Духуобунас, култуура – бэрт. Ол гынан баран, ис тот, эт-сиин сэниэлээх буоллаҕына эрэ ырыа да ылланар эбээт. Онон, реальнай экономика секторыгар хайаан да быыһылаан кииристэхпитинэ эрэ, экономическай тирэхтээх эрэ буоллахпытына атын омуктарга сабырыйтарбакка, суураллыбакка, киһи киһи курдук тэҥҥэ сананан, сирбитигэр-уоппутугар тахсар уларыйыыларга “эн-мин” диэн туруулаһар кыахтаахпыт.

***

"Аартык.ру" - Аныгы саха тугунан дьарыктаныан сөбүй? диэн туруорбут ыйытыытыгар харда тобула сатыыр кэпсэтиитин салгыыр.

Ким эрэ IT технология диэҕэ, ким эрэ тутуу, ким эрэ сир баайа диэҕэ. Аан дойду көхсө киэҥ, дьоно-сүөһүтэ соччонон үтүмэн, күрэстэһиитэ сүрдээх тыйыс.

Икки атахтаах саҥаны айара уустук. Бороҥ урааҥхай барыс, үп-харчы сыһыаннаһыытыгар саҥардыы киирбит омук, тыһыынчанан сылынан эргитиһэ-мэнэйдэһэ үөрүйэхтээх улахан омуктар эргиэннэрин ситимигэр киирэрэ сүрдээх уустук. Биһигини онно ким да күүппэт. Тоҥолохтоһон, хабырыйсан, хадьырыйсан киириэхтээхпит. Ол киирэ сатааһыҥҥа киммит эрэ, ханнык эмэ көлүөнэбит син биир толук буолуохтаах. Олох сокуона оннук.  Ким чаҕыйбатах, ким дьаныардаах уонна тулуурдаах хаһан эмэ да буоллар кэнэҕэс туохха эмэ тиксиэн сөп.

Күн анныгар тыыннаах хаалыы – тулууру, булгуруйбат санааны ирдиир. Ол олох тыйыс быраабылатын кытары биһиги билсиэхтээхпит,  эриирин-мускуурун таайарга үөрэниэхтээхпит.    

***

90 сыллар саҕаланыыларыгар  республикаҕа отуттан тахса алмааһы кырыылыыр собуоттар тэриллибиттэрэ. Бастакы президент Михаил НИКОЛАЕВ  саҥа суолу торумнаан, бэйэтин өтө сэрэйэр дьоҕуругар олоҕуран экономика  саҥа салааларын арыйарга холоммута. Бу отуттан тахса бриллиант оҥорор собуоттартан, билигин уону кыайбата тыыннаах хаалла. Ону даҕаны сахалар бас билэр тэрилтэлэрэ үстэр эрэ: “ЭПЛ Даймонд” НПК ХЭТ, “Якутская алмазная компания” ХЭТ уонна “Кристалл 99” ХЭТ. Уоннааҕыларын индустар, дьоппуоннар, кытайдар, еврейдэр бас биллилэр. Омук сиригэр кэлии дьонтон бэйэлэрин ырыынактарыттан көҥөнөр эбит буоллахтарына, биһиги “ыалдьытымсах  хотугу республика” үөрэ-көтө бизнеспитин туран биэрэн, өссө “атахтарыгар туралларыгар” күүс-көмө буолабыт. Ити ханна да суох быһыы, буолаары буолан алмаас-бриллиант – стратегическэй суолталаах комплексыгар.

***

Бриллианы оҥоруу уонна батарыы – сахаларга саҥа бизнес. Еврейдэр тыһыынчанан сылынан уопуттаах эргиэннэригэр холоотоххо, биһиги тааһы кырыылыыр уонна атыылыыр уопуппут – 20 эрэ сыл.

- Алмаас-бриллиант ырыынагар суох саҥа аҥаар атахпытын уктубут. Бэрт сыранан, эрэйинэн бу хардыыны оҥордубут, - диэн “Кристалл-99” ХЭТ Правлениетын председателэ Борис НИКОЛАЕВ этэр. – Улаханнык тоҥонохтоһон, сыыһаҕар-халтыгар үөрэнэн, итини ситистибит. Ким да миэстэтин туран биэрбэтэ чахчы.

Алмаас ырыынага – аан дойду экономикатын барометра. Ас-таҥас буолбатах, күндү киэргэл бизнеһэ. “Ол иһин аан дойдуга туох эмэ таҕыста да, бриллиант оҥорооччулар тута билэбит: үп кризиһиттэн саҕалаан Америкаҕа тахсар урагаҥҥа тиийэ. Тута бриллиант атыылаһааччы ахсаана түһэн хаалар”, - диир НИКОЛАЕВ.

- Ити биир эрэ төрүөт. Алмаас бизнеһэ бэйэтэ сокуоннардаах.

- Биллэн турар, еврейдэр. Сүрдээх омуктар. Кинилэр тыһыынча сылы быһа бу сокуоннары бэйэлэригэр барыстаахтык көрөн, атын омуктар киирэллэригэр моһол курдук толкуйдаан оҥордохторо дии. Наһаа уустук, киитэрэй сокуон. Барыта бэйэ-бэйэтиттэн сиэттэрэн, эргитиллэн-урбатыллын айыллыбыт быраабыла. Рапопорт сыаната, таас ырааһа, кылааһа, сыаната, кырыыта, өҥө-дьүһүнэ... элбэх. Ыллыҥ да киирэриҥ олус уустук, киирэн баран “умайбакка” тахсарыҥ өссө ыарахан.

Биһиги 20-ччэ сылы быһа кинилэр туохтарын-ханныктарын эрэ билэ сатаатыбыт, син тугу эмэ удумаҕалаттыбыт... Онон харгыһа суох  сырьенан хааччылла да олорор собуоттар, ити сокуону билбэккэ, үлэни-хамнаһы сатаан аттарбакка эстибиттэрэ баар дьыала.

Аны, дойдубут тутула уларыйарыгар, эмиэ улахан омуктар көмөлөрүнэн, биһиэхэ алмааска киирэрбитигэр тэҥэ суох усулуобуйаны оҥорбуттара. Дьэ, саҥа “аан дойду” эҥин диэн тула-мала олоотоон истэхпитинэ -- “приватизация” биллэрэн, ваучердарынан эргитэн, сүрүн производствоны барытын аҕыйах киһи бас билиитигэр буор-босхо кэриэтэ  үллэстэн кэбиһэллэр. Инфляция бөҕөтө буолар, бааннар бырыһыаннара 200-тэн тахса бырыһыан! Кредиккин кэмигэр төлөөбөтүҥ – эһинниҥ. Ити эмиэ биир сүрүн төрүөт – собуоттар эстибиттэригэр. Үсүһүнэн, технология эргэ, сырьеҕун сатаабакка таах салгыҥҥы аалан, быыл гынан көтүтэн кэбиһэҕин...

- ...мин бу собуокка 98 сыл бүтэһигэр үлэлии кэлбитим. Наһаа ыарахан турукка киирэн олорор этилэр. Уруккута “Туймаада Даймонд” иһинэн тэриллибит собуот буоллаҕа. “Сир” баан кредиттээн тыыннаах ордон олорор этилэр. Онтон иэһин-күүһүн (эмиэ “Сир” баан көмөтүнэн) быһааран баран, саҥаттан “Кристалл

диэн тэрилтэ оҥорон, атыннык дьаһайан үлэлэппиппит. Билигин Кристалл

ХЭТ – “Сир” хампаанньалар бөлөхтөрүн ситимигэр киирэн этэҥҥэ үлэлии олоробут.

- Киһи бэйэтин алҕаһыгар түргэнник үөрэнэр. Араас варианынан үлэлээн көрбүппүт. Биһиэхэ алмаас кырыылааһын саҥа бизнес буоллаҕа. ССРСка Смоленскайдааҕы “Кристалл” (алмааһы кырыылыыр) ситимин еврейдэр тэрийсибиттэрэ. Кырыылыр технологияҕа эмиэ кинилэр үөрэппиттэрэ. “Кристалл” собуоттарын элбэх киһилээх регионнарга, айана-сырыыта барыстаах өттүнэн көрүллэн, суоттанан-учуоттанан - Смоленскайга, Барнаулга, Киевкэ, Винницэҕэ, кэлин Арменияҕа, Узбекистаҥҥа, Читаҕа тэриллибиттэрэ. Бу собуоттар үлэһиттэрин барыларын биир сиргэ мунньан, туспа территорияҕа олордон, онно туох баар инфраструктуратын тэрийэн үлэлэтэллэрэ. Биһиги буоллаҕына, ыраах-ыраах улуустарга кырыылыыр собуоттары тэрийэн, “үлэ миэстэтэ таһааран” диэн ааттаан, суола-ииһэ уустук сиргэ олордуталаабыппыт.

- Оннук. Дьиҥинэн, барыта биир сиргэ туруохтааҕа. Үлэһиттэр эмиэ собуот аттыгар дьиэнэн хааччыллан олоруохтаахтара. Итинник ситим барыстааҕын саҥа өйдөөн эрэбит. “Кристалл 99” собуот үлэһиттэригэр анаан уопсай дьиэ тутан былырыын үлэҕэ киллэрбиппит. Ким да автобуска анньыһан аралдьыйбат, аска-таҥаска орускуотурбат – оччоҕо үлэ тахсыыланар. Аны, урут биир киһи биир тааһы барытын кырыылыыр эбит буоллаҕына, билигин “поток” (конвейер – аапт.) баар буолла. Биир киһи үөһээ кырыыны түһэрэр, иккис киһи аллараатын, атын киһи ойоҕосторун кырыылыыр, атын киһи ситэрэн-хоторон биэрэр. Онон үлэ түргэтээтэ, биир киһи биир таастан тутулуга сүттэ, хамнас да ааҕыллыыта этэҥҥэ буолла. Компьютернэй моделирование киирэн, таастан төһө кыалларынан аҕыйах бырыһыана сүтэр буолла. Урут, буоллаҕына технологтарга олус ыарахан этэ, таас аалыллан-аалыллан быыл буолан көтөн хаалара – орускуотурдаҕыҥ ол.

- 48. Ол гынан баран, производствобытын улаатыннаран эрэбит. Эбии ыччаты ылан үөрэтэлээн эрэбит. Мин маннык этиилээхпин. Оскуола кэнниттэн үөрэххэ киирбэтэх уолаттар-кыргыттар ускул-тэскил  сылдьыбакка, кэнэҕэс бэйэлэрин олохторун оҥостуохтарыгар диэри биһиэхэ кэлэн бэлэм дьиэҕэ-уокка олорон, аска-таҥаска сылдьан, тааһы кырыылыыр идэни баһылыахтарын сөп этэ. Эбиитин хамнас аахсаллар.

- Онтон сөбүлээтэхтэринэ хаалыахтарын сөп, сөбүлээбэтэхтэринэ атын идэҕэ үөрэнэ, үлэлии барыахтарын сөп. Мин өйдөрүн тутуохтарыгар диэри дьиэлээх үлэ миэстэтэ биэрэр баҕалаахпын.

- Борис Семенович, эн санааҕар, бу алмааһы кырыылыыр бизнескэ сахалар талааннаахтар дуо, ас таһаарынар кыахтаахпыт дуо?

- Ханнык баҕарар бизнес бэйэтэ уустуктардаах. Ол гынан баран саха сатаабатаҕа суох. Санаабыт кыайар буолан анььыалаһан-үтүөлэһэн син ити бизнескэ киирдэхпит. Ааспыт үйэҕэ диэри еврейдэр алмаас бизнеһин барытын хонтуруоллаан олорбут буоллахтарына, билигин индустар киирдилэр. Кытайдар киирэ сатыы сылдьаллар.

- Халыҥнар даҕаны уонна судаарыстыбалара кинилэри сүрдээҕин өйүүр. Биһигини эмиэ судаарыстыбабыт өйүөхтээх, алмаас-бриллиант ырыынагар өтөн киирэрбитигэр көмөлөһүөхтээх. Биирдиилээн киирэ сатыырбыт уустук уонна бытаан. 20-ччэ сыл иһигэр син ону-маны биллибит, көрдүбүт-иһиттибит, удумаҕалаттыбыт. Мин саныахпар, саха ыччатын – элбэх киһини алмааһы кырыылыырга үлэлэтиэххэ сөп. Биһиэхэ дьоҕус буолан баран улахан барыһы киллэрэр производство наада. Оннук производство – алмаас-бриллиант комплекса.

- Оннук. Тиһэх кризис кэмигэр аан дойдуга дьиэ сыаната сүрдээҕин түһэ сылдьыбыта. Ол кэмҥэ республиканы аан дойду эргиэн кииннэригэр атыылыыр миэстэтэ атыылаһыахха диэн этии киллэрэ сылдьыбыппыт. Оччотугар Саха сирэ улахан эргинэр кииннэргэ бэйэтэ бас билэр площадкалаах буолуох этэ.

- Ону биирдиилээн тэрилтэлэр бэйэбит да атыылаһар кыахтаахпыт диэннэр улахан өйөбүлү ылбатахпыт...

- ... Аренда сыаната наһаа үрдүк. Ити алмаас биржаларыгар баран миэстэ куортамнаан бэрэстэбиитэлистибэ аһар аһара уустук. Өр киһи кыайан үлэлэппэт. Харчыҥ курдары бара турар.

- Ону да боруобалыы сылдьыбыппыт, онтон тааһынан эрэ дьарыктанар ордук эбит диэн санааҕа кэлбиппит.

- Кредиккэ, нолуокка чэпчэтии көрөрү РФ правительствотыгар туруорса сатыыр. Холобур, Израиль бэйэтин хампаанньалара алмаас-бриллант ырыынагар суолталарын сүтэрбэттэрин туһугар бюджетыттан 200 мөл. дуоллары көрдө. Индиялар АБКаны  судаарыстыбаннай политика таһымыгар туталлар. Республика РФ субъега эрэ, ол да буоллар бэйэтин интэриэһин, саатар бэйэтин сирин-уотун иһигэр күүскэ өйүөх тустаах. Биирдиилээн тэрилтэ, киһи бачча улахан бизнескэ соҕотоҕун тугу да оҥорор кыаҕа суох. Түмсүөххэ наада.

***