***

Саха норуота үйэтин сааһын тухары тыыннаах хаалар иһин охсуһар. Өбүгэлэрбит соҕуруу сылаас дойдуларыттан баҕа өттүнэн тымныы кыаһаан дойдуга кэлбэтэхтэрэ сэрэйиллэр. Онно даҕаны тыын былдьаһыгар, кыахтаах-халыҥ омук сабырыйар күүһүгэр улуу өһөстөрүгэр бэриммэккэ, хара хадаардарыгар сөһүргэстээн суураллыбакка бэйэлэрин уратыларын туппутунан тус хоту түһүннэхтэрэ.

Хоту да кэлэн баран олохтоох биистэр ытыстарын үрдүгэр лаглас гына түспэтэхтэрэ.  Өргөс-кылаан кыдьырыйсыы, күн анныгар бэйэ миэстэтин булуу – үтүрүйсүүтэ, этиһиитэ-мөккүһүүтэ суох уу-нуурал барбатаҕын былыргы үһүйээннэр кэпсииллэр. 

Тыйыс айылҕаны кытары өрө тустан, этиһэн, иннин биэрбэт улуу өсөһүгэр бороҥ урааҥхай Хоту Байҕал хонноҕор тиийэн, хара хадаарыгар Дьааҥы арҕастарыгар хатаастан саха нэһилиэктэрин тэрийдэҕэ, хаанын-аатын тарҕаттаҕа.

Саха “саха” дэммитин да кэннэ, тыыннаах хаалар мөккүөрэ күн бүгүҥҥэ диэри түмүктэммэт. Оччоттон баччаҕа диэри тыыннаах хаалар хабыр хапсыһыы ырылыччы да буолбатар син биир бара турарын көрөбүт. Онон, биһиги сахалар, НАЦИОНАЛЬНАЙ идиэйэбит – ТЫЫННААХ ХААЛАР ИҺИН УЛУУ МӨККҮӨР буолар диэтэххэ, бука омун буолуо суоҕа.

***

“Саха – ньоҕой, оҕото өссө ньоҕой” диэн этии баар. Бу өс хоһоону үчүгэйгэ да, мөкүгэ да туттуохха сөп. Бу өс хоһоонтон үчүгэйи да, куһаҕаны да сүһүйэн ылыахха сөп.

Этиһэбит-мөккүһэбит, көстөн турары билэ-билэ соруйан утары барабыт, хотторору билэ-билэ ньоҕойдоһон айдаарсабыт. Өйбүтүнэн билинэбит, хааммытынан ылыммаппыт. Ити итэҕэспит.

Ол иһин Быыбар кэнниттэн иирсээммитин тохтоппоппут, биир сүбэни ылыммаппыт. Хара хадаарбытыгар, улуу өһөспүтүгэр быыбар иннинээҕи хайдыһыыбытын оһоруммаппыт. Хата, сотору-сотору “тарбаан” дириҥэтэн биэрэбит.

Бу – общество сайдыытын ыарыылаах да буоллар инники баран иһэр  биир түһүмэҕэ. Онтон куттанан-саллан “БЫЫБАР норуоту ыһар, БЫЫБАРЫ суох оҥоруохха” диир букатын сыыһа. Биһиги бу түһүмэҕи хайаан да эппитинэн-хааммытынан тэлэн ааһыахтаахпыт, оччоҕо эрэ саҥа сайдыы олугар үктэниэхпит. Өйбүтүнэн ылынарбытын хааммыт эмиэ ылынар курдук бэйэбитин иитиэхтээхпит, сайдыахтаахпыт.

Сайдыылаах обществоҕа БЫЫБАР КУЛТУУРАТА баарын кэриэтэ, биһиги обществобытыгар эмиэ быыбар култуурата киириэхтээх. Быыбар хампаанньата өрөөбөт- өлбөт өс-сааска кубулуйара тохтуохтаах. Политикаҕа утарсыбыт дьоммутун үйэ-саас тухары соһо сылдьан сойуолаһан бүтүөхтээхпит.

Хас эмэ уонунан сылларга “норуот өстөөҕө” диэн дьаралык элбэх киһи олоҕун огдолуппутун өйдүөхтээхпит. Атын көрүүлээх киһини “сөпкө” толкуйдууругар үөрэтэ сатыахтааҕар, бу киһи бэйэтэ саныыр санаалааҕын уйуһуйбакка ылыныахтаахпыт.

***

 

Балаҕан ыйыгар араас таһымҥа быыбардар буолаары тураллар. Бары даҕаны бэйэлэригэр эрэнэр, аттыларыгар өйүүр-өйдүүр дьонноох дьон киирсиэхтэрэ. Киирсии - киһи кирсин быспакка, дьоһуну тэпсилгэн оҥостубакка бардар ханнык. Дьон-сэргэ олус аймаммакка, атааннаспакка, “быыбар” диэн аныгы олохпут биир быраабылатын курдук ылынан өйүүр-өйөөбөт дьонун араартыахтаах.

Быыбар кэнниттэн утарыласпыт күүстэр бэйэ-бэйэлэрин сырса сылдьан кыраспакка, норуот талбытын кытары эйэлэһэн, төрөөбүт сир чэчирииригэр бэйэлэрин сүбэлэрин холбуохтаахтар. Хотугу омук быыбар күнүн - өссө биир олоҕун лииһин кэриэтэ сыаналаан, быыбар кэнниттэн атын ыраас лииһи арыйан, аан дойду иэнигэр тыыннаах хаалар иһин өйүн-сүбэтин холбоон күн сиригэр салгыы олорон барыахтаах.

***