Айдаан-куйдаан туохтан саҕаламмытын үгүс киһи билбэт, өйдөөбөт. Ол курдук "СР народнай депутаттарын талар быыбар туһунан", "СР муниципальнай быыбарын туһунан" республика сокуонугар куоластааччыны муннарар эриэхибэйдик эргитиллибит уларытыы киирдэ.
Быыбар туһунан сокуоҥҥа уларытыыны киллэрэри көҕүлээбит "ньыгыл" депутаттар "норуокка чугас буолабыт" дииллэр, оттон утарылаһар партиялар депутаттара (КПРФ, "Сиэрдээх Арассыыйа", "Гражданскай платформа") "аныгыс парламеҥҥа "ньыгыллар" эмиэ баһыйар ахсааны ыла сатаан уларытыы киллэрэллэр" дииллэр. Инньэ гынан, бүгүн Ил Түмэҥҥэ туох да киһи иилэн ылбат аҕыс араллаана таҕыста. Били, эрдэтээҥи Госдумаҕа депутаттара сутуруктаһан бурҕатыһалларын курдук балаһыанньаҕа чугаһыыр ыксаллаах быһыы-майгы тахса сырытта.
***
Улахан утарсыы сүрүн ис хоһооно биир: мандат. Ил Түмэҥҥэ мандат уопсай ахсаана 70. 70 киһи Ил Түмэҥҥэ депутаттыы кэлиэхтээх. Ол 70 киһиттэн 35-э биир мандаттаах уокуруктан талыллан кэлэр. Оттон 35-э партия испииһэгинэн. Чуолаан быыбарга партиялар кыттар саҥа балаһыанньалара улаханнык уларытылынна.
"Депутаттарбыт испииһэгинэн талыллар буолуохтарыттан ыла норуоттан тэйдилэр, партияларын салалтатын эрэ иннигэр илэмэ-салама түһэллэр" диэн ыас буолбут ырыалаахпыт. Онуоха туран, "ньыгыллар" этэллэр, "кырдьык норуоттан тэйдибит, онон норуокка чугаһаан хас быыбардыыр уокурук аайы (уокурукпут 35) тус-туһунан партийнай испииһэк оҥорон быыбарга кыттыахха, оччоҕо депутаттар биир уокурукка баайыллан, онно эппиэтинэстээх буолуохтара" диэн этэллэр. Бэйэлэрэ ааҕыммыттарынан 40 000 чилиэннээх "ньыгыл" партия хас нэһилиэк уулуссатын да аайы тус-туһунан испииһэги туруоруон сөп. Оттон кыра, саҥардыы тэриллэ сатыыр партиялар 35 уокурукка буолуохтааҕар, аҥаарыгар даҕаны бэрт эрэйинэн дьонун испииһэктээн кэчигирэттэхтэринэ да махтал.
Онон бу балаһыанньа кыра партиялар быыбарга кыттар бырааптарын кэһэр диэн оппозиция утарса сатаата.
***
Партиялар уопсай республиканскай испииһэктэриттэн уокурук испииһэгэр 3-тэн элбэх киһи киирэрэ көҥүллэммэт. Кинилэр кэннилэриттэн уокурукка "чугас" дьон испииһэккэ киириэхтээхтэр. Ол гынан баран испииһэккэ бастакы турар эрэ киһи депутат мандатын ылар кыахтаах. Иккитэ депутат буолбаттар. Бу - дойду, республика Төрүт Сокуонунан мэктиэлэммит гражданин быыбарданар уонна талыллар быраабын толоостук кэһэр диэн оппозиция туруорсар. Урут испииһэккэ ким бастакы турарыттан тутулуга суох мандат бэриллэрэ. Испииһэккэ киирбит дьон ону бэйэ икки ардыгар кэпсэтэн кимиэхэ баҕарар биэрэллэрэ көҥүл этэ.
***
Биир саамай "ньыгылларга" сүүйүүлээх балаһыанньанан буолла - Ил Түмэн быыбарыгар ааһар кээмэй - 7% олохтонно. Оттон муниципальнай быыбардарга - 5%. Федеральнай политика партиялар тустарынан сокуону чэпчэтэ турар кэмигэр - талыллар бырыһыаны улаатыннара туруу өйдөммөт.
Аны, билигин Империали ньыматынан хаалбыт мандаты түҥэтии олохтонор. Ол аата судургутук быһаардахха - элбэх куолаһы ылбыт партияҕа, кыра партиялар "тобох" бырыһыаннара эбиллэн өссө эбии мандат ылар кыахтанар. Холобур, Кэбээйи-Дьааҥы быыбардыыр уокуругар коммунистар 8%-ны ылаллар, "лдпрдар" - 2%-ны, "эсердэр" - 5%. Оттон "ньыгыллар" 15%-ны. "Ньыгыллар" 7%-ны иккитэ куоһарбыт үөрүүлэригэр 2 мандаты ылаллар. Коммунистар 8%-нарыгар 1 мандаты ылаллар. Кинилэр "тобох" 1%-ра уонна "лдпрдар" 2%-ра, эсердэр 5-%ра, "ньыгыллар" тобох 1%-ра эбиллэн баран - Империали ньыматынан үллэһиллэллэр үһү - уонна ким элбэх мандаты ылбыкка эбии мандат тэбиллэн биэрэр.
Империали ньыма - сүүйүүлээх партияҕа эбии сүүйүүнү, хотууну, кыайыыны "бэлэхтиир". Оттон урут партиялар бэйэлэрин "тобохторун" мунньан-тараан бэйэлэригэр эбии мандат ылаллара - пропорциональнай үллэрии баара. Билигин ол суох буолла.
***
Чэ, быһатын эргитэн-урбатан, араас кубулҕатынан "ньыгыллар" аныгыс да быыбарга кыайар-хотор суолларын хайарга дьулустулар.
Ону утаран коммунистар (ордук Георгий Артемьев, Виктор Губарев, Александр Гаврильев), "сиэрдээхтэр" (Зоя Корниловалара эрэ) уонна "гражданскай платформалар" (Афанасий Максимов, Владимир Федоров) улаханнык утарыластылар. Ону баара, бу парламеҥҥа "Биир ньыгыл Арассыыйа" баһыйар улахан аҥаарын ылан олорор буоланнар, сокуоҥҥа уларытыыны ахсааннарынан саба баттаан ылыннардылар.
Ону ылыннарарга депутат Зоя Корниловаҕа анаммыт суругу кытары аһан, ону элбээтиннэрэн, тарҕатан кытары туһаннылар. Зоя Афанасьевна "миэхэ аадырыстаммыт суругу тоҕо астыгыт, өссө миигиттэн көҥүлэ суох тарҕаттыгыт?!" - диэн "ньыгыл" Александр Морозкинтан, Ольга Макиенкоттан ыйыппытыгар, Макиенко ымыр да гыммакка: "Ааспыт сырыыга быыбардааччылар санаалара тоҕо учуоттамматый диэн бэйэҥ ыйыппытыҥ. Быыбардааччылар суруйбуттар, санааларын эппиттэр. Бу боппуруоһу Сөбүлэҥ хамыыһыйата көрөр этэ, онон председатель Александр Морозкин быһаарыытынан суругу аспыппыт уонна хамыыһыйа чилиэннэригэр быыбардааччы санаатын тарҕаппыппыт", - диэтэ... Аны, Морозкиммыт атын киһи суругун кытары ааҕар, тарҕатар буолбут дуу?
Манан диэн эттэххэ, ол суруксут "боростуой быыбардааччы" наһаа политикаҕа быһаарсарын, ылылла да илик сокуон барылын дьүүллэһэр кыахтааҕар киһи итэҕэйэрэ уустук. Сорох депутаттар бэйэлэрэ даҕаны "кыайан өйдүү иликпит" диэн этэ сырыттахтарына, ханнык эрэ түгэх нэһилиэктэн "боростуой быыбардааччы" "ньыгыллар" этиилэрин өйөөн суруйара көрүдьүөс соҕус. Аһара модороон үлэ.
***
Афанасий Максимов салалталаах оппозиция депутаттара "Биир ньыгыл Арассыыйа" дьоҥҥо чугас буолабын дии-дии бэйэтин тус интэриэһин өрө тутан сокуоҥҥа уларытыыны киллэрбиттэрин утаран миитин тэрийэргэ кытары этии көтөҕө сырыттылар. Сокуоҥҥа уларытыы бастакы ааҕыытын ааспытын кэннэ, Максимов "ньыгыл" коллегаларын саатырда сатаабыт тыл этиитин видеоматырыйаалга көрүөххүтүн сөп.
***
Аартык.ру
Аны, билигин Империали ньыматынан хаалбыт мандаты түҥэтии олохтонор. Ол аата судургутук быһаардахха - элбэх куолаһы ылбыт партияҕа, кыра партиялар "тобох" бырыһыаннара эбиллэн өссө эбии мандат ылар кыахтанар. Холобур, Кэбээйи-Дьааҥы быыбардыыр уокуругар коммунистар 8%-ны ылаллар, "лдпрдар" - 2%-ны, "эсердэр" - 5%. Оттон "ньыгыллар" 15%-ны. "Ньыгыллар" 7%-ны иккитэ куоһарбыт үөрүүлэригэр 2 мандаты ылаллар. Коммунистар 8%-нарыгар 1 мандаты ылаллар. Кинилэр "тобох" 1%-ра уонна "лдпрдар" 2%-ра, эсердэр 5-%ра, "ньыгыллар" тобох 1%-ра эбиллэн баран - Империали ньыматынан үллэһиллэллэр үһү - уонна ким элбэх мандаты ылбыкка эбии мандат тэбиллэн биэрэр.
Империали ньыма - сүүйүүлээх партияҕа эбии сүүйүүнү, хотууну, кыайыыны "бэлэхтиир". Оттон урут партиялар бэйэлэрин "тобохторун" мунньан-тараан бэйэлэригэр эбии мандат ылаллара - пропорциональнай үллэрии баара. Билигин ол суох буолла.
***
Чэ, быһатын эргитэн-урбатан, араас кубулҕатынан "ньыгыллар" аныгыс да быыбарга кыайар-хотор суолларын хайарга дьулустулар.
Ону утаран коммунистар (ордук Георгий Артемьев, Виктор Губарев, Александр Гаврильев), "сиэрдээхтэр" (Зоя Корниловалара эрэ) уонна "гражданскай платформалар" (Афанасий Максимов, Владимир Федоров) улаханнык утарыластылар. Ону баара, бу парламеҥҥа "Биир ньыгыл Арассыыйа" баһыйар улахан аҥаарын ылан олорор буоланнар, сокуоҥҥа уларытыыны ахсааннарынан саба баттаан ылыннардылар.
Ону ылыннарарга депутат Зоя Корниловаҕа анаммыт суругу кытары аһан, ону элбээтиннэрэн, тарҕатан кытары туһаннылар. Зоя Афанасьевна "миэхэ аадырыстаммыт суругу тоҕо астыгыт, өссө миигиттэн көҥүлэ суох тарҕаттыгыт?!" - диэн "ньыгыл" Александр Морозкинтан, Ольга Макиенкоттан ыйыппытыгар, Макиенко ымыр да гыммакка: "Ааспыт сырыыга быыбардааччылар санаалара тоҕо учуоттамматый диэн бэйэҥ ыйыппытыҥ. Быыбардааччылар суруйбуттар, санааларын эппиттэр. Бу боппуруоһу Сөбүлэҥ хамыыһыйата көрөр этэ, онон председатель Александр Морозкин быһаарыытынан суругу аспыппыт уонна хамыыһыйа чилиэннэригэр быыбардааччы санаатын тарҕаппыппыт", - диэтэ... Аны, Морозкиммыт атын киһи суругун кытары ааҕар, тарҕатар буолбут дуу?
Манан диэн эттэххэ, ол суруксут "боростуой быыбардааччы" наһаа политикаҕа быһаарсарын, ылылла да илик сокуон барылын дьүүллэһэр кыахтааҕар киһи итэҕэйэрэ уустук. Сорох депутаттар бэйэлэрэ даҕаны "кыайан өйдүү иликпит" диэн этэ сырыттахтарына, ханнык эрэ түгэх нэһилиэктэн "боростуой быыбардааччы" "ньыгыллар" этиилэрин өйөөн суруйара көрүдьүөс соҕус. Аһара модороон үлэ.
***
Афанасий Максимов салалталаах оппозиция депутаттара "Биир ньыгыл Арассыыйа" дьоҥҥо чугас буолабын дии-дии бэйэтин тус интэриэһин өрө тутан сокуоҥҥа уларытыыны киллэрбиттэрин утаран миитин тэрийэргэ кытары этии көтөҕө сырыттылар. Сокуоҥҥа уларытыы бастакы ааҕыытын ааспытын кэннэ, Максимов "ньыгыл" коллегаларын саатырда сатаабыт тыл этиитин видеоматырыйаалга көрүөххүтүн сөп.
***
Аартык.ру
Комментарии