***
Бу кэлии дьон олохтоохторго сыһыаннара хайдаҕый? Ыалдьыттарбыт сокуону кэһэн буруйу оҥороллорун таһынан, сиэр-майгы өттүнэн иитиилэрэ төһө таһымнааҕый? Киргиз атыыһыт дьахтара "сиргитин сөбүлүүбүн, тылгытын-суох!" диэн кубулҕатыра олорорун биһиги хайдах ылыаныахтаахпытый? 
- Ол ханна инньэ диэтилэр?! - киргизтэр Саха сиринээҕи общиналарын председателэ Эсен САЙДЫКУЛОВ соһуйар.
- Лермонтов уонна Кеша Алексеев аатынан уулуссалар быһа охсуһууларыгар турар "В десятку" маҕаһыын атыыһыта... "Мунаара" диэн түөһүгэр табличкалаах эбит, омос көрөн саха олорор дии санаан сахалыы: "Сыаната?" диэн ыйыппыппар, итинник илгиһиннэ...
- Буолар да эбит, акаары дьахтара баара! Мин наар этэбин: олохтоох норуот тылын, саатар "кэл-бар" таһымынан үөрэтиҥ, мөккүһүмэҥ-этиһимэҥ, култуураларын ытыктааҥ диэн! 
- Саха сиригэр төһө киргиз баарый?
- Аҥаардас Наукатскай оруйуонтан 3000 узбек баар. Ити кырата. Кинилэри, Кыргызстан гражданнара буолалларын быһыытынан, киргизтэр ахсааннарыгар киллэрэллэр. Хаһан эрэ хаайыыга түөрт киргиз олорор диэн эппиттэригэр бара сылдьыбытым үһэ узбек буолан тахсыбыта. Бары Наукатскай оруйуонтан этилэр... Статистиканы буорту оҥороллор. Кинилэр буруйдарын барыларын киргизтэргэ "сүктэрэллэрэ" кыһыылаах.
- Тугу гынан түбэһэн олорор этилэрий?
- Өлөрөн, уоран...
- Киргизияттэн түөрт эрэ киһи хаайыыга олорор дуо?
- Билигин дьэ билбэтим. Ол өрдөөҕү дьыала этэ буоллаҕа.
- Киргизияттэн кэлбит гражданнар уопсай ахсааннара Саха сиригэр төһөнүй?
- Саба быраҕан аахтахха 10-15 тыһ. буолуохтара. Онтон сорохторо узбектар, сорохторо Россия гражданствотын ылбыт дьон.
- Чуолаан киин куоракка - Дьокуускайга төһө элбэхтэрий?
- 5-6 тыһ. буолуохтара буолуо.
- Ханна-ханна үлэлииллэрий?
- Общепитка үлэлииллэр. Ырыынакка атыылыыллар. Тутууга киирэн эрэллэр. Курманджан Алиев биригэдьиирдээх элбэх киргиз республика үрдүнэн 10-15 таас оскуола,  2 хочуолунай туттулар. Былырыын Намҥа поликлиника, 2-с Хомустаахха оскуола туппуттара. Горнайга оскуола тутан үлэҕэ киллэрбиттэрэ. Кэбээйигэ - Сэбээн Күөлгэ оскуола тутан бүтэрдилэр. Уус Майаҕа үүт собуота туппуттара. 
- Тэрилтэ аата ким диэний?
- "Ахиллес" ХЭТ. Тутааччылара бары киргизтэр. Квотанан кэлбит дьон. 
- Алиев - киргиз?
- Уйгур. Кыргызстантан сылдьар.
- Община тугунан дьарыктанарый?
- Биһиги бэрээдэк олохтоору гыммыппыт...
- Хайдах?
- УФМС, полицияны кытары бииргэ үлэлээр былааннаах этибит. Кыргызстантан кэлэр дьону барытын учуокка ылан, хантан кэлбитин, хайа оруйуонтан сылдьарын, манна ким ыҥыран аҕалбытын, онно, манна баар аймахтарын... барытын учуоттаан иһээри гыммыппыт.
- Ону?
- Ону "атын киһи даннайын атын киһиэхэ биэрэр сокуонунан көҥүллэммэт" диэн сулууспалар, уорганнар аккаастаабыттара. Дьиҥинэн, ким хантан кимиэхэ кэлбитин билэр - эппиэтинэһи үөскэтиэхтээх этэ. Мин ыҥыран аҕалбыт киһим тугу эмэ оҥордоҕуна мин эмиэ эппиэтинэһи сүгүөхтээхпин. Биир дойдулаахпыт туох сыаллаах-соруктаах Саха сиригэр кэлбитин общиналар билиэхтээхтэр уонна хонтуруоллуохтаахтар дии саныыбын. Үлэлии кэлбит киһи булгуччу үлэлиэхтээх. Ускул-тэскил сылдьыа суохтаах... Итини биһиги хонтуруоллаары гыммыппыт. Ону "сокуон көҥүллээбэт" дииллэр. Ол гынан баран туох эмэ таҕыстаҕына миэхэ кэлэллэр (уорганнар - аапт.).  Үлэлиир баҕа баар да, кыах хааччахтанар буолан тахсар. 
Судебнай приставтарга саманнык (илиитинэн көрдөрөр - аапт.) халыҥ папка сытар: Кыргызстантан төрүттээх узбектар, таджиктар, кыргызтар биир мөһөөктөн саҕалаан иэс-күүс мунньубуттарын туоһулуур улахан киппэ сытар. Ону дьоммун мунньан  ким-кими билэрин ыйыталаһан, ким-кими булуон сөбүн сураһан уорганнар илдьиттэрин тиэрдэ сатыыбын.
- Община биир дойдулаахтарын култуура өттүнэн төһө иитэрий?
- Урут 100-200 эрдэхпитинэ олус түмсүүлээх этибит. Бары бэйэ-бэйэбитин билсэр-көрсөр, биир киһи курдук мунньахха кэлэн, кыттан, кэпсэтэн-сэлэһэн барарбыт. Барыларын түмэ тардар кыаллар этэ. Бу дьон анаан-минээн өйдөтүүлээх үлэ ыытыллыбатаҕын да үрдүнэн олохтоох норуот култуурата, үгэһэ, тыл-өһө ытыктаныахтааҕын ис хааннарыттан билэллэрэ уонна өйдүүллэрэ. Билигин буоллаҕына, аһара учуота суох элбэх киһи кэлэр буолла. Ким да кими да билсибэт. Бардак! Мунньах тэрийдэххэ урукку сылдьар эрэ дьон сылдьаллар. Саҥа дьон общинаҕа кыһалҕаланнахтарына эрэ кэлэллэр. "Эрдэ ханна сылдьыбыккыный?!" - диэтэххэ мулук-халык тутталлар.
- Община иһинэн син атын хайысхалаах түмсүүлээххит буолуо?
- Баар. "Манас" диэн спортивнай кулууптаахпыт. Хас да спорт көрүҥүнэн дьарыктанабыт. Соторутааҕыта "СахаВА" күрэхтэһиитигэр биһиги хамаандабыт  волейболлаан 5-с миэстэ буолбута.  Икки уолбут Дьокуускай хамаандатыгар киирэн соторутааҕыта Кэбээйигэ ыытыллыбыт күрэхтэһиигэ кыттан бастаабыттара.
- Штыров бирииһигэр дуо?
- Штыров баара. Эверстов эмиэ... тугу эрэ гына сылдьара...
- Эверстовтыын табаарыстаһаҕын?
- Суох. Табаарыстаспаппын. Госдума депутатынан талылларыгар, мин аймахтарым үксүлэрэ Кэбээйигэ олорор буоллахтара...
- Кэбээйигэ да?!
- Кэргэним Кэбээйиттэн төрүттээх дии. Ону Эверстовка көмөлөспүтүм, киһим кэлин баһыыба да диэбэтэҕэ.
- Эсен Какелеевич, этэллэр дии, киргизтэр Пинигиннэр  хоннохторун анныгар сылдьаллар диэн. Ити хайдаҕый?
- Суо-ах. Итинник саҥаны истэр олус хомолтолоох. "Этэллэр", "дииллэр"... мин итинник эттэхтэринэ ким инньэ диэбитин ыйан кулуҥ диибин. Оччоҕо ким да, тугу да кыайан эппэт. Сурахха-садьыкка олоҕуран дьону туохха эрэ буруйдуур букатын сыыһа! Пинигин кэргэнэ омугунан киргиз буолбута буруйа үһү дуо?!
- Тулагы Киллэмэр биир хаарбах дьиэҕэ...
- ...500 Кыргызстан дьоно регистрацияламмытын? Истэн-истэн. Дьиэни казах дьахтара атыыласпыт уонна баҕалаахтары барытын харчыга пропискалаабыт. Сокуон ылылыннаҕына "эрэһиинэ дьиэлэр" суох буолуохтара.
- Билигин тугунан дьарыктанаҕыный?
(Эсен САЙДЫКУЛОВ  уруккута балет артыыһа этэ, спорт хас да көрүҥэр ситиһиилээх спортсмен - аапт.). 
-  Опера уонна балет театрын балетнай фонотекатыгар үлэлиибин. Общественнай үлэнэн дьарыктанабын. Кыргызстаҥҥа саха диаспоратын тэрийдибит. Салайааччыта - худуоһунньук Ньургуйаана ИННОКЕНТЬЕВА буолла. Кыргызстаҥҥа Максим Аммосовка памятник туруорарга элбэхтик үлэлэстибит. Кыргызстан уонна Саха республикатын айар коллективтарын быыстапкаларын, кэнсиэртэрин тэрийэбит.. чэ, ситигирдик. Кыргызстан худуоһунньуктарын быыстапкатын тэрийиэхпин баҕарабын... Иллэҥ кэм суох.
- Община салайааччытын быһыытынан санааҕын эт эрэ, Казарян саха норуотун дьоһунун түһэрэр дьаллыгын хайдах дьарыйыахха сөбүй? 
- Бу Казарян туох сыалы ситиһэ сатыырын олох кыайан өйдөөбөппүн... Сааһынан көрөн, Павел Левоновыһы ытыктыахха сөп. Ол эрээри кини киһи быһыытынан санаата, тыла-өһө букатын ханнык да киэпкэ, сиэргэ баппат быһыы! Букатын  утарабын! Хаһан эрэ Бэчээт дьиэтигэр общиналар кыттыгастаах улахан мунньах буолан турар. Мин онно киниэхэ сирэйигэр эппитим: "Атын манастыырга бэйэ сокуонун соҥнуур табыллыбат!" - диэн. Историкпын дэнэр даҕаны, ханнык историяны үөрэтэрэ, тугу остуоруйалыыра сир саарбах. Хантан ылбыт быраабынан кини атын норуокка сыана быһыахтааҕый?! Биир эмэ саха киһитэ Арменияҕа тиийэн национальнай геройдарын ороспуой, түөкүн, дьахталларын сэлээр майгылаахтар  диэтин эрэ - биһиги курдук мачааккалаһа барыа суох этилэр, сонно тыынын иһиллиэхтэрэ этэ! 
- Джурович Экстремизмы утары охсуһар кэмитиэккэ үҥсүбүтүн, тыл экспертизэтэ ыытан баран омугу-омукка "тиксиһиннэрии-киксиһиннэрии суох" диэн түмүк таһаарбыт. 
- Буолан иһиэхпит... Сокуоммут анекдот курдук: биир миллиарды уорбут киһи хаайыыга барыаҕынааҕар биир кууруссаны уорбут киһи хаайыыга барыаҕа... 
***
Кэпсэттэ Туйаара НУТЧИНА,
Аартык.ру