буолартан сылайбаппыт дьэ сүрдээх.

***

Россия харчыта Москваҕа эргийэр буоллаҕына, Саха сирин үбэ-харчыта – Дьокуускайга тыырыллар. Омуктар сөбүлээн талыллар сокуону оҥорор уорганнара – Дьокуускай куоратын Думата. Манна бааллар омук кырыылаахтара, баайга-дуолга иҥсэлээхтэрэ. Биэс сылы быһа киин куорат олоҕо-дьаһаҕа тупсарыгар биир таммах көлөһүнү түһэрбэккэ буолан баран, хас быыбар ахсын күөрэйэн тахсар мандаакка баҕалаах эрэттэр.

Бүрээттэри киһи оҥорбут биир үөрэх кыһата баар: ол 1967 сыллаахха Улан-Удэҕэ аһыллыбыт - Илин Сибиирдээҕи технологическэй институт. Институт ас-үөл промышленноһын технологтарын бэлэмниир. Чуолаан, бу кыһа выпускниктара Сойуус бары муннуктарыгар ананан тиийэн, үлэлээн, наадалаах дьону кытары сибээс олохтоон уһун сонноммуттара. Ас-үөл промышленноһа урут-уруккуттан арыы-сыа аллар сирэ этэ буоллаҕа.

Дьокуускай куорат Думатын депутата Валерий ДОРЖИЕВ “бороһуок үүт ини-биилэр” сүрэхтээбит аҕалара Саха сиригэр 1976 сыллаахха Илин Сибиирдээҕи технологическэй институту бүтэрэн баран кэлбитэ. Бастаан Үөһээ Бүлүүтээҕи эт-үүт комбинатыгар инженер-механиктыыр. 1980 сыллаахха Дьокуускайдааҕы үүт собуотугар ыҥырыллар, дьэ уонна онтон тыыллан-хабыллан турар.
ДОРЖИЕВ киин куорат дьаһалтатыгар 1998 сылга мээр солбуйааччытынан кэлэр, 2004-2007 сылларга СР баайга-дуолга миниистирин солбуйааччытынан олорор. Илья МИХАЛЬЧУК,  Юрий ЗАБОЛЕВ мээрдээбит кэмнэригэр, Вячеслав ШТЫРОВ президеннээбит сылларыгар карьератын күнэ-күөнэҕэ муҥутуурдуук тахсан баран, билигин куорат Думатыгар депутатынан талыллан олорор.
ДОРЖИЕВ төрөөбүт Бурятиятыгар меценат, попечитель, спонсор ааттааҕынан биллэр. Мантан сомсон ылбыт баайын-дуолун дойдутугар таһарын ким да саарбахтаабат. Бу киһини өссө бай-тай диэн биэс сыл депутаттата сырыттыбыт. Бу сырыыга ДОРЖИЕВ бэйэтэ Дума депутатыгар кандидаттаабата. Хата, ол оннугар туйах хатарааччытын, биир хааннааҕын Юрий МАЛТУГУЕВЫ өйөөн Ил Түмэн депутатыгар таһааран эрэр. 

***

Юрий МАЛТУГУЕВ – Дьокуускай Думатын депутата. Быйыл күһүн Саха сирин тутаах сокуону оҥорор уорганыгар чарапчылана сылдьар. Туох баар омуктар кини былааҕын анныгар муһуннулар.
Бу киһи Саха сирин бастакы булбут улууһа – Амма, бааһынай улуустартан биирдэстэрэ. Табаҕа оскуолатын бүтэрэр. Кинини “киһи-хара” оҥорбут бизнеһин “Салгын Кут” рекламнай агентствотын 1993 сыллаахха тэрийэр. Реклама саамай киирэр салаата – муниципальнай сакаас. Оҕуруктаах өйдөөх омук киһитэ биэс сыл анараа өттүгэр Дьокуускай куорат Думатын түбүлүүр. Уонна онтон бэттэх туох баар рекламаҕа муниципальнай  сакааһы (ДОРЖИЕВ, ЗАБОЛЕВ – “бороһуок үүт ини-биилэрин” көмөлөрүнэн) сиэбигэр уктар, инньэ гынан харыыта суох байар.  Быыбарга саамай сүрүн куолас – харчы. Омуктар бырахсан да туран, биһигини атыылаһан МАЛТУГУЕВТАРЫН Ил Түмэҥҥэ таһаарар сыаллаахтар.

*** 

Дьокуускай Думатын биир туһата суох депутата – Рамиль Габдулбариевич ЗАКИРОВ. Сессияларга баара-суоҕа биллибэт эрээри, бэйэтин туһугар хамсанара-имсэнэрэ сыыдам эдэр депутат Севернэй диэн ааттаах уокуруктан Думаҕа талыллыбыта. Омуктар кытыы түөлбэни талан мандаакка тиксэр адьынаттаахтар. Куорат кытыытыгар кыаммат-түгэммэт дьон элбэх, биир киэһээҥҥи аһылык аҥаарыгар даҕаны куоластыыр баҕалаахтар. Ону туһанан бу дьон күөрэйэн тахсаллар.  Ол оннук ньыманан иккис сырыытын, коррупционнай аймалҕаннарга аатын бараабыт Артак БЕЖАНЯН диэн киһи билигин Речной уокуруктан эмиэ Думаҕа анньыһан эрэр. Ааспыт биэс сыл депутаттар мунньахтарыгар бириэмэтин бараабатах борогуулсук, эмиэ бэйэтин курдук туора омук депутаттарын кытары куомуннаһан, Дьокуускай сирдэрин быһа тутан ылаттаата. Олорор дьиэ тутуллара бобуллар “кыһыл линиялар” БЕЖАНЯН хармаанын ыйааһынын тулуйбакка дьүһүннэрин уларытан депутат тутуутун бас билиитигэр киирэн хаалаллар. Ол курдук Кальвица уулусса, 14/1,  975 кв. иэннээх сирэ, эмиэ Кальвица уулуссаҕа баар 334 кв. м сир, Ф. Попов-Б.Марлинскай уулуссаларга баар 142-с кыбаартал, Богатырев уулуссаҕа баар «140» кыбаартал,  биир “ини-бии” И.ОЛЕЙНИКОВ быстах кэмҥэ куораты салайан олорбут кэмигэр БЕЖАНЯҤҤА уонна ДОРЖИЕВКА туох да аукциона-матайа суох босхону үрдүнэн бэриллибиттэрэ.

БЕЖАНЯН ону сэргэ “Тушпа” диэн тутуутун тэрилтэтэ муниципальнай сакааһы ыла-ыла, саатар киһилии үлэлээбэт. Хатаска “Кэнчээри” детсады тутар. Тутуо да, аһаҕастык халтууралыыр. Куоракка Сайсарыга “Кэскил” детсады тутар, эмиэ силигин ситэрбэккэ эрэн аһыллаат да детсад өрөмүөҥҥэ сабыллар.
***

Болуоссакка тахсан айдаарыахтааҕар, сокуонунан бэриллибит БЫРААППЫТЫН сөпкө дьаһанан Бэрэстэбиитэллээх былааска бэйэбит дьоммутун тоҕо таларбыт сатамматый? Бу маннык харчынан мохсуо бырахсар туора дьон, бэйэлэрин төрөөбүт сирдэригэр баҕар президенинэн да талылынныннар, Саха сиригэр олохтоох дьон интэриэһин олохтоох эрэ киһи көмүскүөҕэ.
Өскөтүн үөһээ ахтыбыт түбэлтэбэр, лааҕыр салалтата саха эбитэ буоллар, бииргэ үөрэммит оҕолорбут “баппат” аатырыахтара да суох этэ, атааннаһыы даҕаны тахсыа суох этэ. Сир даҕаны, былаас даҕаны олохтоох норуот илиитин иһигэр баар буолуохтаах.

***