Кыраныыссаны билиммэт кэлии-барыы,  ылсыы-бэрсии, сыһыаннаһыы-алтыһыы муҥутуур будулҕан үйэтигэр симэлийбэккэ хайдах дьаһанан олоруохтаахпытый? Омук быһыытынан толук буолабыт дуу, тобуллан тахсабыт дуу?

***

Сэһэргэһээччим - СР  федеративнай сыһыаннаһыыларга уонна тас сибээскэ миниистирэ Валерий МАКСИМОВ санаатын истиэҕиҥ:

- Валерий Иванович, өрөспүүбүлүкэ олоҕор-дьаһаҕар, экономикатыгар  сыһыаннаах көрсүһүүлэр  эн салайар   министиэристибэҥ нөҥүө эмиэ ааһаллар. Хайдах-туох хамсааһын тахсан эрэр быһыылааҕый? 

- Арассыыйа судаарыстыбата Уһук Илиҥҥэ болҕомтотун күүһүртэ. Саха сиригэр, өтөрүнэн көрсүбэтэх кэммит тирээн кэллэ. Онтон ханна да куоппаккын. Бу, номнуо буолбут, буолуохтаах чахчы. Нууччалыы тылынан эрэ буолбакка, атын омук тылынан саҥарар дьон элбээн иһиэхтэрэ. Биһиги олохпут аҥардастыы “кулуҥ” эрэ диэнинэн тупсан кэлбэт. Тыһыынча биэрэстэ асфальт суолу тутан баран күҥҥэ биир эрэ массыына аастаҕына туох да көдьүүһэ суох. Онон, бу Уһук Илин сайдыытыгар анаммыт госпрограмма хайа сатанарынан улахан түмүктээх буолуохтаах. Онно угуллубут үп-харчы барыс аҕалыахтаах. Тимир суол кэлэн баран төттөрү барарыгар кураанах айанныа суохтаах, түҥ тайҕаҕа тутуллубут суол орускуотун хаһан эмэ толуйуохтаах. Ханнык баҕарар үлэ сыратыгар эппиэттэһиэхтээх. Итини өйдөөн, кэнэҕэс кэлэр хампаанньалары кытары бииргэ үлэлииргэ дуогабар түһэрсэн, бииргэ үлэлээн, биир тылы булан иһиэхтээхпит. Саҥа ирдэбил правительствоҕа, министиэристибэлэргэ эрэ сыһыаннаах буолбатах, олохтоох муниципалитеттарга эмиэ туһааннаах.

- “Сургутнефтегаз” ААО, “Транснефть” ААО АХ  үлэлии сылдьаллар эрээри, биһигини санаа хоту бэйэлэригэр киллэрэн испэттэр. Бэйэлэрин кыһалҕаларын – аска-үөлгэ, олох-дьаһах, социальнай өҥөҕө, предпринимательство үлэтигэр – бэйэлэрэ быһаарына сатыллар. Биһиги сыалбыт-сорукпут диэн, кинилэргэ наадалаах, биһиги бородууксуйабытыттан тутулуктаах буолалларын ситиһиэххэ наада. Олохтоох эти-үүтү, оҕуруот аһын, бурдугун атыылаһалларын таһынан, баттах кырыттарар өҥөҕө тиийэ биһигиннэн итээн туралларын курдук дьаһаныахтаахпыт. Баҕар, “Сургутнефтегаз” тэйиччи турарынан итини ситиһэргэ уустук соҕус буолуон сөп. Оттон “Газпром” ААО сүрүн үлэлиир сирэ Ленскэй улууһа буолуохтаах. Ленскэйтэн Сунтаар, Ньурба, Өлүөхүмэ бу сытар буоллаҕа. Олохтоох  муниципалитеттар баалларын биллэриэх тустаахтар. Биллэн турар, онно өрөспүүбүлүкэ салалтата улахан үлэни ыытыахтаах.

- Барытын биир кэлимсэтик көрөн быһаарыахха наада: промышленность, тыа хаһаайыстыбата, предпринимательство, суол-иис, уот-күөс о.д.а. салаа – бииргэ ситимнэнэн, толкуйданан оҥоһуллуохтаах. Быһыта-орута олоххо киирэрэ уустук буолуоҕа. Билиҥҥи туругунан, промышленнай площадкалары бэлэмниир үлэ ыытыахтаахпыт.

 

 

- “Газпром” кэллэ... чааһынай тэрилтэ?

-  “Газпром” АО акциятын 50-тан тахса бырыһыана судаарыстыба бас билиитигэр баар, онтон атына чааһынай хаппытаал. Судургутук эттэххэ, судаарыстыба кыттыгастаах чааһынай тэрилтэ буоллаҕа. Ол гынан баран, “Газпром” дойду бюджетыгар сүрүн нолуок төлөөччү. Тоҕо диэтэххэ, убатыллыбыт гааһы даҕаны, турба ситиминэн даҕаны тахсар гааһы омук дойдуларыгар атыылыыр бырааптаах соҕотох экспортер. Ол гынан баран, билигин гаас экспорыгар улахан уларыйыы киирэн эрэр. Дойду салалтата “Газпром” соҕотоҕун омук дойдуларыгар гааһы атыылыыр монополиятын тохтоторго, убатыллыбыт гааһы атын хампаанньалар (чуолаан “Роснефть”, «Новатэк») эмиэ атыылыахтарын сөп диэн быһаарыылары ылынан эрэр.

- 75,16 % судаарыстыба бас билиитигэр баар хампаанньа. РФ правительствота гааһы экспортыыр монополияны тохтоппутун таһынан, геологоразведкаҕа омуктары киллэрэн эрэр. Холобур, бу адьас соторутааҕыта “Роснефть” ньиэби, гааһы муора түгэҕиттэн хостуур, чинчийэр үлэҕэ Exxon Mobil (АХШ) хампаанньаны кытары дуогабар түһэристэ: “Роснефть” Лаптевай муораҕа уонна Чукча, Карскай муоратыгар баар ньиэп баайын чинчийэргэ Exxon Mobil хампаанньаны кыттыһыннарар. Бэйэлэрэ буоллаҕына, Аляскаҕа хостонор ньиэпкэ  25%-нарын ыллылар.

- Оннук.

- Арассыыйа муора түгэҕэр сытар - шельфка сир баайын чинчийэр, хостуур үөрүйэҕэ да, технологията да суох. Биһиги дьоммут америкалартан үөрэниэхтэрэ буоллаҕа, кинилэр Аляскаҕа ньиэп хостообуттара 40-ча сыл буолла. “Роснефть” кытайдары кытары үлэлиир баҕатын эмиэ иһиттибит. Хампаанньа президенэ Игорь Сечин Кытайга кэпсэтии ыыппытын туһунан сонуннар биллэрдилэр.

- Омуктары кытары бииргэ үлэлиирбит биһиэхэ харчыны – инвестицияны киллэрэр, технологияҕа үөрэтэр... Арай, кыттыһа сылдьан тарбахпытыттан тутан баран хоннохпутугар диэри киирдиннэр?

- Дойду бэйэтин геополитическэй интэриэһин син биир көрөргө дьулуһар. Холобур, кытайдары Лаптевай муораҕа киллэрбэттэр – чугаһа бэрт. Ол оннугар Баренцов муоратыгар бииргэ үлэлииргэ ыҥыраллар.  “Роснефть” – судаарыстыба тэрилтэтэ буолан, дойду интэриэһин көрөн, судаарыстыба политикатын учуоттаан  үлэлиир. Уопсайынан, биһиэхэ Саха сиригэр, улахан хампаанньалар киирэллэрэ эмиэ үчүгэй дии саныыбын. Син киһи туох эмэ сиэрдээх политиканы тутуһуохтара диэн эрэнэр. Иккиһинэн, экономическэй куттала суох буолуубутун бэйэбит эмиэ хааччыныахтаахпыт, ол олохтоох тэрилтэлэри өйөөһүҥҥэ көстүөхтээх. Производство саҥа салааларын тэрийэн, хайа кыалларынан тутулукпутун аччата сатыахтаахпыт.

- Алексей Миллер (“Газпром” салайааччыта) уруккуттан даҕаны этэр этэ “гаастаах сирдэртэн метанын эрэ хостоон атыылыыбыт, оттон гаас атын фракцияларынан дьарыктаммаппыт” диэн. Гааһы таҥастаабакка (переработка) сырьены эрэ атыылыы олордохторо. Биллэн турар, сырье бородууксуйатааҕар сыаната чэпчэки.

- “Газпром” гааһы таҥастыырга чинчийиитэ да, үлэтэ да суох, ити хайысханы сайыннарбатах. Билигин соҕотоҕун ити салааны сайыннарарыгар кыаҕа да тиийбэт. Ол иһин толору түһүмэҕин баһылаары омук хампаанньаларын кытары үлэлииргэ, кинилэртэн үөрэнээри дуогабар түһэристэхтэрэ.

Аны буоллаҕына, биһиэхэ Саха сиригэр, Арктика шельфатыгар улахан  ньиэп-гаас, конденсат саппааһа баар. Биллэн турар, оччотугар сотору онно даҕаны сир баайын хостуур үлэ саҕаланыаҕа. Арктика айылҕата уйан, онон саамай аныгы сайдыылаах технологиянан сир баайын үөрэтии, хостооһун барыахтаах.

 

 

- Бу соторутааҕыта Саха сиригэр аан дойдутааҕы тэрилтэ – Арктика сүбэтэ кэлэ сырытта. Кинилэр айылҕа харыстабылыгар сыһыаннаах олус үчүгэй хайысхалаахтар. Биһиги онно киирсэн айылҕаны кэтээн көрүүгэ – мониториҥҥа үлэлэһиэхпит этэ. Туох эмэ кыра уларыйыы таҕыста да, сонно тута дьаһал ылар, сэрэтэр үлэни тэрийэр курдук. 2010 сыллаахха Техаска тахсыбыт саахалы өйдүүр буолуохтааххыт. Муора түгэҕиттэн ньиэп хостуур платформа саахалламмытыгар Новай Орлеаҥҥа тиийэ ньиэп анньан кэлбитэ дии.

- Букатын суолу-ииһи хаалларбат норуот хаһаайыстыбатын салаата суох да буоллаҕа. Ол гынан баран технология сайдан иһэр. Экологическэй ирдэбил кытаатта. Холобур, соторутааҕыта диэри ньиэп хостооччу Арассыыйа хампаанньалара ньиэби кытары сылдьар гааһы уматан кэбиһэллэрэ.

- Билигин ити гааһы салгыҥҥа уматан халтай көтүтүү – ыстарааптаныллар дьыала.

 Буолаары буолан, Арктикаҕа сир баайын хостуур кытаанах ирдэбиллээх. Арктика биир судаарыстыба бас билиитэ буолбатах, бүтүн Хотугу эргимтэ дойдулара бары көрөр-истэр сирдэрэ. Мээнэ айбардааһын кыаллыа суоҕа. Биһиги итини эрдэтинэ күөйэ тутан, Арктика сүбэтин иһигэр киирэн, мониторинг үлэтин саҕалыахтаахпыт. Кэнэҕэс сир баайын хостуур хампаанньалар кэллэхтэринэ, айылҕабыт маннык туруктаах этэ диэн бигэргэтэр матырыйааллаах буолуохтаахпыт. Кинилэр үлэлэрэ хоту сир айылҕатын эргиирин алдьаппатын курдук хонтуруоллуохтаахпыт, ону таһынан кинилэри кытары саахал тахсыбатыгар бииргэ үлэлэһиэхтээхпит.

- Биллэн турар. Улахан портарбыт сэргэхсийэллэр, үлэ миэстэтэ тахсар, тутуу барар, нэһилиэнньэ хамнастанар, хамнас баар буоллаҕына – олох көнөр. Тиксиибит даҕаны уота-күөһэ быһаарыллан тоҥоро-хатара тохтуох этэ. Уонна биһиги Арктикабытыгар тустаах быыһыыр сулууспалары, навигационнай систиэмэни үрдүк таһымнаах оноруохтаахпыт. 

“Чубайс лаампата” уонна базальтан оҥоһуллубут оптоволокно

 

- Регион быһыытынан күрэстэһэр – конкуренциялаһар кыахпыт билигин мөлтөх. Сабыллан олордоххо сайдыы барбат. Онон уларыйыыттан киһи куттаныа суохтаах. Сайдыахпытын баҕарар буоллахпытына экономикабытын аһыахтаахпыт, биир аан дойду систиэмэтигэр киирэн үлэлэһэн барыахтаахпыт. Биллэн турар, ол ыарахан буолуо. Ол эрээри киһи киһиттэн үөрэнэр, биһиги даҕаны тыыннаах хаалаары хамсанан-имсэнэн, үлэлээн – күрэстэһэр  таһымҥа тахсыахпыт буоллаҕа. Итини барытын хайаан да ааһыахтаахпыт.  

Былырыын өрөспүүбүлүкэҕэ “Инвестразвитие” агенствота тэрийэргэ быһаарыы ылыммыппыт. Агентство биир сүрүн хайысхата -  муниципалитеттары кытары үлэ. Улуус, нэһилиэк баһылыктара инвестордары кытары хайдах быһыылаахтык үлэлиэхтээхтэрин ыйан-кэрдэн, үөрэтэн, өйдөтөн  биэриэхтээхтэр.  Судургу өйдөнөр систиэмэ тэрийбэтэхпитинэ, инвестордарбытын кытары биир тылы булуо суохпут. Ол кинилэргэ даҕаны, биһиэхэ даҕаны үтүөнэн эргийбэтэ чахчы. 

Мин бырайыагы кэпсиирбэр, оҕоҕо холоон этээччим. Бырайыак син биир оҕо курдук диэн. Кинини толкуйдаан, былааннаан, төрөтөн баран атаҕар турарыгар диэри харайыахтааххын – үбүлүөхтээххин. Оҕо төрөөтүн кытары сарсыныгар “иит!” диэн ирдээн турбат буоллаҕыҥ. Сол курдук эмиэ хас биирдии бырайыак атаҕар туруор диэри бүөбэйдиэхтээххин.

- Соннук. Төһөнөн улахан, далааһыннаах бырайыак буолар да, атаҕар туран көдьүүстүөр диэри өр кэм баранар. Тулуйа, сыаналыы, ырыта үөрэниэххэ наада. Ол дьоҕуру  баһылыктарга иитиэхтээхпит.

- “РИК” ААО “Якутуголь” атыыламмыт харчытыгар тэриллибитэ. Инфраструктура тутулларыгар анаан тэриллибит тэрилтэ. Тимир суол тутулунна, уот-күөс, суол-иис баар буолла. Онон “РИК”, дьиҥинэн, сыалын-соругун ситэрдэ.

- Устаабынай хапытаалын быһыытынан киирбит бюджет харчытын барытын туура тутан ыллахха – тэрилтэ эстэригэр тиийэр. Ол иһин атын бырайыактары саҕалаан харчытын эргитиэхтээх этэ буоллаҕа.

..."РИК" “Чубайс лаампата” – “Оптоган” бырайыакка харчытын укпута төһө оруннааҕын этэргэ уустук, боппуруостар бааллар. Үгэс быһыытынан, итинник хабааннаах собуоттары чэпчэки үлэһиттээх дойдуларга туталлар.

- Санкт-Петербургу чэпчэки үлэһит илиилээх куорат диир саарбах.

Оттон базальт бырайыага, туох да диэбиттэрин иһин – олус наадалаах, үчүгэй бырайыак. Биһиги усулуобуйабытыгар дьоҕус эрээри, өрө охсон ылар сыаналаах бырайыактар барыстаахтар. Холобур, алмаас кырыылааһына, көмүс киэргэлин салаата уонна базальтан оҥоһуллубут быстыбат оптоволокно... туох да ыйааһына суох эрээри сыаналаах бородууксуйаны “Сулусгеймс” оҥорор – IT технология... 

Хам баттаабатахха - базальт оптоволокнота барыска кубулуйуоҕа. Тимир суолу тугунан толорон төттөрү ыытабыт диибит дии? Чугастыы Амурга көтөр ааллары тутар собуот баар, Улан Удэҕэ бөртөлүөттэри туталлар онно композитнай матырыйаал быһыытынан базальтан оҥоһуллубут бородууксуйабытын батарыахпытын сөп.
Базальт итиини тутар плиталарын билигин туһанан олоробут. Урут утеплители барытын өрөспүүбүлүкэ таһыттан атыылаһан олорбуппут.

 

- Кытайдар атахтарыгар туран быччыҥнарынан онньоон, бэйэлэрин усулуобуйаларын соҥноон бардылар. Холобур, 20-ччэ сыллааҕыта  күннээҕигэ туттуллар дьиэ техникатын оҥорор хампаанньалар производстволарын бары Кытайга таһаарбыттара. Чэпчэки үлэһит суотугар барыстарын улаатыннараары. Биир телевизоры оҥорорго уонтан тахса араас сэдэх металл көрүҥэ туттуллар. Аан дойду сэдэх металлын саппааһа - 90 %-на Кытайга баар. Икки сыллааҕыта кытайдар сэдэх металлы омук собуоттарыгар атыылаабаппыт диэн мораторий биллэрбиттэрэ. 20-ччэ сыл иһигэр технологияны бэйэлэрэ баһылаатылар, сэдэх металлары бэйэлэрэ хостууллар – омуктарга наадыйбаттар. Омуктарыҥ тиһэҕэр судаарыстыбыларын экономиката кутталга киирбитигэр биирдэ “бабат!” диэн турдахтара. “Эпл” («Apple») биллэрдэ буолбат дуо, төһө да сыаналаах буоллар, производствобын Америкаҕа түмэбин диэн.

 - Дьэбириэйдэр... Ол иһин (күлэр).

- ... Харчыны эрэ сырсан дойдуларын экономикатын кутталга киллэрбиттэрин дьэ өйдөөн эрэллэр. Онон, арҕаа дойдулар  экономиката либеральнай хайысхатыттан (судаарыстыба ырыынак сыһыаннаһыытыгар орооһорун утарар политика) көһөн, судаарыстыба киинниир хайысхатыгар киирэн бардылар. Судаарыстыба салалталаах ырыынак экономикатыгар. Аан дойдуга уопсай хамсааһыны көрдөххө - биһиэхэ саамай сөптөөх экономика хайысхата баар: социальнай экономика.

 

- Таах салгыны хамсатыы... Нолуок тутуллубат буоллаҕына, хайдах биһиги бюджеппытын толорунуохпутуй? Буор-босхо ким да кэлэн балыыһа, оскуола тутан биэрбэтэ чахчы. Нолуокка чэпчэтии көрүллэрэ атын боппуруос. Сокуон уларыйыан наада: нолуок, бюджет, сир баайын туһунан сокуоннарга атын регионнары кытары кыттыһан, туруорсан уларытыы киллэттэриэхтээхпит.

- Итиннэ хас да түгэни көрүөххэ наада быһыылаах. Биир өттүнэн, Госкорпорация тэриллэр буоллаҕына, үп-харчы кииннэнэр, ылыллар бырайыактар биир кэлимсэтик (комплексно) көрөн быһаарыллар кыахтаахтар. ГЭС тутуллар буоллаҕына суола-ииһэ, уота-күөһэ, уута-хаара – кэлимсэтик биирдэ барыта быһаарыллан бырайыактаныан сөп. Иккис өттүнэн, Госкорпорацияҕа даҕаны моһол көстөр, ону “Русгидро” холобуругар да көрөбүт.

- Оннук курдук. Оттон госпрограмма Минвостокразвития нөҥүө олоххо киирэр түгэнигэр, региональнай компонент суолтата балай улаатар. Ханнык регион ханнык программаны ылбытынан, төһө наадалааҕын дакаастаабытынан көрөн үп тыырыллыаҕа.

- Арыый. Ол гынан баран, аны итиннэ лоббизм үөскүөн сөп. Ханнык субъект төһө күүстээх лоббистаах да, харчы сонно баран хаалар. Мин саныахпар, Госкорпорация тэриллэр да буоллаҕына, Минвостокразвитиены кытары бииргэ, олох ыкса үлэлээтэҕинэ эрэ  көдьүүстэниэ.

- Уора соруннахтарына, хантан баҕарар, хайдах баҕарар уоруохтара.

- Мин саныахпар, Штыров кэлэрэ биһиэхэ табыгастаах. Кини макрорегиону салайар кыахтаах, таһымнаах.  

- Бары.

-Туох барыта кээмэйдээх-кэрдиистээх, балансалаах буолуохтаах. Аһара тиэрэ байан арахсабыт диэн этии үөскүүр кыаҕа суох. Уһук Илиҥҥэ дойду саамай патриоттара олороллор дии саныыбын. Бачча улахан территорияны 7 эрэ мөлүйүөн киһи көрөн-истэн олороро улахан дьыала. Саха сирин – 3  мөл. кв м иэннээх сири 1 мөлүйүөнү кыайбат киһи харайан олорор. Биһиги өбүгэлэрбит хас сүүһүнэн сылы быһа кытаанах айылҕалаах сири баһылаан-көһүлээн олорон кэлбиттэрэй? Биир историялаах дьоммут, арахсарбыт, былдьаһарбыт суох. 

-  Мин Американы олох ылыммаппын. Америка кыра омуктары саамай атаҕастаабыт дойду. Арассыыйа уонна АХШ историятын биир халыыбынан тэҥниир, холобур да быһыытынан ылар букатын сыыһа. Олох атын-атын историялаах, атын-атын хайысханан сайдыбыт судаарыстыбалар. Америкаларыҥ бүтүн континент киһитин эккирэтэ сылдьан аҥаар кырыытыттан кырган, сирдэрин былдьаан баран судаарыстыбаларын тэриммит дьон буоллахтара. Аборигеннары бэйэлэригэр киллэрэ да сатаабатахтара, үөрэтэ да сатаабатахтара… Дьиҥнээх геноцид ити этэ.

Оттон Арассыыйа - ураты уникальнай судаарыстыба. Бу судаарыстыба тэриллиитэ геноцид ньыматынан барбатаҕа, туох да диэбиттэрин иһин. Утарсыы баар этэ буолан баран, уопсай хартыынаҕа ол дуона суох этэ. Норуоттары бэйэлэрин итэҕэллэригэр кубулутан, кими эрэ кэпсэтэн холбообуттара.  

Кыра норуот бэрэстэбиитэлэ Арассыыйа салалтатыгар тахсыбатаҕа диир сымыйа буолуо. Бааллар этэ, билигин да бааллар. Арай, чуолаан саха киһитэ Арассыыйа президенэ буолуохтаах диэн этэр буоллахпытына, бастаан, саатар РФ правительствотыгар киһилэниэххэ ээ (күлэр). Историябытыттан билэбит – сахалар ССРС салалтатыгар үлэлии сылдьыбыттара.

- Сөпкө этэҕин. Ол үгэһи салҕаан,  сыал-сорук туруоран улахан үлэҕэ туһулаан каадыры иитиэххэ, бэлэмниэххэ наада. Атын регионнар, татаардар , холобур ити үлэҕэ үчүгэй ситиһиилээхтэр. Кинилэри холобур оҥостуохха сөп.

- Итинтэн сиэттэрэн биир санаа үөскүүр… Сахалар нуучча хаһаактарын утары өрө туруулара – итэҕэллэрин көмүскээбиттэрэ диэн В.Кондаков суруйар. Буолуон сөп. Иккиһинэн, сахалар дьаһаах төлүүргэ сөбүлэһэллэр. Тоҕо? Судаарыстыбаннаһы билэр буолан, оннук тутулга өбүгэлэрбит олоро сылдьыбыт буолан, аныгылыы эттэххэ – нолуок наадатын өйдөөн ылыннахтара. Холобур, чукчаларыҥ итинник тутулу билбэт буолан куота көтө, сэриилэһэ сырыттахтара. 

- Мин манныгы этиэм этэ… Көмүс Ордуу Арассыыйа историятыгар суоҕа эбитэ буоллар – билиҥҥи Арассыыйа суох буолуо этэ диэн.

- Ордуу бытарыйан олорор Русь кинээстэрин түмэр, биир кииннэммит салайыыны киллэрэр, сибээс ситимин олохтуур, араас норуот, араас итэҕэллээх омук маннык бииргэ түмсэн олорон сайдар кыахтааҕын көрдөрөр… 300 сылы быһа федеративнай судаарыстыба тутулугар үөрэттэхпит дии.

- БИҺИГИ… һэ-һэ, геннай памятым уһугунна быһыылаах. Судаарыстыбаннас тэрийэр инструменын көрдөрдөхтөрө дии. Дойдубут историятын саҥалыы үөрэтиэххэ, чинчийиэххэ наада диэн билигин этэллэрэ саамай сөптөөх, оруннаах дьыала. Нууччалары кытары биир историялаахпыт, арахсар-атааннаһар төрүөппүт суох. Ити чааһыгар мин дойдум патриотабын дэнэбин.

***