Ама да биһиги буолбуппут иһин, сахалар хайдах ороспуойу герой оҥосто сылдьыахпытый?
XVIII-XIX үйэлэр ыпсыыларыгар тыа саарбата баранан, дьаһаах кыайан хомуллубат буолбута. Ол иһин, сүөһү иитэн, бултаан, балыктаан син айахтарын ииттинэн, бэйэ-бэйэлэрин өйөһөн олорбут айыы аймахтарын салгыы хабалалыыр бииртэн биир оҕуруктаах уураахтар тахсыбыттара. Дьэ ол кэмҥэ, былааска тиксибит дьон ньүдьү-балай майгылааҕа, дьон көнөтүн, үтүө-сэмэй майгылааҕын албыннаан-түөкэйдээн, сирдэрин былдьаан ылан, иирэ байбыттара. Аҕыйах сыл иһигэр сүөһү иитэр кыахтарын сүтэрбит сахалар үгүстэрэ (сорох улуустарга нэһилиэнньэ 70% быста дьадайбыта) кумалаанныы барбыттара.
Маннык ыар батталы тулуйбакка, кыраны-кыамматы араҥаччылаары хорсун санаалаах кус быһый, ат бөҕө Манчаары Баһылай батталлаах саха баайдарын утары туран кэлбитэ. Олоҕун бүтүннүү батталы утары охсуһууга анаабыта. Баттыгастаах баайдары ирдээн туран, таһыйа-таһыйа баайдарын былдьаан ылан дьадаҥыларга түҥэтэрин иһин, элбэхтэ сууттанан, барыта холбоон 26 сыл 7 ый хаайыыга олорбута. Олортон 11 сыл 6 ый Дьокуускай түрмэтигэр сыапка хараҕаланан сыппыта.
Түгэн көһүннэр эрэ, ханнык да хаайыыттан иҥнибэккэ куотар булугас, сытыы өйдөөх, бэйэтин лаппа кыанар, кытыгырас этэ. Уопсайа биэстэ күрээбитэ биллэр. Манчаары эрэйдээх-буруйдаах олоҕор оонньуу-көр суоҕун кэриэтэ, күрэххэ кыттыһан кылыйан кылбаҥнаппыта, ыстаҥалаан ыллаҥнаппыта аҕыйах буолуо, мадьыныһыт, хапсаҕайдьыт аатырбыта эмиэ иһиллибэт. Кини олоҕо бүтүннүү эт-тирии илистэр эккирэтиһии, сыра-сылба баранар сырсыы. Холобура, Манчаары Баһылай Мэҥэ-Хаҥаластан 2-3 тыһ. биэрэстэ ыраах сытар Охотскай, Чита, Иркутскай хаатырҕаларыттан күрээн, туос аччык эрээри, ыйы-ыйынан сүүрэ-хаама былаастаан, сыккырыыр тыына эрэ хааллар да, төрөөбүт алааһын булаахтыыра дииллэр. Кыра-хара хамначчыт дьон, Манчаары күрээбит кэмигэр, бэрт дьорҕооттук туттан сылдьаллара. Ырҕа баайдар ытар чуолҕаннаах, харабыллаах ампаар туттарар түбүгэр түһэллэрэ, атаҕастыыллара-баттыыллара ол кэмҥэ лаппа намырыыра үһү.
Аҥардас илии-атах оонньуулара, биһиги, сахалар, тыйыс айылҕаҕа үгүс үйэлэргэ уһаарыллан тулуурдаах, эстэн биэрбэт эрчимнээх, быстан биэрбэт бырдалаах, сындалыйбат сындааһыннаах эппит-сииммит уратытын ситэри арыйбаттар. Өскөтүн, эстибэт эрчими, сындалыйбат сындааһыны арыйан көрдөрөр сверхмарафоҥҥа сырсыыны “Манчаары оонньууларыгар” туспа зачетнай көрүҥ быһыытынан эбии киллэрэрбит эбитэ буоллар, илии-атах оонньууларыттан итэҕэһэ суох сэргэхсийиини таһаарыа этэ.
2009 с. Бүлүүгэ ыытыллыбыт Оонньууларга көрдөрүллүбүт алта чаастан ордуктаах сырсыыга кыттааччылар да, көрөөччүлэр даҕаны муҥура суох дуоһуйууну ылбыттара. Хомойуох иһин, ол холобур Чурапчыга салгыы сайыннарыллыбакка хаалла.
Дьиҥэр, биэс көстөн ыраах сиргэ сырсыыга (сверхмарафоҥҥа) сахалар ураты талааннаахтара биллэр. Ааспыт сүүрбэ сыл устата Ийэ дойдубут сүүмэрдэммит хамаандатыгар киирэн Европа, аан дойду таһымнаах күрэхтэһиилэргэ Саха сириттэн 100 км ыраахха 9 киһи кыттан, кыайыыны уһансыбыттара. Онтон 24 чаас устата сырсыыга Ийэ дойдубут спортивнай чиэһин түөрт саха көмүскээбитэ.
100 км ыраахха күрэхтэһиилэргэ (үөһээҥҥи сыыппаралар) уонна 24 чаас устата сырсыыларга отуччалыы киһи Саха сириттэн кытта сылдьыбыттара биллэр. Олортон икки көрүҥҥэ иккиэннэригэр 10 спортсмен үрдүк көрдөрүүлээх буолан, утумнаахтык дьарыктаммыттара. Бары холонон көрбүттэртэн үс гыммыт биирэ үрдүк ситиһиилэммиттэрэ — бу дьикти.
Өссө биир дьиктитэ баар, 100 км. сырсыыга ситиһиилэринэн баһылыыр-көһүлүүр оруолу дьахталлар ылбыт буоллахтарына, 24 чаастаах сырсыыга саха эр дьоно тахсан кэлбиттэрэ (алларааҥҥы сыыппаралар) саха дьахталларын аптарытыаттарын бу көрүҥҥэ собус-соҕотох маастар Любовь Попова эрэ саҥардыы өрө көтөҕөн эрэр. 100 км сырсыыга аҥардас Европа икки төгүллээх боруонса призера Николай Бускаров, аан дойду үс төгүллээх чемпионката Татьяна Жиркова уһулуччу үрдүк көрдөрүүлэригэр холоотоххо, сууккаҕа сырсыы түмүктэрэ орто таһымнаахтар.

Бу чахчылар чэпчэки атлетика сверхмарафона Саха сиригэр өйөнөрө буоллар, күүскэ сайдар кыахтааҕын толору дакаастыыллар дии саныыбын. Өйөбүлэ диэн — күрэхтэһиини тэрийэн ыытыы. Ким хайдаҕа, холонноҕуна биирдэ эрэ биллэр көрүҥэ. Ол иһин, стадион иһигэр 12 чаастаах түүҥҥү сүүрүүнү (икки көрүҥ сырсааччыларыгар тэҥ кыах, мэһэйдэспэт уонна сөрүүн) “Манчаары оонньууларын” программатыгар киллэрэн бигэргэттэрэр, эбиитин Арассыыйаҕа суоҕунан национальнай көрүҥ быһыытынан маастар нуорматын ааҕан-суоттаан (эр дьоҥҥо 140 км., дьахталларга 120 км быһан) анатар барыллаан кэпсэтиини тустаах тэрилтэлэр салайааччыларын кытта кэпсэтэн, сөбүлэҥнэрин ылан турабын.
Сверхмарафоҥҥа норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах 3 маастар төрөөн-үөскээн тахсыбыт, 20-с “Манчаары оонньууларын” хаһаайыннара — үөһээ-бүлүүлэр көх-нэм буолан саха дьонун Аар саарга аатырдар баар суох көрүҥмүтүн туора көрбөккө, үчүгэй бэлэмнээх көрсөллөрүгэр бигэтик эрэнэбин.
“Манчаары оонньууларын” көмөтүнэн сверхмарафон сайыннаҕына сахалар, чэпчэки атлетиканы олимпийскай, олимпийскай буолбатах диэн араарбат сайдыылаах омук дьонугар баарбытын биллэриэ этибит.

Сууккаҕа сүүрүүгэ норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах 3 маастар уонна 4 маастарга кандидат, барыта холбоон 33 төгүл 220 км. (кмс нуормата) ырааҕы ханна, хаһан, хас саастарыгар, ханнык күрэхтэһиигэ, хаһыс буолбуттарын ыйынньыга:
Михаил Еремисов 1961: 1) Подольск, ЧР 1994 (33л) 264,400- л3; 4) Санкт-Петербург ЧР 1996 (35л) 248.360-л3; 8) Подольск ЧР 1994 (33л) 240.891-л3; 12) Одесса ЧР 1993(32л) 238.400- 8л3; 17) Подольск ЧР 1997 (36л) 234.042 –л2; 26) Москва КР 1996 (35л) 224.227-л4; 32) Москва ЧР 1998(37л) 220.532 -л10.
Николай Матчитов 1955: 2) Москва КР 1999 (44л) 258.391-л2; 3) Санкт-Петербург КР 1999 (44л) 248.422-л2; 5) Голландия Удэн ЧЕ (45л) 245,720-л6/к2; 7) Омск Сибиир и ДВ Ч 1998 (43л) 241.020-л1; 13) Москва КР 1998 (43л) 237.877-л5; 16) Подольск Московская обл. Ч 1999 (44л) 234.699-л1; 25) Подольск ЧР 1998 (43л) 224.955-л4.
Семен Дедюкин 1955: 6) Санкт-Петербург ЧР 2004 (49л) 244.000-2м; 9) Соҕуруу Корея Сеул ЧМ (53л)239.862-14м; 10) Москва ЧР 2007(52л) 239.260-2м; 11) Москва ЧР 2011(56л) 238.461 -1л/1к;14) Санкт-Петербург ЧР 2005 (50л) 237.020 -л4/к1; 15) Санкт-Петербург ЧР 2006 (51л) 236.614 –л3/к3; 18) Италия Бергамо ЧЕ и ЧМ 2009 (54л) 233.841 ЧЕ л5/к1, ЧМ л6/к2; 19)Москва ЧР 2007 (52л)233.243-л3/к2; 20) Канада Дроммонвиль ЧМ 2007 (52л) 230.115 –л12/к7; 21) Москва ЧР 2006 (51л) 227.921-л3/к1; 23) Польша Катовице ЧЕ и ЧМ 2012 (57л) 226.365- ЧЕ л28/к4, ЧМ л37/к6; 31)Франция Брив ля Гайард 2010(55л)220.806-ЧЕ л42/к7, ЧМ л51/к9; 33) Голландия Стенберген ЧЕ и ЧМ 2013 (58) 220.300 – ЧЕ л32/к2, ЧМ л42/к4.
Василий Попов 1960: 27)С-Петербург КР 2009 (49л) 222.808-л3/к2; 28 )С-Петербург КР 2008 (48л)222.795- л4/к2; 30)Москва ЧР 2006(46л)221.857-л4/к1; 34) С-Петербург КР 2007(47л) 220.100 -л5.
Александр Корякин 1954: 22)Москва ЧР 2004(50л) 226.652- л4/к2.
Андрей Бурнашев 1965: 24)Москва ЧР 2011 (46л) 225.711- л2/к1
Никифор Слепцов 1963: 29) Москва ЧР 2003 (40л) 222.556- л4
***
Семен ДЕДЮКИН,
Арассыыйа сүүмэрдэммит
хамаандатын
чилиэнэ.
http://sakhasire.ykt.ru/?p=15291