Биһиги республикабытыгар 2012 сылга 12.129 буруйу оҥоруу регистрацияламмыт эбит буоллаҕына, бу буруйдар аҥардарыгар ис дьыала уорганнарын силиэдэбэтэллэрэ дьыала тэрийбиттэр. Уопсайынан ыллахха, кинилэр силиэстийэлээһиннэригэр сылдьар дьыала ахсаана 26,4 %-нан аҕыйаабыт. Ол биричиинэлэринэн буруйу оҥоруу аҕыйаабыта уонна холуобунай сокуоҥҥа уларыйыылар киириилэрэ буолбуттар (буруй сорох көрүҥнэрэ Силиэстийэлиир кэмитиэккэ бэриллибиттэр).

Ааспыт сыл түмүгүнэн, ис дьыала уорганнарын силиэдэбэтэллэрэ силиэстийэлээбит дьыалаларыттан 2930-та суукка барбытыттан, 3386 киһи холуобунай эппиэккэ тардыллыбыт. Барыллааһын силиэстийэ кэмигэр 904 буруй эбии булуллубут. Суукка барбыт дьыалалары ырытан көрдөххө, баһыйар ахсааны уоруу, халааһын, талааһын ылаллар, маны тэҥэ, түөкүннээһин, хорон сиэһин, суол быһылааныгар уонна наркотикка сыһыаннаах буруйдар.

Дьоҥҥо-сэргэҕэ биллибит улахан дьыалалартан түөрдү бэлиэтиэххэ сөп. Бастакы дьыала: олоҕун устатыгар бухгалтерынан, ревизорынан үлэлээбит, 60 сааһыттан тахсыбыт Кириллина диэн дьахтар бөлөх тэринэн, хат дьахталларга бэриллэр харчыны уораары, үлэлээбэт тэрилтэлэри арыйан, онно ол дьахталлары үлэҕэ ылбыт курдук сымыйа докумуоннары оҥортоон, уопсайа 6 мөл.солк. суумалаах үбү-харчыны иҥэринэн сууттаммыт. Иккис дьыала: Эдэр предпринимателлэр ассоциацияларын чилиэнэ бэйэтин тэрилтэтин аатыттан сымыйа докумуоннары оҥорон, сайабылыанньанан бюджет харчытын ылан, ол эбэтэр, түөкүннээн, холуобунай дьыалата бу дьыл тохсунньу ыйыгар суут көрүүтүгэр барбыт. Үһүс дьыала: Хатас киэһээҥҥи уонна сабыылаах оскуолаларыгар үөрэнэр сокуоннай саастарын ситэ илик оҕолор сыл устатыгар дьон массыынатын күрэтэн, массыына иһигэр баар маллары уоран, уопсайа 65 буруйу оҥорон сууттаммыттар. Төрдүс, саамай биллибит дьыала – Дьокуускайдааҕы үүт собуотун дьыалата: 2010 сыллаахха бу собуот үлэһиттэрэ инфекциялаах ыарыынан ыалдьа сылдьан үрүҥ аһы астаан, 187 киһини сутуйбуттара биллибитэ. Бу дьыала билигин да суукка көрүллэ сылдьар.

Аҕыйах сыллааҕыта республика ис дьыалаҕа министрин солбуйааччы, Силиэстийэлиир управление начальнига, юстиция полковнига Гаврил Кононов биир пресс-конференцияҕа дьахтар аймах буруйу оҥоруута элбээбититтэн дьиксинэрин туһунан этэн турардаах. Гаврил Гавриловичтан бу хайысханан быһыы-майгы билигин хайдаҕын интэриэһиргээн ыйыттым. Онуоха кини: «Ааспыт сылга дьахталлар буруйу оҥоруулара, 2011 сылы кытта тэҥнээтэххэ, 30,3 %-нан аҕыйаабыт (2011 с. – 1450 буруй, 2012 с. – 1010), бу элбэх өйдөтөр-сэрэтэр үлэ түмүгэр ситиһилиннэ диэх кэриҥнээхпин, итиэннэ арыгы иһэр дьон ахсаана аҕыйаан иһэринэн эмиэ быһаарабын», – диэн хоруйдаата.

Аны барыллааһын силиэстийэ хаачыстыбатын туһунан. Бу боппуруоһу быраабы араҥаччылыыр уорганнар үгүстүк кэпсэтэллэр, ырытыһаллар. Чуолаан, ис дьыала уорганнарын силиэдэбэтэллэрин үлэтин көрдөххө, ааспыт сылга эбии силиэстийэҕэ 234 дьыала төннөн кэлбит (2011 с. – 269), ол эбэтэр, 35 дьыаланан ахсаанын аҕыйаппыттар. Бу көрдөрүүнү силиэстийэ хаачыстыбата тупсан иһэринэн быһаараллар. Үс холуобунай дьыалаҕа быыһыыр бириигэбэр тахсыбытыттан, иккитин СР Үрдүкү суута көтүрэн, биирэ суукка барбыт (оптуобуска уорар хармаанньыт дьыалата), иккиһэ хаттаан силиэстийэлэнэ сылдьар. Оттон үһүс дьыала СР Үрдүкү суутугар муус устарга көрүллүөхтээх үһү.

«Барытын быһаарар кадрдар» тустарынан. РФ Силиэстийэлиир кэмитиэтин Саха сиринээҕи управлениетыгар сылдьан көрдөххө, силиэдэбэтэллэр саастара олус эдэрсийбит. Оттон ИДьМ Силиэстийэлиир управлениетыгар хайдах эбитий? 300-тэн тахса силиэдэбэтэл үлэлиириттэн, 10 %-на биир сыл уопуттаах, 14, 4 % – үс сыл уонна 75,4 % – үс сылтан үөһэ. «Биһиги силиэдэбэтэллэрбит уопуттаахтарга киирэллэр, – диэн кэпсиир начальник, – эдэрдэргэ элбэх үлэ ыытабыт, настаабынньыктары сыһыаран үлэлэтэбит, ол үлэтэ хайдах барарын көрөбүт-истэбит. Маны таһынан, анал курстарга ыытан үөрэттэрэбит, семинардары оҥоробут, онно буруйу хайдах силиэстийэлиири уо.д.а. боппуруостарга үөрэтэбит, көмөлөһөбүт».

2012 сылга силиэдэбэтэл үлэтин үҥсэн, 161 сайабылыанньа киирбитин, барытын бэрэбиэркэлээн, ол түмүгэр, 16 эрэ үҥсүү оруннааҕа биллибит, 5 салайааччы, 12 силиэдэбэтэл дьиссипилиинэ араас миэрэтигэр тардыллыбыттар. Дьон силиэстийэ үлэтигэр, сүрүннээн, дьыаланы силиэстийэлээһин болдьоҕо уһуурун-кэҥиирин, дакаастабыллары сыыһа сыаналыыллар диэн (холобура, суол быһылааныгар буруйдааҕы быһаарарга икки өттүттэн үҥсүһэллэр) астыммат эбит. Көстөрүн курдук, сыыһаны таһаарбыт силиэдэбэтэли төбөтүттэн имэрийбэттэр, миэрэлииллэр эбит.