Ама, киһи ойор-тэбэр оҕо сааһыгар сылдьан, прокурор, силиэдэбэтэл курдук ыарахан идэлэниэн баҕарара буолуо дуо? Ыра санаатыгар быһылаан сиригэр сылдьарын, буруйдааҕы ыраас мууска таһаарарын оҥорон көрөрө буолуо дуо? Буолуон сөп эбит. Урут да, билигин да ол баҕа санааларын ситиһэн, талан ылбыт идэлэригэр олохторун анаабыт погоннаах дьон аҕыйаҕа суох.

Мин ыстатыйам дьоруойа Мария Михайловна сэттис кылааска үөрэнэр кэмиттэн силиэдэбэтэл буолуон баҕарбыт. Кылааһыгар бииргэ үөрэнэр уолунаан иккиэн. Ол уолчаан салгыбакка, МУР арыйбыт дьыалаларын кэпсээн тахсар эбит. Уонна оччотооҕу киинэлэр, кинигэлэр сабыдыалларын күүһэ сыттаҕа. Маня кыыс ордук сөбүлээн, мүлчүргэннээх уонна сэриилээх кинигэлэри аахпыта идэтин таларыгар эмиэ дьайбыт буолуохтаах.

Ол эрэн, кини өссө иккис баҕа санаалааҕа, ол – астрофизик буолуу. Бу идэни ыларга, муҥутуур Москуба куоракка барыахха наада этэ, онуоха баара, аҕалара эрдэ өлөн, ийэлэрэ биэс оҕотун соҕотоҕун иитэр буолан, онно барар кыаҕа суоҕа. Инньэ гынан, оскуола кэнниттэн алта сыл телеграфка үлэлээн, кэргэн тахсан, икки оҕолонон баран, Мария Харьковтааҕы юридическай институкка туттарсар. Ол саҕана экзаменнары манна кэлэн туталлара, улахан куонкурустааҕа (биир миэстэҕэ – 25 оҕо) эбитэ үһү. Куонкуруһу этэҥҥэ туораан, оҕо эрдэҕинээҕи бастакы баҕа санаатын толорон, кини ити институт прокурорскай-следственнай факультетын устудьуона буолар.

…Билигин прокуратура уорганнарыгар отут бэһис сылын үлэлиир Мария Кулаковскаяттан «бу күн сиригэр иккистээн кэлэриҥ буоллар, ханнык идэни талыаҥ этэй?» диэн ыйыппыппар, «космоһы үөрэтэ барыам этэ, билигин да интэриэһиргиибин ээ» диэн мичээрдээн кэбиһэр.

Үөрэҕин бүтэрэн, Мария төрөөбүт Сахатын сиригэр ананан кэлэр. Үлэтин Дьокуускай куорат прокуратуратыгар силиэдэбэтэлинэн саҕалыыр. «Бастакы күммэр тута 14 холуобунай дьыала остуолбар ууруллубута, үксэ – сокуоннай саастарын ситэ илик оҕолор оҥорбут дьыалалара, уоруулар этэ» диэн Мария Михайловна ол кэми санаан аһарар. Ол күнтэн саҕалаан, прокуратура уорганнарыгар үлэлээбит сылларыттан 13-һэ силиэстийэҕэ ааһар, эдэр силиэдэбэтэл республика прокуратуратын ураты суолталаах дьыалалары силиэстийэлиир отделын силиэдэбэтэлигэр тиийэ үүнэр. Ол кэмҥэ бииргэ үлэлээбит дьоно Мария Кулаковская ырытар-анаарар толкуйун, суһаллык быһаарыы ылынар, уустук быһыыга-майгыга сөптөөх суолу-ииһи тобула охсор дьоҕурун, хас биирдии дьыалатыгар ымпыгар-чымпыгар тиийэ хасыһан, айымньылаахтык сыһыаннаһарын бэлиэтииллэр.

Оччолорго прокуратураҕа, ордук чуолаан силиэстийэҕэ, үс дьахтар силиэдэбэтэл баара дииллэр. Киһи сөҕөрө-махтайара баар, – Мария Кулаковская силиэстийэлээбит дьыалаларынан биир да ыар буруй арыллыбакка хаалбатах, барыта суукка тиийбит, биир да дьыалата хаттаан, эбии силиэстийэҕэ төннөрүллүбэтэх, кэлин судаарыстыбаннай буруйдааччы быһыытынан кыттыбыт дьыалаларыттан биир да бириигэбэрэ көтүрүллүбэтэх! Ол иһин ити этэбин, силиэдэбэтэл буоларга эмиэ ананан төрүүллэр быһыылаах диэн. Оччолорго бииргэ үлэлээбит дьоно саха бастыҥ силиэдэбэтэл дьахтарыгар Мария Куо диэн таптал аат иҥэрбиттэр.

Мария Михайловна 13 сыл устатыгар элбэх ыар уонна ураты ыар буруйдары силиэстийэлээтэҕэ, олортон бүгүн аҕыйаҕы кэпсээн аһарыым.

Кини бэйэтэ арыйбыт бастакы дьыалатынан -56 кыраадыс тымныыга кыыһы күүһүлээһин дьыалата буолбут. Кыысчаан эрэйдээҕи оптуобустан тахсаатын кытта, ким эрэ саҕатыттан ылаат, бэргэһэтин хараҕар умса түһэрэн баран, күүһүнэн ханна эрэ соспут. 150 см эрэ үрдүктээх, кып-кыра, хап-хачаайы кыысчаан онно кыайан өрөлөспөтөх. Уонча мүнүүтэнэн кыыһы ханнык эрэ подъезка, онтон маҥнайгы этээскэ баар квартираҕа соһон киллэрэн, кырбаабыттар, күүһүлээбиттэр, онтон ханнык эрэ сылаас туалекка илдьэн бырахпыттар. Кыыс өйүгэр киирэн, нэһиилэ туран, өр баҕайы ханнык эрэ тимир олбуор аттынан хаампыт, тимир муостаны туораабыт. Уопсай дьиэтигэр кэлэн, аан аттыгар охтон, өйүн сүтэрбит. Оперболомуочунайдар бу дьыаланы «глухарь» диэн, сапсыйан кэбиспиттэрин, силиэдэбэтэл Кулаковская куораппыт тимир олбуордарыттан чопчу ол олбуору, ол туалеты булан, ити оройуоҥҥа баар дьиэлэри барытын кэрийэн, буруй оҥоһуллубут сирин уонна буруйдаахтары булан ылбыт. Бу үс киһи сууттанан накаастаммыт.

Эмиэ -53 кыраадыс тымныыга Хатыҥ Үрэххэ быһылаан буолбут – эр киһи бииргэ олорор дьахтарын саанан ытан кэбиспит уонна ийэтин көмүскэспит уолчааны өлөрөөрү эккирэппит. Саа ботуруонун (ол эбэтэр, дьыала дакаастабылын) булаары, суһал бөлөх ол сири үс чааһы быһа чинчийбит. Уруучука хам тоҥон хаалар буолан, харандааһынан суруйарга күһэллибиттэр. Эксперт-криминалист фотоаппаратын сотору-сотору хоонньугар уган, сылыта сатаабыт. Оннук бодьуустаһан, хаартан ботуруоннары барытын булан, буруйдааҕы туппуттар. Ол киһи сууттанан, оччолорго үрдүкү миэрэҕэ – ытылларга ууруллубут – ол бириигэбэр толоруллубут.

Аны 1982 сыл күһүнүгэр карьерга биир эр киһи өлүгэ көстүбүт. Өлүк булуллубут сиригэр КРАЗ массыына суола баар эбит. Чахчы полуприцеп КРАЗ массыына буоларын быһааран баран, куорат бары автобазаларын, итинник мааркалаах массыыналары барытын бэрэбиэркэлээбиттэр. Ол түмүгэр, кабинатыгар хаан суоллаах массыынаны булан ылбыттар. Өлөрүөхсүттэртэн биирдэстэрэ Приморскай кыраай холуонньатыттан күрээбит хаайыылаах эбит. Иккиһэ урут сууттана сылдьыбатах, быһылаан сиригэр алҕас түбэһэ кэлэн, Сунгатуллин соруйууларын толорон, кыттыгас буолан хаалбыт эдэр киһи эбит. Сунгатуллин сууттанан, эмиэ ытылларга ууруллубут.

Мария Кулаковская силиэстийэлээбит бүтэһик дьыалатынан кырыктаах баанда дьыалата буолбут. 1990 сыллаахха Дьокуускай куорат ыскылааттарыттан биирдэстэригэр харабылы өлөрөн баран, 50 устуука «Дружба» эрбиини уорбуттар. Ити өлөрүү арыллыбакка хаалбыт, дьыаланы ким силиэстийэлээбитин билбэппин. Онтон 1994 сыл күһүнүгэр, Маҕан бөһүөлэк кэтэҕэр, ойуурга, ыттар киһи өлүгүн сорҕотун булан, учаастакка аҕалбыттар. Тута суһал бөлөх тиийбит. Дьыаланы силиэстийэлээһин түмүгэр, тэрээһиннээх баанда 1990 сылтан саҕалаан, киин куоракка араас буруйу оҥорбута биллибит.

Силиэстийэ кэмигэр 22 холуобунай дьыала холбоммут, 20-тэн тахса эпизод булуллубут. Бөлөх бүтэһик буруйунан «Пристанская» диэн фермерскэй хаһаайыстыбаҕа саба түһүү буолбут, онно үс киһилээх ыалы өлөрбүттэр, барытын халаабыттар. Өлөрбүт дьонун эргэ Маҕанныыр суолга илдьэн кистээбиттэр. Баанданы Ленскэй оройуоҥҥа туппуттар, ытыалаһыы кэмигэр, баанда салайааччыта Авдеев ытыллыбыт. Силиэстийэ кэмигэр биллибитинэн, били ыскылаат харабылын кинилэр өлөрбүттэр, эрбиилэри кинилэр уорбуттар эбит. СР Үрдүкү суутун бириигэбэринэн, икки киһи ытыллыбыт, уоннааҕылар араас болдьоххо көҥүллэрэ быһыллыбыт.  Бу дьыала кэнниттэн Мария Кулаковская силиэстийэттэн барбыт.

Быраабы араҥаччылыыр уорганнарга үлэлиир дьоҥҥо бигэ тыылларынан, өйөбүллэринэн дьиэ кэргэннэрэ буолара олус суолталаах. Мария Михайловна Чурапчыттан төрүттээх. Аҕата Михаил Доҕордуурап диэн саха биллиилээх суруйааччыта этэ, ийэтэ Мария Христофоровна иис кэмбинээтигэр үлэлээбит. «Силиэстийэ – киһи сырата-сылбата, бириэмэтэ баранар үлэтэ, миэхэ оҕолорбун көрөргө-истэргэ, иитэргэ-үөрэтэргэ ийэм, түөтэм Устинья, аймахтарым көмөлөһөн, улаханнык абыраабыттара» диэн Мария Михайловна билигин да махтана ахтар.

Кэргэнинээн Ясон Реасович Кулаковскайдыын (Өксөкүлээх Өлөксөй сиэнэ) Чурапчы орто оскуолатыгар онус кылааска үөрэнэ сылдьан билсибиттэр. «Наһаа да үчүгэй майгылаах этэ» диэн Мария Михайловна кэргэнин истиҥник, сылаастык ахтан-санаан ылар. Оскуола кэнниттэн биир сыл буолан баран, олохторун холбообуттар, икки үчүгэйкээн кыргыттары төрөппүттэр. Бииргэ олорбуттара ахсыс сылыгар кэргэнэ 30 сааһыгар суол быһылааныгар суорума суолланаахтаабыт...

Улахан кыыс Марианна ийэтин үлэтин көрө-билэ сылдьан, «юрист буолуом суоҕа» диирэ эбитэ үһү да, син биир юрист идэтин талбыт. Онтон кыра кыыс Евгения, төттөрүтүн, ийэтин сайыһан, быһылаан буолбут сирдэригэр барсыһан, тэҥҥэ сылдьыһан, бэйэтин баҕатынан Ураллааҕы юридическай госакадемияҕа үөрэххэ киирбит. Евгения Дьокуускай куорат прокуратуратыгар үлэлээбитэ ыраатан, билигин кини – киин куорат прокурорун силиэстийэни надзордааһыҥҥа старшай көмөлөһөөччүтэ.

Мария Михайловна эбээ буолар дьолун билэн, билигин кини күнэ-ыйа икки тапталлаах сиэниттэн тахсар. Сиэннэрин кытта бодьуустаһарын туохтааҕар да ордорор.

СР үтүөлээх юриһа, прокуратура бэтэрээнэ, юстиция старшай советнига Мария Михайловна Кулаковская прокуратура уорганнарыгар үлэлиирин устатыгар истиҥник-иһирэхтик саныыр учууталларыттан биирдэстэринэн Алла Тимофеевна Яковлеваны ааттыыр: «Олус убаастыыр уонна сүгүрүйэр этим, дьахтар да, прокурор да быһыытынан... сүрдээх чиэһинэй, принципиальнай, грамотнай уонна үтүө дууһалаах этэ... кини прокуратура да, милииссийэ да элбэх силиэдэбэтэлллэрин үөрэппитэ, олоҕун тиһэх күнүгэр диэри прокуратураҕа үлэлээбитэ».

Мария Михайловна силиэстийэ үлэтигэр уопутурбута көмөлөһөн, үрдүк таһымнаах судаарыстыбаннай буруйдааччылартан биирдэстэринэн буолбута. Ол кэнниттэн республика прокурорун правовой хааччыйыыга, общественноһы уонна сонуннары киэҥник тарҕатар ситимнэри кытта үлэҕэ старшай көмөлөһөөччүтүнэн үлэлээбитэ. Билигин санаан көрдөхпүнэ, ити 2003 – 2007 сылларга прокуратура саамай аһаҕас буола сылдьыбыт кэмэ эбит. Ол саҕана республика прокурордарынан Николай Мельников, онтон Сергей Шумскай үлэлээбиттэрэ. Суруналыыстары туохтан да сэрэхэдийбэккэ, кистэммэккэ, ыытар тэрээһиннэригэр барытыгар кэриэтэ ыҥыраллар этэ. Прокуратураҕа нэдиэлэ аайы кэриэтэ тиэстэрбин өйдүүбүн – үлэлииргэ интэриэһинэй этэ.

2007 сылтан саҕалаан, күн бүгүҥҥэ диэри Мария Кулаковская республика прокурорун старшай көмөлөһөөччүтүнэн, быраабы араҥаччылыыр уорганнар үлэлэрин сүрүннүүр, торумнуур сэбиэт эппиэттээх сэкирэтээринэн үлэлиир. Биир идэлээхтэрэ этэллэринэн, бу хайысхаҕа Мария Михайловна бэйэтин былааннар туолууларын кытаанахтык хонтуруоллуур, кэмигэр толотторор ирдэбиллээх специалист быһыытынан көрдөрбүт. Биһиги республикабытыгар 2006 сылтан буруйу оҥоруу намтааһына бэлиэтэнэрин, былырыын 20 %-нан аҕыйаабытын мин суруйан турабын. Итиниэхэ быраабы араҥаччылыыр уорганнар буруйу оҥорууну утары охсуһууга, сэрэтиигэ бииргэ үлэлээһиннэрэ эмиэ олук буолбутун бэлиэтиэххэ сөп.

Ыстатыйам түмүгэр биири этиэхпин баҕарабын. РФ Силиэстийэлиир кэмитиэтин Саха сиринээҕи управлениетыгар элбэх эдэр силиэдэбэтэл үлэлии сылдьар. Бу управление балайда көхтөөхтүк үлэлиир Общественнай сэбиэттээх. Биллиилээх юрист Вильям Очирович Иванов салайар. Ону бу сэбиэт бэйэлэрин кэмнэригэр таһаарыылаахтык үлэлээбит, улахан уопуттаах, билиилээх силиэдэбэтэллэри ыҥыртаан, эдэр үлэһиттэри кытары көрсүһүннэрэрэ, кэпсэтиини, санаа атастаһыытын тэрийэрэ буоллар. Эдэрдэргэ сүбэ-ама, ыйыы-кэрдии бэриллэн, туһаттан атыны аҕалыа суоҕа этэ дии саныыбын.