- Мин, “ньыгыллартан” тахсабын диэн сайабылыанньа суруйан бэс ыйын 18-гар биэрбитим. Сайабылыанньа, бэрээдэк быһыытынан, хаһан киирбит нүөмэрэ регистрацияламмыта.

- Мин “Единствоҕа” 2000 сыллаахха киирбитим. Онтон 2006 сыллаахха, “Отечество” уонна “Единство” холбоһон  “Биир ньыгыл Арассыыйа” партиятыгар кубулуйбута. Оччолорго даҕаны номенклатурщиктар партиялара буолбута көстүбүтэ. Ити кэнниттэн партия үлэтигэр-хамнаһыгар кыттыбатаҕым, туора сылдьыбытым.

- Партия бюрота сайабылыанньаны көрө илик...

- ... Бу ый 19-гар боппуруоһу көрүөхпүт, “сэмэлээн” баран таһаартыахпыт диэбиттэрэ.

- Бүтэр. Муниципальнай быыбарга – Ньурба оруйуоннааҕы сүбэтигэр (райсовет) депутакка кандидатынан туруом диэн былаанныыбын.

- Таһаарар инилэр, күүстэринэн тутар бырааптара суох.

- Михаил Маркович, былырыын холуобунай дьыалаҕа эриллэ сылдьыбытыҥ. Быыбарга сууттаммыт дьон кыттар бырааптара суох буолбатах дуо?

- Мин биографиябар “несудимый” диэн сурулла сылдьар...

- Силиэстийэ бара турар кэмигэр буруйдуур ыстатыйаларын хаста да уларыппыттара. “Соруйан ыар буруйу оҥорууттан” саҕалаан, “алҕас эчэтии” диэҥҥэ тиийэ. Онтон экспертизэ түмүгүнэн уонна быһаарыыларбытын үөрэтэн баран:  “Сууттаһар өрүттэр эйэ-дэмнээхтик быһаарсыбыттарынан - дьыала тохтотуллар”, - диэн түмүгү суут таһаарбыта.

- Үчүгэй, үлэлии-хамсыы сылдьар.

- Эйэ-дэмнээх.

- Мин Афанасий МАКСИМОВТЫЫН Кременчуктааҕы летнай училищеҕа бииргэ үөрэммитим.
- Ээ, сөп, арба эн эмиэ авиатор буоллаҕыҥ.
- Дьиҥинэн, ол кэмтэн билсэбит. Онтон кини ньиэп-гаас промышленноһыгар, мин атыы-тутуу өттүгэр үлэлээбит буоламмыт тэйсэ сылдьыбыппыт. Бу кэлин доҕордуу сыһыаммытын сөргүтэн ыкса билистибит. Кэпсэтэрбит, интэриэспит элбэх. Республика политикатыгар, олоҕор-дьаһаҕар буола турар балаһыанньаны ырытыһан, ардыгар мөккүһэрбит да баар суол.

“Гражданскай платформа” партия, Михаил Прохоров туһунан мин сиһилии Афанасий Николаевичтан истибитим.  Онтон сэргээн, бэйэм эбии интернеттэн араас информацияны хомуйан, үөрэтэн, Прохоров хайдах-туох санаалаах киһитин билбитим. Уонна сүнньүнэн кини тэрийбит партиятын принцибин өйүүбүн. Санаан да көрдөххө, демократия диэн – гражданскай обществоҕа тирэнэр, норуот былааһа буоллаҕа. Биһиги гражданскай обществоны тутарга дьулуһабыт диибит. Ол аата дьон бэйэтин олоҕун тупсарынарыгар бэйэтэ дьайар күүс буолуохтаах, былааһы хонтуруоллуохтаах уонна былаас норуот туһугар үлэлиирин ситиһиэхтээх.
Гражданскай общество баар дойдутугар - үөһэттэн ыйыыны-кэрдиини күүтэн олоруу суох. Общество бэйэтин олоҕун бэйэтэ дьаһанар, общество интэриэһиттэн сиэттэрэн сокуон оҥоһуллар, ол сокуоннарынан сирдэтинэн  ситэриилээх былаас үлэлиир. Биһиэхэ буоллаҕына ити процесс төттөрү үлэлиир. Бастаан ситэриилээх былаас сокуон барылын толкуйдуур, ону сокуону оҥорор уорган- парламент бигэргэтэр, ол бигэргэммит сокуонунан общество, норуот олорор. Мин саныахпар ити сыыһа. Ситэриилээх былаас, ааттыын да “исполнительная власть”, общество, норуот баҕатын толорор  уорган буолуохтаах этэ. Билигин ситэриилээх былаас баҕатын хоту биһиги олоробут. Оттон былаас норуот дьиҥ олоҕун-санаатын 100% таайар кыахтаах дуо?

- Былааска олорор 100 000 хамнастаах киһи 8 тыһ. хамнастаах тыа ыалын кыһалҕатын толору өйдүүр диэн этиэхпин улаханнык туттунабын.

- Ол иһин этэбин дии, ГРАЖДАНСКАЙ общество үөскүөхтээх, баар буолуохтаах, күүһүрүөхтээх диэн. Норуот оннук “хараҥа буолбатах”, киниэхэ кыах бэриллибэт. Сахалар 150 сыл анараа өттүгэр, аан бастаан Марха улууһун баһылыга (билиҥҥи Ньурба)  Дьоондоор кулуба бэйэни салайыныыны киллэрэ сатаабыта. Муниципалитеттар бэйэлэрин дьаһаналларыгар толору кыах бэриллиэхтээх. Биир холобуру аҕалыам. Ситэриилээх былааска үлэлии сылдьыбыт киһи буоларым быһыытынан, үп-харчы хайдах тыырылларын билэбин. Ханнык да региоҥҥа олох-дьаһах коммунальнай хаһаайыстыбатыгар анаан туспа министиэристибэ суох. Биһиэхэ эрэ баар. 

- Энергетика уонна промышленность министиэристибэтэ.

Бу ОДьКХ министиэристибэтин иһинэн “СР Олох-дьаһах коммунальнай хаһаайыстыбатын” Государственнай Унитарнай Тэрилтэтэ баар (ГУП "ЖКХ РС(Я)"). Итини таһынан, материальнай-техническэй ресурсалары хааччыйыахтаах Госкомитет эмиэ баар.

 - Бу тэрилтэлэр үһүөн муниципалитеттарга баар хочуолунайдары бас билэллэр. Холобур, мин Ньурба мээринэн үлэлиирим саҕана, саамай ОДьКХ иэһин-күүһүн кэмиттэн кэмигэр төлөһөн иһэр улуустар ортолоругар Ньурба улууһа бастакы кэккэҕэ сылдьара. Ыйын аайы ититии иһин 8 мөл. солкуобай бу ГУП “ЖКХ РС(Я)" тэрилтэҕэ түһэр. Ол суумматтан улууска хочуолунайы сөргүтэргэ  10 %-на эрэ төннөр. Ону даҕаны харчынан буолбакка турбанан, задвижканан – матырыйаалынан кэлэр.  Муниципалитеттар министиэристибэтэ, ГУТа, кэмитиэтэ да суох бэйэлэрэ билэн олороллор – төһө оттукка наадыйалларын, хас хочуолунай өрөмүөннэниэхтээҕин о.д.а. үлэни барытын эрдэ былааннаан олороллор. Бу ыйын аайы 8 мөл. солк. муниципалитет бюджетыгар түһэрэ эбитэ буоллар, ити саахаллар, тоҥооһуннар тахсыа суох этилэр. Миэстэтигэр ханна-туох оҥоһулларын билэн олорор дьон харчы хомулунна да, республикаттан түһэр-түспэт харчыны кэтэспэккэ, бэйэлэрэ үлэлэрин аттаран үлэлии олоруохтара этэ.

Аны хардарыта (перекрестнай) субсидирование диэн баар. ОДьКХ тарыыба тоҕо улаханый? Тоҕо диэтэххэ, этэллэр “хоту улуустарга оттук сыаната үрдүк, хочуолунайдары тутар орускуоттаах ол иһин Бүлүү, Илин эҥэр, киин улуустар кинилэр орускуоттарын үллэстэҕит” диэн. Ону, кырдьык, биһиги харчыбыт хоту улуустар ититинэллэригэр БАРЫТА тиийэрэ буолуо дуо, ол үрүт-үөһээ коммунальнай тэрилтэ тэриллэрин нөҥүөлээн? Тоҕо хотулар орускуоттарын биһиги “үллэстэрбит” үрдүнэн, кыһын аайы тоҥоллоруй?

- Ньурбаны гаастааһын боппуруоһун нэһилиэнньэ көтөхпүтэ ыраатта. Дьиҥинэн, Бүлүү бу сытар буоллаҕа. ШТЫРОВ саҕана ОДьКХ Василий ГРАБЦЕВИЧ курируйдуур этэ. Ол кэмҥэ муниципальнай хочуолунайдары биир-биэс харчыта суох, буор босхо ыллылар да барытын республика бас билиитигэр биэрэн кэбиспиттэрэ. Ол иһин төлөбүрдэр республика хааһынатыгар бара тураллар. Правительство Ньурбаны гаастааһыны тохтоппута, мин саныахпар икки төрүөттээх. Бастакыта, ыйын аайы ититиигэ 8 мөл. солк. - сылга 96 мөлүйүөнү киллэрэр улууһу хайдах гаастаан,  “кыһыл көмүс сымыыты” сымыыттыыр улуустан матыахтарай? Иккиһинэн, гаас тардар орускуоттаах, хочуолунайдары гааһынан оттор гына уларытар, дьону хамнастаан үлэлэтэр – элбэх харчыны эрэйэр.

- Оннук. Билигин салалта уларыйда, онон ити боппуруоһу син биир үөрэтэн көрүөххэ сөп буолла дии саныыбын.

- Маппыппытын ааһан, эмиэ “хоту улуустары кытары орускуоту үллэстэн” үрдэтиллибит тарыыбынан уот иһин төлүүбүт.  Бүлүү сүнньүн улуустарын айылҕата алдьаммытын, феноллаах ууну иһэрбитин - саатар тарыыбы үрдэппэттэринэн компенсациялыахтаахтар этэ. 

- Ханна барарын Хонтуруоллуур-ревизиялыыр управление (КРУ) уонна депутаттар отчуоттатыахтаахтар этэ.

- Аппарат оптимальнай буолуохтаах. Статистика көрдөрөрүнэн, муниципалитеттарга 450 тыһ. киһи үлэлиир, оттон ситэриилээх былааска мөлүйүөнүнэн киһи.

- Биэс сыл, 2007 сыл ахсынньытыттан 2012 сыл ахсынньытыгар диэри.

- Билигин “икки таһымнаах муниципальнай былаас систиэмэтэ” диэни киллэрдилэр. Холобур, биир киһи улуус баһылыгын дьаһалынан сир ылар. Улуус баһылыга сир тыырарын сокуон көҥүллүүр. Ол сири аны нэһилиэк баһылыга атын киһиэхэ тыырбыт дьаһала эмиэ баар буолуон сөп. Эмиэ сокуону кэһии суох. Биир сир икки хаһаайыннана түһэр. Бу хаһаайыттар үҥсүһэн бараллар, түмүгэр улуус дуу, нэһилиэк дуу баһылыга "билсиинэн, бэриккэ" сири тыырбыт аатыран коррупцияҕа буруйданар. 

- Маннык ылан көрдөххө, “попытка”, “покушение на дачу взятки” диэн ыстатыйанан кими баҕарар буруйдуохха сөп буолла. Кылаабынайа биир туоһу – посредник көһүннэ да, буруйа суоххун дакаастыыр кыаллыбат да буолан хаалла.

- Муниципалитеттарга икки таһымнаах былаас систиэмэтэ олохтоноотун кытары, телевизорынан көрөргүт буолуо, “А” кылаастаах чиновниктар хардырҕаччы “бэриккэ” тутуллан бардылар. Дьон санаатыгар “А” кылаастаах чиновниктар диэн – улахан тойоттор, миниистирдэр...

- Муниципальнай тэриллиилэр баһылыктара...

- Норуот талбыт баһылыктара, көннөрү дьон...

- Административнай кодекс ис хоһооно, сыала-соруга үчүгэй эрээри, эмиэ сорох-сорох өрүттэрэ “сиикэриктэр”.  Муниципалитетка үлэлии сылдьан, чэппиэртэн саҕалаан саас-күһүн дьону субуотунньуктатан тахсаҕын. Өссө ньурбалар чэбэр буолан, тиэргэннэрин хомуйа-тардына сатыыллар.

Дьиҥинэн, тэрилтэлэр куорат, бөһүөлэк  бөҕүн хомуйар эбээһинэстэрэ суох. Баһылык, мээр көрдөһүүтүн быһа гыммат буолан, техниканан көмөлөһөллөр, дьонун бэйэлэрэ хамнастаан субуотунньукка таһаараллара. Өскөтүн араас административнай буруйтан киирбит ыстараап муниципалитет анал фондугар киирэн иһэрэ эбитэ буоллар (тэрилтэлэр мөлүйүөҥҥэ тиийэ ыстарааптаналлар, биирдиилээн киһи 5 тыһ. тиийэ), ол харчынан хамнастаан, көҕүлээн, төлөһөн анал бөх-сыыс хомуйар дьону тутуохха баара. Холобур, экология алдьаппыкка ыстараап – айылҕаны чөлүгэр түһэрэргэ туттуллуохтаах, оҕолор күлүгээннээбиттэриттэн киирбит ыстараап – оҕону-ыччаты иитиигэ туһаныллыахтаах диэн кодекска ситэрии баара буоллар олус үчүгэй буолуох этэ.

- Ону ыстараап харчыта барыта республикаҕа барар, муниципалитет ол харчыны көрбөт. Өссө рейдэ оҥорон бөх-сыыс булан аактаан хамыыһыйаҕа биэрдэххэ, хамыыһыйа прокуратураҕа ыытар, прокуратура муниципалитеты - бэйэҕин ыстарааптаан саайар. Түмүгэр киһи кыайан тахсыбат иитигэр түбэһэр.

- Ньурба – төрөөбүт дойдум, дьонум, аймахтарым, доҕотторум, билэр дьонум олорор сирдэрэ. Киһи олоххо арааһы көрдөҕүнэ, биллэҕинэ – олоҕу сыаналыы үөрэнэр, атын хараҕынан көрөр буолар эбит. Ситэриилээх былааска үлэлии сырыттым, бизнескэ да киирэн үлэлээтим, “атын” да сири көрдүм (сонньуйар – аапт.)… Афанасий Николаевичтыын (Максимов – аапт.) элбэх кэпсэтии, толкуй  кэнниттэн кини этиитин ылынан быыбарга кыттарга санаммытым. 40-50 саастаах дьон – политикаҕа, общество олоҕор көхтөөх позицияны ылар кэммит кэллэ. Мин биир сүрүн өйдөбүлүм диэн: МУНИЦИПАЛИТЕТ – демократия, норуот былааһын тирэҕэ. Ситэриилээх былааска быыбарданар соҕотох дуоһунас – БАҺЫЛЫК эрэ. Бу норуот талбыт баһылыга кыайа-хото үлэлииригэр, муниципальнай тэриллиилэр Устааптарыгар уларыйыы киириэхтээх. Боломуочуйа кэҥиирин сэргэ, ол боломуочуйа дьиҥнээхтик үлэлиирин курдук үп-харчы улуустарга, нэһилиэктэргэ эмиэ бэриллиэхтээх, хаалыахтаах. Барытын суйдаан ылан баран ирдиири эрэ билэр төрдүттэн сыыһа сыһыан.

***