- Ньиэп-гаас эйгэтигэр хайдах кэлбиппиний дуо?

- Мин үөрэхпинэн тыа хаһаайыстыбатын производстотын инженер-механигабын. Куоракка киириэм иннинэ дойдубар Чурапчыга икки сыл хомсомуол оруйуоннааҕы кэмитиэтин 1-кы сэкиритээринэн үлэлээбитим. Онтон 1988 сыллаахха хомсомуол уобаластааҕы кэмитиэтигэр киирэн тэрийэр отдел сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитим. 90 сылларга, бастакы дьоҕус тэрилтэлэр тэриллэр кэмнэригэр коммерцияҕа барбытым.  1992 сылтан 1998 сылга диэри “Интеррос” диэн Москватааҕы хампаанньа Саха сиринээҕи дирекциятин тэрийэн, ону салайбытым.

- Билигин санаатахха сүрдээх улахан киэҥ ис хоһоонноох тэрилтэ эбит этэ да, оччолорго биһиги санаабыппыт хоту барыта кыайан олоххо киирбэтэҕэ.

- Биһиги, бастатан туран, мас таҥастааһыныгар уонна ньиэп-гаас боппуруостарыгар дьарыктанар икки тэрилтэ тэрийэ сылдьыбыппыт. Ол гынан баран, “бу” диэн тутан-хабан ситиспит ситиһиибит суох. Тоҕо диэтэххэ, бастакы президеммит Михаил Николаев ити  боппуруостарга биһигини өйөөбөтөҕө. Чопчулаатахха - биһигини үлэлэтэ сылдьар Москубатааҕы дьоммутун ылымматаҕа. Онон хампаанньа үлэтэ быстах суолунан барбыта, сүрүннээн атыынан-тутуунан дьарыктаммыппыт. Алта сылы быһа тыа хаһаайыстыбатыгар туттуллар техникаттан (от охсор, мунньар) саҕалаан аска-үөлгэ тиийэ таспыппыт.

- Оччолорго хас күн аайы уонча тэрилтэ тэриллэр, соччо тэрилтэ сабыллар кэмэ этэ.  Арааһынай бааннар да баар буола сылдьыбыттара, улахан тэрилтэлэр да тахса сылдьыбыттара. Биһиги өссө син 1992-1998 сылга диэри бэйэбит сыалбытын-сорукпутун толорон, барыс аахсан, Саха сирин табаарынан хааччыйан кэллэхпит.

- “Туймаада-ньиэби” 1998 сыллаахха тэрийбиппит. Оччолорго тыа сиригэр урукку сопхуос кииннэригэр баар автозаправкалар барыта сабыллан, дьон уматыгы бэйэлэрэ булан-талан биэдэрэнэн, канистранан таһар кэмнэрэ этэ. Ону тыа хаһаайыстыбатын миниистиринэн олорбут Егор Афанасьевич Барыыһап уонна “Туймаада” үп-харчы агропромышленнай хампаанньатын президенэ Дмитрий Алексеевич Ноттооһоп сүбэлэһэн баран, “Туймаада” ФАПК аннынан “Туймаада-ньиэп” диэн дьоҕус  самалык тэрилтэ тэрийбиттэрэ. Онно миигин генеральнай дириэктэринэн туруорбуттара.

- Суох. Хара маҥнайгыттан бюджет харчыта ханна да суох этэ. Оччолорго биһиги бюджеккэ сыһыаммыт диэн – бастакы сылларбытыгар бюджеттэн кредит ылар этибит. Ол саҕана “Бюджет кодексата” көҥүллүүр этэ. Бюджеттэн кредит ылабыт уонна уматык атыылаһабыт, аҕалан атыылыыбыт, сыл иһинэн кредиппитин төнүннэрэрбит.

- Кредит бырыһыана кыра этэ. “Туймаада-ньиэп”, бастаан, быраҕыллыбыт заправкалары сөргүппүтэ, онтон уматык аҕалыытын кииннээн, тыа нэһилиэнньэтигэр, тыа сирин табаарын оҥорооччуларыгар тарҕатан барбыта. Онтон баччааҥҥа диэри ити сыалын-соругун толорон кэллэ. Быйыл,  тыа сирин уматыгынан хааччыйар соҕотох тэрилтэ - “Туймаада-ньиэп” тэриллибитэ 15 сылын туолар.

- Кинилэр улуус кииннэригэр эрэ (ону даҕаны барытын хаппаттар) үлэлииллэр. “Саханефтегазсбыт” эргиирэ элбэх – куорат сирдэргэ, улахан бөһүөлэктэргэ, элбэх сырыылаах айан суолларыгар заправкалардаах. Онтон кыра нэһилиэнньэлээх сиргэ “Туймаада-ньиэп” 40-ча заправканы тутан олорор. Суоттаатахха-учуоттаатахха, дьиҥинэн, ити заправкалар барыһа суохтар. Орускуоттара баһаам.

- ...Ол гынан баран, ити орускуоппутун сабарга республика көмөлөһөр. Кредиппит бырыһыанын сорҕотун бюджеттан төлүүр.  

- Суох, оннук хайдах да буолуон табыллыбат. Биһиэнэ “Саханефтегазсбыттан” урут-уруккуттан өссө чэпчэки буолааччы. “Туймаада-ньиэп” да, “Саханефтегазсбыт” даҕаны сыаналарын Госкомцен энергетическэй хамыыһыйатыгар көмүскүүллэр. Бэйэлэрэ халлаантан ылан быспаттар.

- Сыана – зонанан көрөн араастаһар. Ханна ыраах, суола-ииһэ уустук да, соччонон сыана ханнык баҕарар табаарга ыарахан буолар. Биир кэмҥэ “Саханефтегазсбыттар” Ытык Күөлү (Тааттаны) хайдах эрэ Дьокуускай зонатыгар киллэрэн кэбиспиттэр этэ. Ону чурапчылар айдаарар буоллахтара: “Таатталар бензиннэрэ эһигиннээҕэр чэпчэки”, - диэн. Дьиҥинэн, “Туймаада-ньиэп” атын уматык атыылыыр хампаанньалартан уратыта диэн, бөһүөлэк улаханыттан-кыратыттан тутулуга суох сыанатын биир тэҥник тутан олорор. Аһара баран “Саханефтегазсбыттааҕар” өссө чэпчэкитик атыылыыбыт. Бастакы сылларбытыгар Мэҥэ, Таатта, Чурапчы улуустарыгар сыана син биир куоракка курдук этэ.

- Саха сиригэр уматык биирдиилээн (розница) атыытын сыанатын “Саханефтегазсбыт” оҥорор. Кини - доминант. Кинилэргэ тэҥнэһэн атын хампаанньалар сыаналарын быһаллар. Уонна бу кэлиҥҥи кэмҥэ кураан буолан, биһиги, от саҕана (икки сыл субуруччу) уматык сыанатын чэпчэтэммит, республикаҕа бензин сыаната биир таһымҥа турарыгар  улаханнык дьайа сырыттыбыт. Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин сайаапкатынан отчуттарга чэпчэтиилээх сыананан уматыгы атыылаатыбыт. Ити тыа сиригэр биһиги көмөбүт буолар.

- ...уонна тыа хаһаайыстыбатын табаарын оҥорор дьоҥҥо ананар уматыгы сылы быһа харайан сытар орускуоппутун толуһар... “Туймаада-ньиэп” бизнеһин эмискэ тохтотор түгэнигэр - тыа сиригэр 90-с сылларга төннүү буолар. Чааһынай киһи түҥ тыаҕа уматык таһара биллибэт, суола-ииһэ ырааҕа, ыарахана, киһитэ аҕыйаҕа...  Оройуон киинигэр өссө мүччү-хаччы түһэн үлэлиэн сөп.

- Билигин Россия үрдүнэн уматык тиийбэт, былдьаһык буолла. 90-с сылларга уматык оҥорооччулар сыаналарын түһэрэ-түһэрэ бэйэлэрэ сырса сылдьан сыҥалааччылар. Билигин харчылаах да сылдьан уматык кыайан атыылаһар кыаҕыҥ суох. Саха сиригэр, сүнньүнэн, уматыгы Роснефть атыылыыр. Биһигиттэн чугас Ангарскайга, Ачинскайга чугас собуоттардаах. Кинилэргэ ким лимит ылбыт ол атыылаһан аҕалар. Улаханнык күрэстэһэн, куонкурустаһан бу лимииккэ тиксэҕин.

- Россия ньиэби таҥастыыр собуоттара технология өттүнэн олус хаалан иһэллэр. Сэбиэскэй саҕанааҕы технологиянан, оборудованиенан үлэлии олорбуттара. Онтон  “Евро-4”, “Евро-5” ирдэбиллэр киирбиттэрин кэннэ, онно эппиэттиир бородууксуйаны оҥорон таһаарар кыахтаах собуоттар букатын аҕыйахтар. Собуоту модернизациялыырга, саҥаттан тутарга үлүгэрдээх үп наада. Чуолаан, итинтэн сылтаан сыана эмискэ түһэр-тахсар.

- Саха сиригэр саатар бэйэбитин уматыганан хааччынарбытыгар анаан дьоҕус собуот туттар буоллахпытына – 1 млрд дуоллар наада.  Собуот инфраструктуратын барытын ааҕан көрөн баран итинник сыппараны таһаарбыппыт. Сылга 1-2 млн туонна ньиэби оҥорор собуоту былаанныыр буоллахпытына -  2 млрд дуоллар кэриҥэ үбү угуохпутун наада. Аны собуоту тутан баран туттааччыга тиэрдиэххэ наада. Ол суолун-ииһин (логистикатын) эмиэ ааҕыахха-суоттуохха наада. Саамай арыый сөптөөҕө - Алдан. Алдантан Бэстээххэ диэри тимир суолунан аҕалыахха, онтон салгыы уу суолунан, сиринэн таһыахха сөп.  Ньиэп таҥастыыр собуот иккис усулуобуйата – гөрүүчэй оҥоһуллубутуттан тахсыбыт – мазуту батарар сирдээх буолуохтааххын.

- Мазут барыта эрэ оттукка барсыбат. Мазут – экспортнай табаар. Мазуттан битум оҥороллор, эбэтэр Ангарскайдааҕы собуот холобур, мазуттан улахан судноларга туттуллар уматык оҥорор. Технология сайда турар. Арааһы оҥоруохха сөп.

- “Туймаада-ньиэп”, Алдаҥҥа, сылга 2 мөл. туонна ньиэби таҥастыыр собуот тутар туһунан декларация бэлэмнээн үөрэтэ сылдьар.

- ...Инвестиция чааһыгар араас толкуй баар...

- Быһа. Трейдер. “Туймаада-ньиэп” тыа сирин эрэ буолбакка, уонтан тахса сылы быһа алмаасчыттары, энергетиктэрин уматыганан хааччыйан кэллэ. “Якутскэнерго” ААУо уматыкка икки эрэ тэрилтэни кытары үлэлиир: биирэ бэйэтин самалык тэрилтэтэ уонна “Туймаада-ньиэп”. Биһиги Ангарскайтан эрэ буолбакка атын собуоттартан, холобур, Уфаттан эмиэ атыылаһан, тиэйэн аҕалтарабыт. Архангельскайга диэри өрүһүнэн бырахтаран баран Хотугу муора суолунан хоту улуустарга уматык таһабыт. Ангарскайтан Усть Куйга диэри тимир суолунан, онтон Өлүөнэн устан хоту улуустарга тарҕатыахха диэтэххэ, Хотугу муора суолунан уматыгы таспыт быдан барыстаах.

- “Газпром” кэлбитэ – улахан историческай суолталаах быһыы-майгы. Туох да суох кураанах сиригэр 1 триллион 200 млрд солкуобайдаах (40 млрд дуоллар) бырайыак тутуллуута сүҥкэннээхэй дьыала.

- Чайыҥда гааһын таҥастааһын уонна гаас турбатын тутуу. Владивостокка диэри тардыллар турба аара баран иһэн, чугас сытар бөһүөлэктэри барытын гаастаан ааһыахтаах. Ити баараҕай тутууну кыра хампаанньа кыайбат үлэтэ. Инфраструктура биирдэ тутуллунна да атын олох саҕаланар. ИСТА турбата тутуллуоҕуттан, аҕыйах сыл иһигэр “Сургутнефтегаз” 6-7 мөл. кубометрга тиийэ ньиэби хостуур буолла, кэлин өссө 10-15 мөл. туоннаҕа тиэрдиэхтэрэ.  Урут сылга 300-400 тыһ. туонна эрэ  хостоноро. Төһөнөн үлэ-хамнас улаатар да, соччонон республика бюджетыгар нолуок киирэрэ улаатар. Ону таһынан, республика сиригэр-уотугар актыып үөскүүр, ол актыыптан эмиэ “баайга-дуолга нолуок” (налог на имущество) тахсан кэлэр. Үлэ миэстэтэ тахсар. Улахан хампаанньалар кэлэллэригэр биһиги дьоммут өйдүүн-санаалыын бэлэм буолуохтаахтар. Итиннэ сонуну, информацияны  тарҕатар - бэчээт, телевидение, араадьыйа үлэтэ күүскэ барыахтаах. СМИ кэлии хампаанньалар социальнай политикаларыгар дьайар үлэни саҕалыан наада.

Холобур, Саха сирин киин өттө энергетическэй куттала суох буолуута бэрт саарбах туруктаах олорор. Биир эрэ – Орто Бүлүү гааһыттан тутулуктанан олоробут. Техногеннай саахал, эбэтэр куһаҕаны баран эттэххэ, биир терракт таҕыста да – иэдэйэбит. Аан дойду уопута көрдөрөрүнэн мегаполистар, улахан куораттар биир эрэ сиртэн гаастамматтар. Кинилэр хайаан да саппаас гаас ылар сирдээх буолаллар.  Ол иһин “Газпром” кэлбитинэн сибээстээн, Соболоох-Ньидьили уонна Орто түҥ (Бүлүү улууһа) гаастаах сирдэр маҥнайгынан үлэҕэ киирэллэрин туруорсуохха наада. Орто Бүлүүнү сэргэ Орто түҥ гааһа - гаас сүрүн хорук турбатыгар холбонноҕуна  биирдэ  энергетическэй өттүнэн куттала суох буолабыт. Алтернатива баар буолуохтаах. Правительство итини хайаан да туруорсуон наада. Аны, иккис өттүнэн, билигин айылҕа гааһыгар “ЯТЭК” монополист. Сыананы соҕотоҕун быһар. Өскөтүн “Газпром” кэллэҕинэ күрэстэһии үөскүө этэ,  хайалара сыаната чэпчэкитин көрөн, онтон атыылаһыах этибит.

- Иккиэн атыылыы сатыахтара буоллаҕа, онон сыана быдан чэпчиэ дии саныыбын. “Газпром” улахан хампаанньа буолан, социальнай политиката, инвестпрограммата  үчүгэй, биэрбит тылын толорор үгэстээх. Оттон “ЯТЭК”  кэтэх хампаанньа буолан эбитэ дуу, соччо-бачча ыһа-тоҕо республикаҕа көмөлөһөрө көстүбэт.

- 2 млрд дуолларга ким ылыай?! Республика оччо сууманы ууран биэрэр кыаҕа суох. 2 млрд дуоллар диэн бастаан “оонньотор” сыаналара буолуо, кэлин атын сыанаҕа барыаҕа. Ким эмэ атыылаһар буоллаҕына. Билиҥҥитэ республикаттан ураты “ЯТЭКкэ” интэриэстээх суох да буоллаҕа.

- Тарда сылдьаллар. Төҥүлүгэ гаас тиийэн турар, онтон Бороҕоҥҥо барыахтаах. 2016 сылга диэри Чурапчы, Бороҕон, Бэрдьигэстээх гаастаныахтаахтар. Билигин Мэҥэ Хаҥалас Табаҕатыттан Чурапчыга диэри гаас ситимэ тардылла сылдьар.

- Куонкуруска биир Иркутскай тэрилтэтэ уонна Москубаттан тэрийээччилээх - “Сахапромпроект” диэн тэрилтэ кыайбыта.

- Сакаасчыт – СР минэкономразвитията, “Сахатранснефтегаз” – судаарыстыбаннай тэрилтэ буоларбыт быһыытынан, бырайыак төһө тутуһулларын, төһө, хайдах үлэ барбытын хонтуруоллуубут, үлэни бигэргэтэбит уонна министерствоҕа докумуон толорон, илии баттаан ыыттахпытына кинилэр харчытын төлүүллэр. Билигин бу икки тэрилтэ бэйэлэрин суоттарыгар иэс үлэлии сылдьаллар. Республика утары уунар харчыта суох, кэлин төлүөхтээх.

- “РИК” 8 млрд кэриҥэ харчыны гааска уктаҕа дии. Уонна тимир суол тутуутугар улахан сууманы укпута, социальнай объектары туттарбыта. Билигин ол объектарын докумуоннаан республикаҕа туттарыахтаах.

- Суох. Бэйэтин соругун толорбута. “РИК” аҕыстан тахса миллиарды гаастааһыҥҥа укпутугар үлэ бөҕөтө барбыта, онтон кэлин икки сылга барыта бюджеккэ ыйанан хаалан гаастааһын үлэтэ бытаарбыт курдук эрээри, бу быйылгыттан саҕалаан эмиэ иккис тыынын ылла.

-  500 мөлүйүөнэ хаалбыта.

- Аны күһүҥҥэ диэри.

- Правительство көмлөһөр ини. Иэспитин сабыахпыт диэн эрэнэбин.

- Мас солооһунугар таджиктар үлэлии сылдьаллар. Сахалар баҕарбаттар. Бастаан сахалары наймылаһан үлэлэтэн испиттэрэ, онтон биһиги дьоммут харчытын мыынан баран хаалбыттара. Билигин ыксаан таджиктары аҕалан үлэлэтэ сылдьаллар.

- 1 км – 100-130 тыһ. Биир киһиэхэ тиксэрэ 7-8 тыһ. солкуобай буолар. Сахаҕа аҕыйах, таджиктарга баһаам.

- Минэкономразвития.

- Россия үрдүнэн киһи барыта инньэ диэн айдаарар. Куонкурустар гастарбайтерга анаан тэриллибит курдуктар. Холобур, ити мас солооһунун манна регистрацияламмыт эрээри таджиктар тэрилтэлэрэ 17 мөл. солкуобайга кыайбыта. Ити суумаҕа дьон аһа-үөлэ, үлэлиир тэрилэ, техникэтэ, уматыга, айана, хонуга барыта киирэр. Ол гынан баран, сахалар да араастаахтар. Холобура, Чурапчы өттүттэн Беляев биригээдэтэ саха уолаттарын мунньан үчүгэй баҕайытык үлэлэтэ сылдьар. Оттон хайахсыттар дьиэлэриттэн ууна сылдьан үлэлии сатаан баран аккаастаммыттара.

- Саха сиригэр бүгүҥҥү туругунан “Учуртан” ураты  1-2 тэрилтэ эрэ хаалла дуу, суох дуу... Үлэтэ стабильнайа суох: бүгүн баар, сарсын суох. Үлэ суох – харчы суох – тэрилтэ мөлтүүр, эстэр. 5-6 сыллааҕыта “РИК” үбүлүүрүн саҕана, программа үлэлиир эрдэҕинэ олохтоох тэрилтэлэр балайда элбэхтэр этэ. Гаас тардар уратылаах үлэ: анал сыаналаах улахан техниканы эрэйэр, сатабылы, билиини ирдиир. Ол иһин харчылаах үлэтигэр кыахтаах тэрилтэлэр аан дойдуга көһө сылдьан үлэлииллэр. Сахалар атах-бытах үлэҕэ сылдьаллар: суол тутуутугар, мас солооһунугар... көрөрбүт курдук онтон да матар кыахтаахпыт. Биһиги усулуобуйабытыгар кыахтаах тэрилтэ үөскүүрэ кыаллыбат даҕаны.

-  Тэрийсибит киһи буоллаҕым. Дириэктэрдэр сүбэлэрин бэрэссэдээтэлэбин.

- 11.

- Акционернай хампаанньа хаһан буолбутай?

- 2004 сыллаахха.

- Ол иннинэ “Туймаада” ФАПК ГУТ иһинэн тэриллибит самалык (дочернэй) тэрилтэ этэ. ФАПК ГУТ биэс самалык тэрилтэлээҕэ: “Туймаада-лизинг”, “Туймаада-ас”, “Туймаада-агроснаб”, “Туймаада-ньиэп”, «Туймаада-мед»... Онтон бу тэрилтэлэр 2004 сыллаахха туспа акционернай общество буолбуттара.

- III-c ыҥырыылаах мунньахха Чурапчыттан талыллан депутаттыы сылдьыбытым.

- Бэйэм баҕарбатаҕым. Аграрнай баартыйанан киллэрэ сатаабыттара да, аккаастаммытым.

- Ханнык да баартыйаҕа суохпун.

- ...Биһиги саҕана этэ да? II-с мунньахха буолбатах дуо... өйдөөбөппүн ээ.

- Ньургун ТИМОФЕЕВ этэ.

- ШТЫРОВ быһаарыытынан “икки күлүүс бириинсибэ” сүппэтэх буоллаҕа, федераллар быһаардахтара, кинилэр “биир күлүүһү” хааллардахтара. Билигин сир баайын хостуур, таҥастыыр үлэ куонкурустара барыта Роснедра нөҥүө бараллар.

- Оннук, чааһынай дьон үбүлээн таһаарабыт. “Байанай” сурунаалы “Илгэ” издательскай дьиэ бэлэмниир. Урут үс сурунаал тахсар этэ: “Байанай”, “Илгэ”, “Сахаспорт”.

- Үбүлүүр ЭТЭ. Онтон “Сахаспорду” урукку госкомспорду кытары кыттыһан таһаара сылдьыбыппыт. Бу үс сурунаалтан билигин биирэ эрэ тахсар, хойутаан да буоллар, син сиирэ-халты “Байанай” тахсар.

- Тугуй, ол?! Саҥа иһиттим, хата! Сымыйа кэпсээн буоллаҕа. Кэпсээн эрэ (күлэр). Бассейҥҥа түспүт хаартыскатын көрбүтүм, “3 лям” туһунан саҥа иһиттим.

- Оннук.

***