Бүтүн Европа аҕыс судаарыстыбатын холбуу туппут саҕа сиргэ абына-табына нэһилиэнньэ сиргэ тииспэтэ сүрдээх.
Тыаҕа баран олохсуйа сатыыр эдэр дьон кэпсииллэр: "Дьиэ туттаары уһаайба көрдүү сатаатыбыт - биэрбэттэр. Сир суох дииллэр". Сааһырбыт ыаллар төрөөбүт дойдуларыгар тахсаары сир көрдөөбүттэр: "Сир суох, бэйэбит олохтоохторбутугар даҕаны биэрбэппит" - диэн буолбут.
Куорат сирдэргэ, улуус кииннэригэр уһаайба сирэ суох буолуон сөп. Оттон маһынан оттуллар, суола-ииһэ суох ханнык эрэ түҥкэтэх  нэһилиэккэ дьиэ туттарга учаастак "тиийбэтэ" диэн, бу тугуй? 
- Ходуһа сирэ суох. Бултуур сири барытын үллэстэн тураллар. Сир суох - маннык ис хоһоонноох кэпсэтиилэри истэн-истэн кэллибит. Ол гынан баран бу кыһалҕа быһаарыллар кэмэ хаһан кэлэрий?
***
Биллэн турар, аныгы дьон айан-сырыы арыый тобуллар кыахтаах сиригэр оттуур ходуһаны, бултуур сири ыла сатыыр. Кэтэх хаһаайыстыбылар саҥа сиргэ ходуһа таһааран маһы-оту, лаҥха буолбут сири тэҥниир үлэни кыайбаттар. Тыаҕа сүөһү тутар дьон ахсаана аҕыйыы турар: кырдьаҕастар кыаммат буолан сүөһүлэрин ыһаллар, оттон эдэрдэр сыралаах, кирдээх, күнүстэри-түүннэри өрөбүлү билиммэт, харчы аҕалбат үлэҕэ тоҕо умса-төннө түөһүөхтэрэй. Ол кэриэтин куораттан тугу эмэ таһааран, пенсияҕа диэри ас-таҥас атыылыыр туочукалары аспыттара көнө. 
Ходуһа суох - сүөһү суох.
***
Баччааҥҥа диэри сорох улуустар уһаайбаларын учаастагын даҕаны бэйэ аатыгар көһөрбөккө олороллор. "Хата" диирбитигэр тиийэбит, Дьокуускай аттынааҕы бөһүөлэктэр халаан уутуттан эмсэҕэлээн баран биирдэ тиэргэннэрин приватизациялаан докумуоннастылар. Компенсацияны докумуоннаах
эрэ ыаллар ыллахтара, атыттар кумааҕыта суох кимиэхэ тиийэн "бу мин бас билиим тимирдэ" диэн дакаастыахтарай.
Айылҕабыт барахсан кэм ирдэбилигэр тиэтэтэн биэрдэҕэ.
Оттон атын түгэх улуустар хаһан "бабат" дииллэр?
***
Эмиэ хаттаан Уһук Илиммит госпрограмматыгар төннөбүт. Ханна да уларыйыыттан куоппаппыт. 
Уһук Илиҥҥэ дьону олохсутар сыалтан кэлбит дьоҥҥо барыларыгар сири биэртэлиэххэ диэн этии киллэрбиттэрэ. Күн сарсын да буолбатар, Саха сиригэр дьон кэлиитэ элбиэҕэ. Олохтоохтор тарбана олордохторуна, сытыы-хотуу кэлии дьон сирбит сирбитин кытары биирдэ сотон ылыахтара.   Сирдээх буолан "Саха сирэ" дэммиппит кэнэҕэс сирбититтэн маттахпытына, туох буолар...
Кэлии дьон баһылыктар "өҥөлөрүнэн" олохтоохтортон былдьаан сир бөҕөтүн ылбыттара Аллараа Бэстээх холобуругар көстөр. Аллараа Бэстээх тимир суол, өрүс терминала тутуллар түмүк сиригэр кубулуйда.
Аллараа Бэстээх - таһаҕас таһыллар-сүөкэниллэр киин сирэ буолуоҕа. Бэстээх ыскылааттарын, базаларын, өрүскэ, тимир суол станцияларыгар чугас сытар сирдэрин хаһаайыттара кимнээх буоллулар? Хаһаайыттар ортолоругар биир эмэ олохтоох саха, нуучча сирэйдээх баара дуу?
*** 
Онон улуус, нэһилиэк баһылыктара балыыҥкалаабакка, бүрэкирээтийэни таһаарбакка олохтоох дьоҥҥо, уһаайба, ходуһа, булт-алт сирин дэлэйдик, суһаллык биэрэн, түҥэтэн иһиэхтээхтэр этэ. Хайдах, сылын ахсын нэһилиэнньэтэ көҕүрүү турар дэриэбинэҕэ, дьиэ туттар сир суох буолуон сөбүй?!
***
Түмүккэ, аатырбыт тюрколог Лев ГУМИЛЕВ  «Хунну норуотун историята» кинигэтиттэн, "Иһиирэр оноҕостор" V-с түһүмэҕиттэн билиһиннэриэхпин баҕарабын.
Онно 24 биис ууһун түмэн хуннар судаарыстыбаларын олохтообут улуу Модэ туһунан кэпсэнэр.
Шаньюй Тумань икки ойоҕуттан биирдии уоллаах. Кыра уолун бөрөстүөлгэ олордоору, улахан уолун - Модэны өстөөх биистэригэр - юэчжэйдэргэ толук биэрэн ыытар. Уонна ол биистэргэ саба түстэхпинэ, Модэны өлөрүөхтэрэ дии санаан сэриинэн түһэр. Модэ юэчжэйдэртэн куотар, эбиитин саамай быһый атахтаах аттарын күрэтэн аҕалар. Аҕата кинини өлөр өлүүгэ анаан ыыппытын билэр. Ол да буоллар, бото-болдьох иннинэ туох да диэбэт.
Тумань уола хорсунун олус сөҕөр-махтайар, өлөрбөт. Хата, төттөрү, түмэн, ол аата 10 000 ыалы Модэ бас билиитигэр биэрэр.
Модэ дьонун сэриилэһэргэ үөрэтэн барар. Аттаах баатырдара иһиирэр оноҕостоноллор. 
Модэ дьонун дьаһайар: кини иһиирэр оноҕоһун ыппыт сиригэр бары ытыахтаахтар, ким ыппатах тыына быһыллар диэн этэр уонна ылла да саамай сөбүлүүр сүүрүгүн кыҥаан баран ытар. Кини кэнниттэн ыппатах дьону барыларын бастарын быстарар.
Сотору соҕус буолан баран Модэ аны  кэрэ ойоҕун ытар. Кыраһыабай, көмүскэнэрэ туга да суох дьахтары өлөрүөхтэрин сорохтор кэрэйэллэр. Баһылыктара эмиэ барыларын бастарын быстарар.
Ити кэнниттэн бултуу сылдьан Модэ аҕатын атын ытар. Буойуннара бары биир киһи курдук баһылыктарын оноҕоһун батыһа ыталлар. Ону көрөн баран Модэ аҕатын ытар (биһиги эрабыт иннинэ 209 с.).
Дунхулар хуннар бэйэ икки ардыларыгар кыргыспыттарын билэн туһанаары гыммыттар. Модэттан, бастаан, сөбүлүүр соноҕоһун көрдүүллэр. Кырдал киһитигэр сылгы суолтатын кэпсиир тутах. Модэ биэрэр. Онтон дунхулар ойоҕун көрдүүллэр. Биэрэр.
Онтон, аны, кинилэр икки ардыларыгар сытар туох да үүммэт, кумаҕынан көрө сытар сири көрдүүллэр. Хунн кырдьаҕастара "таах сытар туһата суох сири биэриэххэ, айдааны-иирсээни таһаарымыахха" диэн этэллэр. 
Онуоха Модэ этэр: "Сир баар - судаарыстыба баар!" Уонна "биэр" диэбит сүбэһиттэрин барытын кырган кэбиһэр. Сэриинэн кэлиэ эрэ диэн бэлэмнэммэккэ олорбут дунхулары баран үнтү сынньан сэриилээн ылар. Маньчжурия кырдалын барытын бас билэр. Кытайдар кытары саллар, толлор Улуу хуннар судаарыстыбаларын олохтуур. 
***
СИР оннук улахан суолталаах.
***
Аартык.ру