Сьюзан Крейт – Америка Вирджиния штатыттан, Фэрфакс куораттан төрүттээх, Джордж Мэйсон университетын экологическай антропологияҕа кафедратын үлэһитэ, айылҕа харыстабылын, төрүт норуоттар культураларын чинчийэн үөрэтэр учуонай. Арассыыйаҕа, Сибииргэ уонна Хотугу эргимтэҕэ климат уларыйыытын дириҥник хорутан, кэтээн көрөр идэлээх. Үгүс американскай экшн-боевиктарга климат уларыйан, аан дойду үрдүнэн алдьархай ааҥнаан, киһи аймах историятыгар тиһэх күн үүнэрин элбэх киинэ көрдөрөн турар. Онон сабаҕалаатахха, кини аан дойду таһымнаах, улахан суолталаах дьоһун учуонай. 

 Сьюзан бу соторутааҕыта «Бичик» кыһаҕа «Аламай тыын» диэн Бүлүү улуустарыгар климат уларыйыытын, айылҕа харыстабылыгар тахсар кыһалҕалары сырдатар кинигэтин бэчээттэтэн таһаарда. Омук киһитэ сахалыы тылынан кинигэ суруйбут диэтэххэ, сөҕүмэр көстүү, өссө мин эрэ үйэбэр диэн айылҕаны аҥаардастыы айбардаан алдьаппакка, баары харыстааҥ диэн ыҥырар. Саха сирин оннук сүрэҕин ортотунан киллэрэн, тылбытын үөрэтэн, холкутук саҥарар, өссө төрүт үгэстэрбитин үйэтитэргэ үлэлэһэр.

-- Сюзи, американскай киинэлэргэ климат эмискэ уларыйан, киһи аймах сир үрдүттэн имири эстэр, арай биир хорсун киһи баар буолан ордон хаалбыт дьону көмүскэһэр. Дьиҥнээх олоххо итинник буолуон сөп дуо? 

--Сир шара син биир эстиэ суоҕа, итиччэ улахан планета халлаан куйаарыттан ханна да сүтүө суоҕа. Арай, киһи аймах ойууру кэрдэн, баһаар ыытан уоттаан, промышленнай фабрикалар, собуоттар ууну сүһүрдэн, ньиэби тоҕон, айылҕаны алдьаттахпытына, дьон доруобуйата биллэ мөлтүөн, саҥа вирустар, бактериялар мутациялыахтарын сөп. 

--Учуонайдар кэтээн көрүүлэринэн, кэлиҥҥи кэмҥэ Саха сиригэр кыһын сылыйан, сымнаан биэрдэ. Холобур, ааспыт үйэ 60-70 сылларыгар Дьокуускайга кыһыҥҥы орто температура 48С этэ, билигин 38С тэҥнэстэ. Сир анныгар дьапталҕа буола сытар ирбэт тоҥ сыл аайы 3-4С ирэн иһэр, итинник улахан ириэрии бардаҕына дьиэ акылаата хамсаан, олох да тоҕо түһүөн сөп. Ол эрэн, наукаҕа, олоххо даҕаны, туох барыта муҥутуур чыпчаалыгар тиийэн баран, төттөрү түһэр. Учуонайдар икки версияны тутуһаллар: 1) Саха сиригэр халлаан сылыйан баран сотору кэминэн төттөрү тымныйыа, тыйыһырыа. 2) Эбэтэр сылыйыы салгыы салҕанан бара туруо.

 Киин улуустары тэҥнээн көрдөххө, Бүлүү бөлөххө кыһын сылаас, сымнаҕас соҕус, ото-маһа, айылҕата да атын. Дьокуускай диэки ньургуһун араҕас, анараа халлаан күөхтүҥү.

 Саха киһитэ айылҕа оҕото диэн өйдөбүлү тутуһан, тулалыыр эйгэни харыстыы, ийэбит курдук көрө-истэ сырыттахпытына хардата эмиэ оннук буолуо.

 Аны аныгы үйэҕэ сонуну сөкүүндэ түгэнигэр интернетинэн, телевизорынан, радионан олус түргэнник тарҕаталлар, сороҕор эбэн-сабан, күүркэтэн биэрэллэр. Урут даҕаны ол-бу алдьархай тахсар этэ да, дьон ситэ билбэтэ этэ. Билигин ханна эрэ саахал таҕыстаҕына аан дойду дьоно барыта билэр, аҕыйах мүнүүтэ иһигэр.               

--Сахалыы, нууччалыы, английскайдыы саҥарабын, кыратык испанскайы, корейскайы билэбин. Мин кинигэбин бастаан английскайдыы суруйабын, онтон кэргэммин Борокуоппайы кытта тылбаастыыбыт. «Бичиктэргэ» аан бастаан 1995с. «Күөх тыын» диэн кинигэбин таһааттарбытым, бу «Аламай тыын» -- иккис кинигэм. Сүүрбэччэ кэриҥэ сыл тухары «Бичик» кинигэ бэчээттиир таһыма биллэ үрдээбит, хаачыстыбата тупсубут.  

-- Киһиэхэ төрөөбүт дойдута ийэтин кэриэтэ хаһан баҕарар чугас, истиҥ. Биһиги үлэбитинэн элбэхтик айанныыбыт, бара-кэлэ сылдьабыт, Саха сирин кытта ситиммитин быспаппыт. Кыыспыт Туйаара-Кэтрин 17 саастаах, сахалыы үчүгэйдик билэр, манна хаста да кэлэ сылдьыбыта, билигин үөрэх туттарсыахтаах, инники идэтин талыахтаах.

 

 Салгыы кэпсэтиигэ Сюзи кэргэнэ Прокопий Митрофанович кыттыста.

--Дьэ, бу саха киһитэ Америкаҕа күтүөт буолан тиийэн, хайдах олохсуйдугут, аһылыгын, айылҕатын, тылын-өһүн атыҥыраабатыгыт дуо?

--Киһи мындыр сытыы өйдөөх буолан, ханнык баҕарар усулуобуйаҕа үөрэниэн сөп. Бастаан ыарахан этэ, онтон адаптацияланан, үлэлээн, дьону кытта алтыһан, олох салҕанан иһэр. Анараа Америкаҕа Фэрфакс куоракка, Вирджиния штакка айылҕата сылаас-сымнаҕас, өҥ, быйаҥ буордаах. Сүөһү иитииинэн дьарыктанар фермердэр ходуһалара дьиэлэриттэн чугас, бу көстөн турар, кинилэр дьиэ кэргэнинэн сылга иккитэ оттууллар, өлгөм үүнээйи хомуйаллар. Онон, тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктаныан баҕалаах сахам дьонун Америкаҕа ыҥырыам этэ.

--Тус бэйэм чааһынай тэрилтэҕэ тутууга үлэлиибин, сакааһынан дьиэ тутабыт, өрөмүөннүүбүт. Бастаан тылларын үчүгэйдик билбэт буолан, ыарырҕатар этим, кэлин, күн аайы кэпсэтэ сырыттаххына үөрэнэҕин. Хамнаспыт үлэбит кээмэйиттэн тутулуктаах, Америкаҕа киһи биир ыйы дьиэни куортамнаһан олорор түгэҥҥэр 3000-4000 дуолларынан туоруур, улаханнык кэмчилээн, рестораҥҥа иҥин сылдьыбатаххына. Биһиги бэйэбит дьиэлээхпит, онон үчүгэй.

--Американецтар биэнсийэҕэ хас саастарыгар тахсалларый?

--Саха сиригэр дьоллоох дьон 50-55-тэригэр биэнсийэҕэ тахсаллар. Америкаҕа 66 хаарын уулларбыт эрэ кырдьаҕас судаарыстыбаттан биэнсийэ ылар чиэскэ тиксэр, кини үлэтин ыстааһа 40 сылтан итэҕэһэ суох буолуохтаах. Итиччэ сааскар диэри киһи эстэр, элэйэр, сылайар, ол иһин, американецтар уһун үйэлээх норуот ахсааныгар киирбэттэр. Эмиэ манна курдук, биэнсийэҥ төһө нолуок төлөөбүккүттэн быһаччы тутулуктаах. Үөрэҕэ суох, илии-атах үлэтигэр сылдьар киһи биэнсийэтэ кыра. Ыарыйдаххына страховка диэн баар, медицинскэй өҥө 60 бырыһыанын судаарыстыба, 40% киһи бэйэтэ уйунар. Ыалдьыбат, ол аата элбэх харчыны ороскуоттаабат туһугар омуктар доруобуйаларын эдэр саастарыттан кичэллээхтик көрүнэллэр.

--Америкаҕа сахалар элбэхтэр, туспа диаспоралаахтар дииллэр, онно сылдьаҕыт дуу?

--Устудьуоннар, эдэр үлэһиттэр элбэхтэр. Мин сааһырдахпына төрөөбүт дойдубар хайаан да төннөр санаалаахпын, ол иһин, американскай гражданствоны ылымматаҕым. Ханнык баҕарар киһиэхэ төрөөбүт дойдута ордук күндү. Киһи сааһырдаҕына дойдутун ахтылҕаныгар күүскэ ылларар. Дьиктитэ диэн киһи сылаас дойдуга олорор кэмигэр сыалаах эккэ, сүөгэйгэ-арыыга улаханнык наадыйбат. Кыраны да аһаатаххына тот сылдьаҕын, оттон тымныы тыйыс айылҕалаах Сахабыт сиригэр үчүгэйдик аһаабатаххына, үлэҥ тахсыбат, нукаай курдук сылдьаҕын. Онон, аһылыккын айылҕаҥ бэйэтэ биэрэр, оннугу ирдиир.

--Сахаларга Дьылҕа Хаан оҥоһуута диэн өйдөбүл баар. Онон, дьылҕам биэрбит олоҕун кэмсиммэппин, кэргэннээхпин, оҕолоохпун. Төрөөбүт дойдубун, Сунтаарым Элгээйитин кытта ханна да буолларбын ситиммин быспаппын, дьоммун кытта куруук кэпсэтэбин.    

  ***

Кэпсэттэ Марианна Тыртыкова.