Быыбар саҕана саамай киэҥник иһиллэр тыллар: "дьон туһа", "норуот туһа" - диэн буолар. Норуокка чагаһаан уокуруктар тыырыллаллар, норуокка чугаһаан баартыйалар хас биирдии уокурукка испииһэктэнэллэр, норуот туһугар дьокутаат талыллар, праймериз ыытыллар...  тугу туппуттара, тугу саҥарбыттара барыта НОРУОТ туһа буолан хаалар.
Оттон ол бэлиитиктэр кыһаллар-мүһэллэр норуоттара праймериз эрэ үөдэн, "ньыгыллар" эрэ, "кыһыллар"... тарбанан көрбөт. Хаһаайкалар киэһэ тугу астыылларын тобула сатыыллар, эр дьоннор отторо тиийэрин-тиийбэтин ырыталлар, кустарыгар бэлэмнэнэллэр, сааларын-садахтарын ыраастаналлар, оҕо-ыччат халлаан сылыйан таһырдьаны былдьаһар, арыый боччумнаахтара сессия-үөрэх айдааннаахтар, ол быыһыгар таптаан сүрэхтэрэ эппэҥниир. Быһата, бэлиитиктэр этэллэринэн - "бэлитиичэскэй өй-санаа мэлигир" дьонобут: 
- Ол быыбардара хаһан буоларый? Эчи ырааппытын! Онуоха диэри олоруохха наада. Кими талаҕыт да? Оттон кими эмэ талаа инибит. Икки киһини талаҕыт да? Эчи элбээбиттэрин. Элбээн да тугу оҥороору... Чэ-чэ, ол күн биллиэ. Баар буоллахха, һэ-һэ...
***
Оттон "ньыгыллар" ортолоругар уоттаах-күөстээх сэрии бара турар. Муус устар 20-ттэн саҕалаан уокуруктарынан праймеризтэр саҕаланыахтара.
Баҕа санаа быһыытынан, праймериз чиэһинэйдик ыытыллыахтаах, онно кыайбыт киһи "ньыгыллартан" биир мандааттаах уокурукка киирсэр быраабы ылар. Испииһэккэ киирбиттэртэн ким элбэх куолаһы ылбыт 1-кы №-нэн туран "ньыгыллар" быыбарга кыттар испииһэктэрин баһылыахтаах. Бастакы эрэ нүөмэрдээх киһи мандакка тиксэр балаһыанньалаах. Ол иһин киһи барыта "намба уан" буоларга кыһаллар. 
Праймеризкэ куоластааччылар - выборщиктар эрдэ кэлэн регистрацияланыахтаахтар. Тыаҕа, олохтоох дьаһалта, биир эмэ киһини сорудахтаан (холобур, Маайа Уйбаанабынаны эбэтэр Сүөдэр Силипсиэби) муус устар 16 күнүгэр диэри  выборщиктары испииһэктээн кырылат диир уонна син халыҥ соҕус тэтэрээт дуу, сурунаал дуу туттарар.
Праймеризкэ кыттыахтаах кандидаттар эмискэ Маайа Уйбаанабынаны/Сүөдэр Силипсиэби үчүгэй харахтарынан имэрийэ көрөр буолан хаалаллар: киминэн эрэ, тугунан эрэ эргитэн урууларын ырытыһаллар, ханан эрэ ханарытын аймахтыыларын билэллэр. Уонна, праймеризкэ - кандидаттарга куоластыы кэлиэхтээх 200 выборщиктар ахсааннарыгар - бэйэлэрин дьонун киллэттэрэллэр.
Маайа Уйбаанабына/Сүөдэр Силипсиэп сурунаалларын кыбына сылдьаннар "наадалаах кандидат" выборщиктарын испииһэктииллэр, регистрациялыыллар. Оттон кинилэргэ "наадата суох кандидаттар" выборщиктарын регистрациялаабаттар ("уой, сурунаалбын ханна эрэ умнан кэбиспиппин, сарсын кэлээр", "оо, ыалдьа сылдьабын, сарсын кэлээр, эбэтэр өйүүн", "ыы, мин манна вааще суохпун ээ, хаһан кэлэрим биллибэт..."). Инньэ гынан, лимит туолар, выборщиктар регистрацияланар болдьохторо бүтэр - праймеризкэ "наадалаах кандидаттар" выборщиктара "наадалаах кандидаты" талан кэбиһэллэр.
***
Күн өйүнэн сылдьар киһи (куоластааччы) быыбар ининнээҕи быыбарга - праймеризкэ баран куоластыыра букатын аҕыйах. Чуолаан, интэриэстээх  кандидаттар бэйэлэрин таллараары БЭЙЭЛЭРИН ДЬОНУН аҕалаллар. Уонна, баччы ыксалга, оннооҕор дьиҥнээх быыбарга баран куоластыыры ыарырҕатар киһи, дьылын-күнүн бараан, ханна да түптээн олорбот Маайа Уйбаанабынаны/Сүөдэр Силипсиэби эккирэтэ сылдьыай?! Өссө сурунаалларын "умнан" сарсыҥҥынан хадаҕалыахтара үһү дии. Ол элэ-была эккирэтэн баран, эмиэ ханнык эрэ күн праймеризкэ куоластыы кэлиэм үһү. Айаката бэрт дии!
Онон, умсары бырах, тиэрэ тарт, праймериз выборщиктара - бары тустаах кандидаттар дьонноро.
Праймериз объективнай буоларын - ити регистрациялара-таймалара, регистрациялыыр болдьохторо, ахсаанынан хааччах, регистрациялыыр киһилэрэ - барытын туора сотон таһаараллар. Итинник бүрэкирээтийэлээбэккэ эрэ, бачча чыыһылаҕа ПРАЙМЕРИЗ ыытыллар, маннык-маннык дьон кыттар диэн баран ааны аһан кэбистэххэ - дьиҥнээхтик нэһилиэнньэҕэ өйөнөр киһи дьиҥнээх быыбарга кыттар быраабы ылыах этэ. Билигин улуус, нэһилиэк биирдиилээн чунуобунньуга Маайаны/Сүөдэри кытары куомуннаста да, тугу баҕарар оҥорор кыахтаах. Ол Дьокуускайга олорор Кулускуо тугу да туойдун, төһө да остуолу сырбаттын, олохтоох чунуобунньук барытын түҥнэри эргитэн кэбиһэр кыахтаах.
Онон үөһээ салалта эрдэттэн ханнык эрэ кандидакка анаан толкуйдаабыт бүрэкирээтийэтин, олохтоох бүрэкирээт бэйэтин туһатыгар эргитэр дьиҥ кыахтаах.  
***
Аартык.ру