***

Дмитрий ГЛУШКО вице-президент дуоһунаһыгар анаммыта үс сылын туолла. Былаас киһини уларытар. Бу үс сыл устата ГЛУШКО сирэйдиин-харахтыын, туттардыын-хаптардыын, саҥарардыын-иҥэрэрдиин тосту уларыйда. Эрчимнэммит, куолаһа чиҥээбит, саҥата иҥнигэһэ суох тохтор уулуу куллугуратан олорор. Аан бастааҥҥы  интервьюбар былаас улахан көрүдүөрүгэр саҥа киирбит дьарамай саннылаах, бэйэтин кыаҕар улаханнык саарбахтыыр киһи олороро. Онтон иккис сырыыбар Ил Түмэн бэһис этээһин улахан кабинетыгар  арыый “дьиэтийбит” киһи көрсүбүтэ. Билигин буолаҕына – хаһаайын олорор.

- Аан дойду үрдүнэн биир тыынар тыыннаах күүһүрэригэр атын тыынар тыыннаах толук буолар. Кыылларга да, киһи аймахха да, аныгы политикаҕа да  ырылхайдык көстөр - олох сокуона. Америка Россияҕа эрэ буолбакка атын государстволарга барыларыгар маннык политиканы ыытар. Арабтары да ылан көр. Дойду иһигэр баар кыһалҕаны күөртээн, дьон өйүн-санаатын бутуйан хас да сиргэ “өҥнөөх” революциялары оҥортоотулар. Сценарийын ылан көрдөххө, хантан тыал үрэрэ биллэр. Биир государство атын государство суотугар олоҕун тупсарынарыгар сааны-саадаҕы таһынан экономическэй ырычаахтары, общественнай институттары, ол дойду дьонун энергиятын кытары туһанар. Чуолаан, бу билигин буола турар балаһыанньаны – анаан-минээн Россияны утары ыытыллар хампаанньа диир омуннуруу буолуо. Ханнык баҕарар государство аан бастаан бэйэтин интэриэһин көрөн тас политикатын ыытар: Кытай да буоллун, АХШ да буоллун, биһиги Россиябыт да буоллун.

Оттон Киргизияны ылар эбит буоллахха, Киргизия син биир Тутулуга суох  государстволар холбоһуктарын дойдута. Россияттан экономическэй өттүнэн улахан тутулуктаахтар. Үчүгэй олоҕу сырсан манна кэлэллэр. Ким үчүгэйдик олоруон баҕарбат буолуой?

- Өскөтүн биһиги дойдубутун бэйэбит салайыахпытын баҕарар буоллахпытына – күрэстэһэр кыахтаах, таһымнаах буолуохтаахпыт. Биллэн турар, государство бэйэтин гражданнарыгар сүүйүүлээх балаһыанньа олохтуохтаах: үөрэхтээһин, социальнай харысхал өттүгэр. Ол гынан баран, дьон бэйэтэ эмиэ бу процесска кыттыһыахтаах. Холобур, омуктары үлэлэтиэн баҕарар тэрилтэлэр квотаҕа сайаапкаларын көрүөҕүҥ. 70% сайаапкаларга тэрилтэлэр – бетонщик, каменщик, стропальщик, сварщик курдук оробуочай идэлээх дьоҥҥо наадыйаллар.

- Биһиги дьоммут үлэ миэстэтин иһин охсуспаттар диэн этиэхпин баҕарабын. Дьиэлээхтэр-уоттаахтар, айылҕабыт усулуобуйабытыгар үөрүйэхпит – сүүйүүлээх балаһыанньалаахпыт. Ол гынан баран тутууга үлэлиэн баҕалаах дьон уочарата көстүбэт.

-  Дьыала хамнаһыгар буолбатах, биһиги дьоммут олорон кэлбит олохторун үгэһин кэһиэхтэрин, алдьатыахтарын баҕарбаттар. Булгуччу кустуохтарын наада, ыһыахха барыахтарын наада, оттуу тахсыахтарын наада...

- Чурапчыга ыйга саамай аҕыйаҕа биирдэ  тахса сылдьабын. Чурапчыга ыытылла турар үлэҕэ биһиги тэрилтэлэрбит кыайбыттара. Онно бетон үлэтигэр армяннар үлэлии сылдьаллар. Олорор усулуобуйалара киһи ымсыырбат. Ол гынан баран кинилэр үлэлииллэр. Оттон биһиэннэрэ бэйэлэрин дьиэлэриттэн сылдьан үлэлиири ыарырҕаталлар.  Хамнастаах үлэ дьиэ таһыгар суох. Хамнастаах үлэни сырсыахха наада. Ыраах, вахтаҕа баран үлэлиэххэ наада. Оннукка биһиги бэлэммит суох. Владивостоктааҕы саммит объегар үлэлээбит дьон тутуу бүппүтүн кэннэ тэрилтэрин сырсан дойду биир уһугар барсыбыттара. Биһиги Дьокуускайтан Чурапчыга тахсарбытын ыарырҕатабыт. Аны, барарга-кэлэргэ түргэн-тарҕан буолар биир ирдэбил, өссө идэни уларытарга, саҥаны баһылыырга эмиэ түргэн-тарҕан буолуохха наада. Ааҕарга-суруйарга кэлии армяннардааҕар уһулуччубут, оттон үлэни-хамнаһы буларга кинилэрдээҕэр сыппахпыт.

- Босхону эрэ үрдүнэн аукционнарга кыайар бэдэрээччиттэри харгыстыыр курдук эһиил государство сакааһын, атыылаһыытын туһунан (госконтрактарга) саҥа сокуон ылыллыахтаах.  Биир үксүн саарбах бэдэрээччиттэр аукциоҥҥа кыайаллара – техническэй сорудаҕы сатаан туруорбаттан эмиэ тахсар. Мөлтөх техсорудах - үлэ хаачыстыбатын буолбакка, хайа сатанарынан чэпчэкитик эрэ оҥоһулларын ирдиир.  Билигин ону өйдөөн, техсорудах докумуонун оҥорорго элбэх семинардар ыытыллар буоллулар. Холобур, научнай үлэни сакаастыырга техсорудаҕы туруорар олус уустук буолар, ылбычча киһи сатаабат. Онон аукцион тэрийэр сокуон ситэтэ суоҕун билигин уларытан, тупсаран биэриэхтээхтэр.

- ...мин карьерам тутууга харабылтан саҕаламмыта...

- “Бэйэтин иннигэр бэрэбинэ сытарын көрбөт, атын киһи иннигэр иннэни да булан көрөр” диэн өс хоһооно баар дии? Ол курдук дьон салайааччы эргиччи эҥкилэ суох буоларын ирдиир.

- Оптимист киһи буоларым быһыытынан – “үчүгэй” диэн эппиэттиэм. Тоҕо диэтэххэ,  общественнай хонтуруол баар буоллаҕына киһи бэйэ бодотун тардына үөрэнэр. Бу үс миниистирдэртэн саамай уһуннук уонна көдьүүстээхтик (баҕар уһуннук үлэлээн буолуо) Алексей Ильич ЕРЕМЕЕВ үлэлээбитэ. Мин Алексейдыын 5,5 сыл бииргэ үлэлээбитим, онон киэн туттабын. Ханнык баҕарар быһаарыыга, суһаллык ылыллара ирдэнэр быһаарыыга – барыларын санааларын табар уустук, кыаллыбат даҕаны. Булгуччу атаҕастаммыт, өһүргэммит өрүт баар буолар. Ол иһин хайа кыалларынан, элбэх киһи сөпсөһөр, хаалбыт аҕыйах киһи олус хомойботун курдук быһаарыы ыларга дьулуһаҕын. “ЕРЕМЕЕВ дьыалатыгар” государство өйөбүлүгэр наадыйбыт эдэр ыаллар бары өйөбүл ылбыттара, бары дьиэлэммиттэрэ. Алексей биллэриллибит буруйга дьоһуннук хардаран, аатын ыыппакка бу дьыалаттан тахсыбыта. Итинтин да иһин мин кинини ытыктыыбын.

Оттон КУРКУТОВ устудьуон эрдэҕиттэн биллэр лидер этэ. Мин сурах хоту кими эрэ буруйдуурбун сөбүлээбэппин. КУРКУТОВТАН тус бэйэм өссө быһылаан туһунан истэ иликпин. Кырдьык иһэн баран уруулга олорбут буоллаҕына – буруйдаах. Иккис өттүнэн, быраабы араҥаччылыыр уоргаттары сымыйаргыыр эмиэ олуона. Георгий бэйэтэ этэрин курдук, кини докумуонунан атын киһи массыынатыгар олорбут буоллаҕына – эмиэ үөрэх. Киһи докумуонугар кичэллээхтик сыһыаннаһыахтаах. КУРКУТОВ билигин сынньана сылдьар. Кэлин көрүстэхпинэ хайаан да бэйэтин уоһуттан ити быһылаан туһунан истиэм уонна сыана быһыам дии саныыбын. Мин киһиэхэ хаһан баҕарар үчүгэйи булан көрө сатыыбын. Иитиим оннук.

Оттон ПОДГОЛОВ туһунан этэр буоллахха... Сүрдээх принципиальнай киһи. Еремеевтыын минмолга үлэлиирбитигэр мөҕөн-этэн кэһэтэр этэ. Александр Григорьевич бэйэтин кэмин чаҕылхай бэрэстэбиитэлэ.

- Оннук. Билигин ытыктабылга сылдьар предпринимателлэр хаппытаалларын хайдах оҥостубуттарын туоһулаһа барбаппыт дии... итинэн буоллаҕына элбэх киһиэхэ ыйытыы үөскүөн сөп. Мин ПОДГОЛОВЫ сирэй-харах анньар быраабым суох. Бэйэтэ санаатын этиэҕэ дии саныыбын. Саһа, кистии сатыыр майгыта хаһан да суох буолааччы. Биһиги бары дьоммут. Алҕаһаабыт буоллаххына, хайдах да ыарыылааҕын иһин, туоруохтааххын. Демократическэй общество тутабыт диибит дии...

- Туох барыта биһиги олохпутугар, буолаары буолан политическэй фигура уларыйыыта-тэлэрийиитэ кэнэҕэс быыбары, ааспыт быыбары кытары ситимнээх буолар. Балаҕан ыйын 9-гар тахсыбыт түбэлтэ, быһылаан, түгэн барыта 2015 сыллааҕы быыбары кытары сибээстэниэҕэ.

- ...”хайытыы” суох этэ!

- Оҥорон, санаан көрүү, уорбалааһын өссө бүтэһиктээх түмүк буолбатах. Ити уолаттар бары эрдэ чиэһинэйдик, сэмэтэ-суҥхата суох үлээбиттэрэ.  Бэйэлэрэ тэрийбит тэрилтэлэригэр хайдах тэрийээччи буолуо суохтарай? Мин эмиэ элбэх тэрилтэҕэ тэрийээччи быһыытынан сылдьабын. Бу кэнниттэн тэрийээччи ахсааныттан тахсарбар күһэллэбин... Биир өттүнэн, оннук гыннахпына атыттар “тэрилтэ аны өйөммөт буолла” диэн эмиэ тахсыталыахтарын сөп. Объективность баар буолуохтаах.

- Суох. Ыччаты хайдах ииппиппит да соннук. Мин минмолга солбуйар миниистиринэн олорорбор ыччат политическэй көрүүтүнэн буолбакка, интэриэһинэн түмсэр этэ. Билигин

олох уларыйан буолуо, политикаҕа эдэр дьон эмиэ кыттыһыахтарын баҕараллар. Ол бааламмат.

- “Карьеристар” да бааллар. Холобур, Дмитрий Носов диэн спортсмен уолу манна аҕала сылдьыбыппыт. “Биир ньыгыл Россия” партияны сөбүлүүр аҕай этэ. Онтон Госдума депутата буолуон баҕарбытыгар “ЕР” өйөөбөтөҕөр  ЛДПРга киирэн онтон депутат буолбута. Носов - статуһу талбыта. Ыччакка меркантильнай интэриэстээҕэр, тугун да иһин, ыра санаа баһыйыахтаах дии саныыбын.

- Силиэстийэ түмүктэннин. Хампаанньа сокуону кэспитэ дакаастаннаҕына үп-харчы да өттүнэн, имидж да өттүнэн орускуотуруоҕа. Билигин ыллыҥ да, үчүгэй-куһаҕан, сөп-сыыһа диир уустук.

- Ыччаты-оҕону иитиигэ  Оҕо общественнай тэрилтэлэрин сойууһа тэриллибитэ аһар үчүгэй саҕалааһын.

- Бу Сойуус Михаил Ефимович НИКОЛАЕВ саҕана тэриллибитэ. Баччааҥҥа диэри үрэллибэккэ кэлбитэ үөрүүлээх. Кэскиллээх тэрилтэ билигин государственнай өйөбүлгэ тиксибитэ саамай сөптөөх дии саныыбын. Сойуус грамота туттарыытынан, куонкурус эрэ ыытарынан муҥурдаммакка, систиэмэлээхтик оҕону иитиигэ үлэлиэхтээх. Манна бас-көс сылдьыбыт оҕолор кэлин ыччат лидерэ буолуохтара эбээт. Оттон ыччат билигин салайан олорор дьону солбуйуо турдаҕа.

- Сороҕор дьон бэйэтэ тэйитэ сатыыр. Ленин болуоссатын туораан баран истэхпинэ дьон...

- Дьиктиргииллэр. Мин сатыы хаамыа суохтааҕым курдук. Үнүр “Амсай” маҕаһыыҥҥа кэргэммин кытары бородуукталаан баран каассаҕа турдахпытына биир кырдьаҕас сэбиэскэй киһи кэлэн: “Тоҕо манна тураҕын?! – диэн ыйытар. – Аскын-таҥаскын быһа дьиэҕэр аҕалан биэрэр буолуохтаахтар!” - диир.  Маҕаһыынтан тугу ылбыппын аһыыбын, быһыллыбыт килиэп холодильникпар үүммэт.

- Ынырык! – баһын быһа илгистэр. - 100 тыһыынчаттан тахса киһи кытынна! Ол аата дьон итэҕэйэр эбит, иккис өттүнэн, сатаан тэрийэр кыахтаахпытын көрдөрдө.

- Киирсии аата киирсии буоллаҕа! Хайдах курдук чаҕылхай дьон кииристилэр?! Ким да иннин быһа түһэттэриэн баҕарбат. Праймеризкэ элбэх саҥа киһи кыайда. Оннооҕор тимир “сылайар”. Наар биир дьонтон дьон хал буолар.

- Дьон өйүүр. Дьон санаата аахсыллыахтаах. Сатаан тэрийэр кыахтааҕын туоһалаата, көрдөрдө. Лаппа баһыйбыта буолбат дуо?.. Миэхэ праймериз – партия тэрийэр кыаҕын көрдөрдө.

- Партия чилиэннэрэ өлөрбүт харчыларынан дьоҥҥо-сэргэҕэ көмөлөстөхтөрө. Дьон депутат төһө сокуону оҥорор кыахтааҕын буолбакка, БАРИНЫ көрүөн баҕарар. Кимиэхэ эрэ харчынан көмөлөһөрүн, айанын уйунарын, аймаҕын эмтэттэрэрин көрүөн баҕарар. Көмөлөстүннэр ээ.

- Соҕотох ОНФ баар. Этэргэ дылы, “кимиэхэ да Путины таптыыр бобуллубат”. Владимир ПУТИН тустаах дьоҥҥо ОНФ Координационнай сэбиэтин тэрийэргэ сорудах биэрбитэ. Москваттан биһиэхэ ЛЫСАКОВ диэн общественник (билигин “Автомобилистар” партияларын тэрийээри сылдьар) кэлэ сылдьыбыта. ЛЫСАКОВ бастаан кэлэригэр маннааҕы ОНФ лидеринэн ЛЮТАЙЫ оҥоробут диэн санаалааҕа. Ким, ханна, тоҕо итинник санааны киниэхэ иҥэрбитин билбэппин. Онтон республика 40-ча общественнай тэрилтэлэрин кытары көрсөн баран, ЛЫСАКОВ санаатын уларытан, Александр КИМ-КИМЭНИ олохтоох ОНФ салайааччытынан талыллара сөптөөх диэн бигэргэтэн барбыта.

- Суох-суох, Елена Христофоровна бэйэтэ бастаан Александр Николаевич буоллун диэн эппитэ. ГОЛОМАРЕВА биһиги партиябыт бэрэстэбиитэлэ буолан Координационнай сэбиэт мунньаҕар барда.

- “Азия оҕолоро” оонньууну тэрийэр кэммитигэр, Омантан Кувейтка туоруурбутугар, Оман пограничнига пааспарбын көрөн баран нууччалыы олуттаҕастык: “Я хотел бы, чтобы моя страна стала как Россия. Сильной. Только Путин может противостоять США”, - диэбитэ. Мин ол онно Россия гражданина буоларбыттан наһаа да киэн туттубутум... Биһиги хас биирдиибит төрөөбүт дойдубут, республикабыт атын омуктар ымсыыралларын курдук сайдарыгар күүспүтүн-кыахпытын ууруоҕуҥ диэн ыҥырыахпын баҕарабын. Ким эрэ санныгар олорсон иһэр, өссө ол киһини  кириитикэлиир дөбөҥ. Сороҕор бэйэбит эмиэ уулуссабыт, нэһилиэкпит-куораппыт, республикабыт, дойдубут туһугар атаакаҕа барар турукка киирэн ылыаҕыҥ ээ, оччоҕо эрэ сайдыахпыт буоллаҕа.

***