Чахчыта даҕаны, кэлиҥҥи уонча сылы ылан көрдөххө, биһиги республикабытыгар буруйу оҥоруу муҥутаан элбии сылдьыбыт сыла – 2006. Сылтан сыл сыыйа үрдээн, үүнэ-тэһиинэ суох барда диэн буолбута, оччолорго. Ити сыл республикаҕа 24.144 буруйу оҥоруу чахчыта регистрацияламмыта (2005 с.- 19.000кэриҥэ). Ити сыл, бэс ыйыгар, ис дьыала министринэн Яков Стахов ананан кэлбитэ. Кини кэлиэҕиттэн, били үрдүү эрэ турбут буруйу оҥоруу кырдьык-хордьук сыыйа намтаан киирэн барбыта. Номнуо 2007 сыллааҕы үлэ түмүгүнэн, республикаҕа криминогеннай быһыы-майгы туруктаах буолуута ситиһиллибитэ.

«Саха сирэ» бу дьыл олунньу 5 күнүнээҕи нүөмэригэр иһитиннэрбитим курдук, биһиги республикабытыгар ааспыт сылга буруйу оҥоруу лаппа аҕыйаабыт, буруйу арыйыы кыратык да буоллар үрдээбит. Өскөтүн 2011 сыллаахха 15.098 буруйу оҥоруу регистрацияламмыт эбит буоллаҕына, ааспыт сылга – 12.129 (ол аата 20 %-нан). Бу көрдөрүүнэн Россияҕа бастакы миэстэҕэ тахсыбыппыт. Буруйу арыйыы 64,6 %буолбут – бу кэлиҥҥи уон сылга саамай үчүгэй көрдөрүү. Оттон ыар уонна ураты ыар буруйдары арыйыы – 74 %(Россияҕа – 55,2 %). Бу көрдөрүүлэр «үчүгэй» дэнэллэрэ буолуо да, сахалыы судургутук санаан көрдөххө – буруй 30-40 %-на арыллыбакка хаалар эбит. Ол эбэтэр, ситиччэ буруйдаах накаастаммакка, көҥүлгэ сылдьар – ол аата эмсэҕэлээччилэр бырааптара күөмчүлэнэр.

Салгыы бардахха: ыар уонна ураты ыар буруйдары оҥоруу Кэбээйи, Анаабыр, Амма, Мэҥэ-Хаҥалас уонна Орто Халыма улуустарыгар аҕыйаабыт. Онтон буруйу арыйыыга үрдүк көрдөрүүлээх отделларынан Уус-Алдан, Аллайыаха, Булуҥ, Орто Халыма, Абый, Усуйаана, Амма, Кэбээйи, Мирнэй уонна Дьааҥы полициятын отделлара буолбуттар.

Киһини соруйан өлөрүү ахсаана 169-тан 163-кэ диэри түспүт эрээри, 16 улууска элбээбит: Өймөкөөҥҥө, Алдаҥҥа, Бүлүүгэ, Сунтаарга уо.д.а. 13 улууска киһини ыараханнык эчэтэн, өлүүгэ тиэрдии чахчылара элбээбиттэр. Ааспыт сылга уопсайа буруйу оҥоруу түмүгэр 438 киһи өлбүт. Онтон Намҥа, Булуҥҥа, Сунтаарга уонна Үөһээ Бүлүүгэ күүһүлээһин көрдөрүүтэ үрдээбит. Маны тэҥэ, олоххо-дьаһахха уонна арыгылааһын түмүгэр буруйу оҥоруу, суол быһылааныгар киһи өлүүтэ элбээбит.

Быраабы араҥаччылыыр уорганнар буруйу оҥоруу намтаабыт биричиинэлэринэн суотабай төлөпүөннэри уоруу аҕыйаабытын уонна «Азия оҕолоро» спортивнай оонньуулар ыытыллар кэмнэригэр бэрээдэк тупсубутун ааттыыллар диэн этэн турабын. Ити биллэрдик дьайда дииллэр. Чахчыта даҕаны, киһи итэҕэйимиэн курдук, ааспыт сылга уоруу 25 %-нан, халааһын 41 %-нан (!) итиэннэ ыар уонна ураты ыар буруйдар 19 %-нан аҕыйаабыттар. Бу – буруй оҥоһуллубутун туһунан иһитиннэриилэри регистрациялааһыны, кистэммит чахчылары булууну хонтуруоллааһын күүскэ ирдэнэр кэмигэр. Итинник түбэлтэлэри булар түгэннэригэр, кистээбит үлэһиттэри холуобунай эппиэккэ тиийэ тардаллар. Холобура, прокуратура уорганнара ааспыт сылга 325 чахчыны булан, учуокка туруорбуттар, иккитэ – холуобунай буруйдар эбит.

Эмиэ 2006 сылга төннөн ыллахха, СР Президенигэр тэриллибит Сокуоннаһы, бэрээдэги бөҕөргөтөр үлэни сүрүнүүр сэбиэт биир мунньаҕын санаан кэлэбин. Ис дьыала министерствота милииссийэ стационарнай постарын сөргүтэри, уулуссаҕа, общественнай миэстэҕэ буруйу оҥоруу элбээбитинэн, болуоссаттарга, уулуссаларга видеокамералары ыйыыры сырыы аайы туруорсан да биэрэр этэ. Мэрия ону олох өйөөбөт этэ. Оччотооҕу мэр Илья Михальчук ол мунньахха ити боппуруоһу өйөөбөтүн аһаҕастык эппитэ, буруйдаахтары тута тутарга көмөлөһүө, дьайыа суоҕа диэбитэ. Буруй баһыйар үксэ киин куораппытыгар оҥоһулларын көрө-билэ сылдьан, «Правопорядок» диэн анал программалаахтарын үрдүнэн, баһылык итинник сыһыаннааҕа кыһыылаах этэ.

Оттон билигин -- атын хартыына: бэрээдэги хааччыйыыга, буруйу оҥорууну сэрэтиигэ туһуламмыт республикатааҕы да, киин куораттааҕы да анал программалар көдьүүстэрэ көһүннэ. Бу программаларынан көрүллэр үбүлээһин сылтан сыл эбиллэн, үп-харчы ханна-туохха ороскуоттаммыта хонтуруолга ылыллан, отчуоттанан иһэр. «Куттала суох куорат» диэн аппаратнай-программнай комплекс Дьокуускайга, Мирнэйгэ, Өлүөхүмэҕэ, Жатайга, Аллараа Халымаҕа, Муомаҕа, Сунтаарга, Хаҥаласка, Намҥа, Алдаҥҥа уонна Орто Халымаҕа туруоруллубут. Бүгүҥҥү күҥҥэ 329 видеокамераттан 174-дэ – дьон мустар сирдэригэр, 155-һэ – полиция отделларын дьуһуурунай чаастарыгар тахсар гына ыйаммыттар.

Буруйу оҥорууну утары охсуһууга, эрдэттэн сэрэтиигэ, арыйыыга маннык техническэй ньымалары туттуу көдьүүстээҕин олох көрдөрбүт. Ол курдук, видеокамералар көмөлөрүнэн 28 тыһыынча административнай (26 тыһ. – суол быраабылатын кэһиигэ), 229 холуобунай буруй булуллубут. Маны тэҥэ, атыы-эргиэн дьиэлэригэр, маҕаһыыннарга, киоскаларга, атын да социальнай объектарга полицияны быһа ыҥырар кунуопкалары (КТС), видеокамералары туруортуур наадалааҕын дьон өйдөөн эрэр. Ыраата барбакка, соторутааҕыта арыллыбыт биир буруйу холобурдаатахха: Бүлүүлүүр суолга турар заправкаттан ыарыһах оҕолорго анаммыт харчылаах дьааһыгы үс уол уорбута видеокамераҕа уһуллан, ол уорбаланааччылары аймахтара көрөн билэн, тыллаабыттар этэ дии. Эбэтэр биһиги Бэчээппит дьиэтин да ылан көрүөххэ: урут уоруу сотору-сотору тахсар этэ, оттон видеокамералар ыйаныахтарыттан, оннук айдаан аны иһиллибэт буолла.

Техническэй кыахтар быһыыны-майгыны хонтуруоллуурга улахан суолталаахтарын элбэх улуус баһылыга ситэ өйдүү илик, интэриэһэ суох эбит. Маннык кириитикэ соторутааҕыта СР Президенигэр буолбут мунньахха иһиллибитэ. Билиҥҥитэ республика үрдүнэн буруйу сэрэтиигэ туһуламмыт 34 программа үлэлиир.

Итирдэр утахтары атыылааһыны бириэмэнэн хаарчахтааһын Россия элбэх регионнарыгар киирбитэ. Биһиги республикабытыгар эмиэ оннук уураах баарын бэйэҕит да бэркэ билэҕит. Баҕар, чахчы ити уураах дьайыыта буолуо – уулуссаҕа итирик туруктаах сылдьар киһи аҕыйаабытын полиция үлэһиттэрэ эрэ буолбакка, дьон да бэлиэтии көрбүт. Ол эрэн, үөһэ этэн аһарбытым курдук, олоххо-дьаһахха уонна арыгылааһын түмүгэр буруйу оҥоруу, суол быһылааныгар итирик суоппар буруйунан киһи өлүүтэ элбээбит.

«Бытовой» дэнэр буруйу оҥоруу элбээн иһэриттэн сэдиптээн буолуо, былырыын саас ис дьыала министрэ, полиция генерал-майора Виктор Кошелев бэртээхэй этии киллэрэн турар. Ил Түмэн депутаттарыгар үлэтин отчуоттуур кэмигэр. Ол – СР Административнай кодексатыгар «семейно-бытовое дебоширство» диэн ыстатыйаны киллэрии. Бу этиини Ис дьыала министерствота Ил Түмэҥҥэ өссө эрдэ киллэрбит этэ, ити сессия кэмигэр министр ону санаппыта эрэ. Биллэрин курдук, дьиэҕэ айдаан-аймалҕан буоллаҕына, полиция РФ Административнай кодексатын «бытархай күлүгээннээһин» диэн ыстатыйатын эрэ туттарга күһэллэр. Дьиҥэр, сорох түбэлтэлэргэ ити ыстатыйа соччо сөп түбэспэт буолар. Ол иһин, ити кэнниттэн дьиэ иһинээҕи быһыы-майгы өссө уустугурар.

Ити «семейно-бытовое дебоширство» диэн ыстатыйаны республика прокуратурата урут утарбыт эбит. Дьиэ иһинээҕи сыһыаннаһыыны салайар сокуон республикаҕа суоҕунан диэн. Онтон кэлин ити туһунан туох да сурах-садьык суоҕуттан сиэттэрэн, министр Кошелевтан быйылгы пресс-конференциятыгар ыйытан турабын. Хоруйа соһуппута: ити ыстатыйа олоххо киирдэҕинэ, дьиэ кэргэн бюджетыгар хоромньулаах, охсуулаах буолар үһү (ыстарааба үрдүгүттэн буолуо). «Саамай дьайыылаах ньыма – медвытрезвитель» диэбитэ министр. Ол аата ити ыстатыйаны киллэриини аны туруорсубаттар диэн өйдөөбүтүм.

Оттон медвытрезвителлэр сабыллыбыттара номнуо үһүс сылыгар барда уонна боппуруос хайдах да быһаарылла илик.. Букатын бастакы нүөмэрдээх кыһалҕаҕа кубулуйда бадахтаах. Бу боппуруоһу Президеммит Егор Борисов былырыын Россия ис дьыалаҕа министрэ Владимир Колокольцевы кытта көрсүһүүтүгэр эмиэ көтөҕөн турар. Бу кыһалҕа биирдиилээн субъекка буолбакка, дойду таһымыгар быһаарыллыахтааҕа өйдөнөр. Медвытрезвителлэр сабылланнар, олоххо-дьаһахха оҥоһуллар буруйдар биллэ элбээбиттэрин уорганнар билинэллэр. Урут дьиэ хаһаайкатыттан сайабылыанньа киирдэҕинэ, полицейскайдар бу дьахтар эрин медвытрезвителгэ тутан аҕалар кыахтаах, итинэн дьиэлээхтэри кырбааһынтан, хобдох түмүктээх дьайыылартан быыһыыр курдук буолар этилэр.

Билигин оннук кыахтара суох, итирбит киһи кимиэхэ да наадата суох – балыыһаҕа даҕаны, полицияҕа даҕаны. Инструкция быһыытынан, полиция үлэһитэ общественнай миэстэҕэ арыгы испит туруктаах киһини көрдөҕүнэ, «суһал көмөнү» ыҥырыахтаах. Онуоха баара, медиктэр итирик киһини балыыһаҕа илдьэртэн эмиэ аккаастаналлар. Оттон полицейскай итирик киһини отделга аҕалар кыаҕа эмиэ суох, медперсонал штата суох. Бу киһи отделга аҕалыллан баран, ол-бу араас буолан хааллаҕына (х-ра, сүрэҕэ тохтоотоҕуна эҥин) полиция үлэһиттэрэ холуобунай эппиэккэ тардыллаллар. Киһини сокуоннайа суохтук аҕалбыттарын иһин. Онон, медвытрезвитель боппуруоһа суһал быһаарыыны эрэйэр.