Көрдөһүү сурук 

«АлСиб» салгыннааҕы трассатын саппаас аэродромун Төҥүлүгэ тэрийэргэ Советскай Союз Геройа полковник Илья Павлович Мазурук туруорсуутунан, сэтинньи 4 күнүгэр 1942 сыллаахха, Саха АССР  народнай комиссардарын сэбиэтин председателэ В. Муратов 14№ уурааҕа тахсыбыта. Бу икки уураах олох хойукка диэри «Совершенно секретно» диэн грифтээх этилэр.

«Аляска- Сибиир» салгын трассатыгар 1942 сыл күһүнүттэн 1944 сыл сааһыгар диэри Төҥүлү эбэ Сэгэлэйин күөлэ саппаас аэродром буолбута. Бу саппаас аэродром үлэтин түүннэри-күннэри хааччыйыы түбүктээх үлэтэ оччолорго МТС-ҕа сүктэриллибитэ. Оччотооҕуга МТС директорынан Король Сергей Викентьевич  таһаарыылаахтык үлэлээбитэ.  МТС трактористарыттан күөл мууһун ыраастааһын, самолет көтөр-түһэр балаһатын күнтэн-дьылтан тутулуга суох бэлэм оҥоруу кытаанахтык ирдэнэрэ. 

Самолеттары Дьокуускай порда ылбатаҕына, куораттан биллэрэллэрэ, оччоҕо кутаа оттоллоро летчиктар тумаҥҥа, хараҥаҕа онон сирдэтэн түһэллэрэ. Сороҕор хаар түстэҕинэ эбэтэр туман хойуннаҕына, самолеттар хаайтаран көппөт түбэлтэлэрэ эмиэ тахсара. Летчиктар аһыыр остолобуойдара, хонор сирдэрэ куруук бэлэм буолуохтааҕа. Сорох күн 5-6 самолет биирдэ кэлэн түһэрин туһунан оччотооҕуга үлэлээбит дьон, нэһилиэнньэ ахтар.

Кыанар эр дьон барыта сэриигэ бараннар, колхозтарга кыргыттары, дьахталлары трактор курсугар үөрэттэрэ ыытарга модьуйаллара, онон МТС-ҕа  тракторга элбэх эдэркээн 18-20 саастаах кыргыттар үлэлииллэрэ. Бу эдэркээн кыргыттартан сааскы ыһыы, күһүҥҥү хомуур, сири таҥастааһын, бурдугу малатыылкалааһын, маһы-оту тиэйии тустаах үлэлэрин таһынан, аэродром үлэтин хааччыйыы, көтөр-түһэр балаһаны көрүү-истии үлэтин толоруу ирдэниллэрэ. Хомойуох иһин, Төҥүлү саппаас аэродромугар үлэлээбит дьон үгүстэрэ биһиги ортобутугар суохтар.

«Ким да, туох да умнуллубат» диэн үтүө санаанан салайтаран Төҥүлү музейын, орто оскуолатын музейын үлэһиттэрин көҕүлээһиннэринэн «Аляска-Сибиир» салгын трассата 70 сыллаах үбүлүөйүгэр сөп түбэһиннэрэн, Төҥүлүтээҕи саппаас  аэродромҥа үлэлээбит Киренская Мотрена Егоровна, Кононова Варвара Миайловна уонна Шепелева Евдокия Васильевна диэн саха хорсун, хоодуот дьахталларын чиэстээтибит. Кырдьыга да бу оччолорго эдэркээн кыргыттар уолан да киһи саллар үлэтин толорбуттарыттан киһи сөҕөр эрэ. Маннык далааһыннаах тэрээһин тэриллэн уруккута үгүс киһи, Төҥүлү с. олохтоохторо, эдэр ыччат да бу саппаас аэродром үлэлээбитин саҥа биллэ, соһуйда, сөхтө да диэххэ сөп. Туһааннаах аэродромҥа үлэлээбит кырдьаҕастар билигин да дьаарханаллар: «Кимиэхэ да кэпсээмэҥ, чып кистэлэҥ» диэбиттэрэ диэн.

Бу ытык-мааны кырдьаҕастарбыт бары элбэх оҕолоохтор. Оҕолоро бары дьон тэҥинэн үөрэхтэнэн, үлэлээн-хамсаан олороллоруттан киһи үөрэр эрэ.

Төһө да сэрии толоонуттан ыраах олордоллор төрөөбүт дойдулара өстөөҕү суоһарарыгар сүҥкэн кылааты киллэрбит, кыайыыны уһансыбыт быйыл 90 саастарын туолуохтаах дьоннорбут маһынан оттуллар, уу ылар хаарбах дьиэтигэр симсэн олороллор. Бу дьоһун олоҕу олорбут, хаһан да ааттара дорҕоонноохтук ааттамматах, хаһан да кимтэн да, тугу да көрдөспөтөх, эр санаалаах саха дьахталларын ыар дьылҕалара олус долгутта.  

Ытыктабыллаах Михаил Ефимович, нэһилиэнньэ аатыттан бу ытык дьоннорбут саатар кырдьар саастарыгар толору хааччыллыылаах дьиэҕэ тиксэллэригэр көмөлөһөргөр көрдөһөбүн. Ол туһуттан бу кырдьаҕастар тыыл бэтэрээнэ диэн ааттара сэрии бэтэрээнин аатын кытта биир суолталанарыгар ытык тылгын тириэрдэргэр көрдөһөбүн.

Стручкова Галина  Романовна,
Төҥүлүтээҕи этнография уонна история музейын үлэһитэ.
***