Аан дойду тутулун аймыыр үс кистэлэҥ тыл баар диэн уос номоҕо кэпсиир. Суруйарга, айарга холоммут киһи тыл муҥура суох байҕалыгар киирэригэр сэрэниэхтээх-сэрбэниэхтээх, анаан-минээн алгыс түһэриэхтээх, Айыылартан үҥэ-сүктэ көрдөһүөхтээх диэн эмиэ этэллэр. Айылҕаттан анамматах киһи күүс өттүнэн тыл байҕалын кистэлэҥ күлүүһүн сэгэттэҕинэ иэстэбилэ, толуга аарыматынан эмиэ дьулаталлар. Онон уус-уран тылынан айар киһи - сахаҕа - мистикаҕа, биллибэт, чараас эйгэҕэ чугас киһи быһыытынан ураты тутуллара баар көстүү.

Муус устар 1 күнүгэр, Пушкин аатынан национальнай библиотека саалатыгар   “Ньурба Маалыкайын хомоҕой тыллаах хоһоонньуттара” диэн Эдуард ДАНИЛОВ хомуйан, таҥан оҥорбут   кинигэтэ киэҥ ааҕааччы дьүүлүгэр таҕыста. Кинигэ “Бичик” национальнай кинигэ кыһатыгар бэчээттэммит. Бу кинигэҕэ Бордоҥ нэһилиэгиттэн төрүттээх биэс хоһоонньут айымньыта киирдэ.  Ытык-мааны кырдьаҕаспыт, учууталбыт, суруналыыс, поэт Василий КСЕНОФОНТОВ, ини-бии Юрий уонна Яков ТЫАСЫТОВТАР, нуучча тылын уонна литературатын оскуолаҕа үөрэтэр учууталбыт Надежда ГРИГОРЬЕВА уонна поэзияҕа холонор, оһуохай тылын этээччи, тойуксут Анастасия УШКАНОВА.

Айах аһыллар аан тылга поэт, суруйааччы, суруналыыс Николай ХАРИТОНОВ-Николай Чуор литературнай бэлиэтээһинэ киирбит. Кини манна бордоҥнор былыр былыргыттан уус тылы күндүргэтэр, суолталыыр дьоҕурдарын чорботон бэлиэтээбит. Бордоҥ сириттэн урукку дьылларга Андрей Илларионович Егоров – ЧОКУУР  диэн суруйааччы төрөөн-үөскээн ааспытын санаппыт. Литератураны ырытааччы учуонай, филологическай наука дуоктара Василий СЕМЕНОВ саха литературатын үс классигын үтүө аатын чөлүгэр түһэрбит Георгий БАШАРИНЫ көмүскэспитэ, Былатыан ОЙУУНУСКАЙ туһунан аан бастакынан нууччалыы кинигэ таһааттарбытын Сардаана Ойуунускайа аҕатын туһунан ахтыы кинигэтигэр махтаммытын суруйбут.

Николай ЧУОР элбэх ыччаты айар тылга уһуйбут, Маалыкай орто оскуолатыгар үйэтин сааһын тухары саха тылын уонна литературатын үөрэппит, эргиччи дэгиттэр талааннаах поэт, литературовед Василий Кириллович КСЕНОФОНТОВ  туһунан үтүмэн үтүөнү кэпсээбит. Итини сэргэ, ини-бии ТЫАҺЫТАПТАР тустарынан, талааннарын тута таайан, сэбиэскэй кэмҥэ өйөнүллүбэтэҕиттэн улаханнык хараастыбыт.

Юрий ТЫАСЫТОВ чахчы талааннаах поэт тахсыахтаах киһи эрдэ баҕайы суорума суолланан эдэр сааһыгар күн сириттэн күрэммит. Ол да буоллар, кини хоһооннорун өйдүүр-саныыр, сыаналыыр дьон билигин да Маалыкайга бааллар. Бу кинигэ тахсыбытын кэннэ, өссө да элбэх киһи убай ТЫАСЫТОВ айымньыларын сэргиэ-сэҥээриэ дии саныыбыт.

Яков ТЫАСЫТОВ Маалыкайыттан ырааппатах, тыа киһитэ. Саха сирин олохтоохторо Яков Григорьевич биир хоһоонун бэркэ диэн билэллэр. Ол – ырыаһыт Исай БРЫЗГАЛОВ “Дойдум дьоно” диэн ыллыыр ырыатын тыллара буолаллар.

Яков ТЫАСЫТОВ бэйэтэ көрсүө-сэмэй, элбэх саҥата-иҥэтэ суох, тыа сирин боростуой бүгүрү үлэһитэ, улахан дьиэ кэргэн аҕата. Биир дойдулаахтара кинини ытыктаан, тыл илбиһэ иҥмит киһитин ордору тутан  “Поэт”, “Яков Тыасытов” эрэ диэн ааттыыллар. Хаһан да “Тыаһытап Дьаакып” дииллэрин истибэппин.  

Яков ТЫАСЫТОВ кинигэ сүрэхтэниитигэр “айымньыларым тахсыбыт үһүс кинигэтэ” диэн эттэ. Исай БРЫЗГАЛОВ тыл этэригэр “ырыам тылларын суруйбут киһини саҥа көрүстүм, билистим, 71 саастаахпын диэбитигэр улаханнык соһуйдум, дьүһүнэ-бодото букатын кырдьары билиммэт эбит” диэн сөҕөн этэр.

Василий КСЕНОФОНТОВ “Күөрэгэй” хоһооно ырыа буолбут кэпсээнин композитор Полина ИВАНОВА (Маалыкайга музыка оскуолатыгар үлэлии сылдьыбыта), аатырбыт ырыаһыт Анегина ИЛЬИНА кэпсээтилэр. Анегина Дмитриевна бу ырыаны репертуарыгар бигэтик киллэрбитин, дьон-сэргэ “Күөрэгэйи” ыллыырын өрүү көрдөһөрүн аҕынна.

Биир дойдулаахтарын виртуоз-хомусчут Айсен АММОСОВ  эҕэрдэлээтэ. Мустубут дьон уолларын хайгыы, сэмээр киэн тутта көрдүлэр-иһиттилэр. Маалыкайдааҕы “Иэйиэхсит” түмсүү иһирэх эбээлэрэ Анастасия Николаевна СЕМЕНОВА уонна Анастасия Матвеевна ИВАНОВА арчылааһын, ыраастааһын сиэрин-туомун толордулар, алгыс тылын анаатылар.

Дьоро тэрээһини Бордоҥ нэһилиэгин баһылыгын солбуйааччыта Изабелла ЕГОРОВА иилээн-саҕалаан ыытта, оттон сүрүн тыл этээччинэн нэһилиэк баһылыга Наталья ПЕТРОВА буолла. Наталья Семеновна кинигэни хомуйан оҥорбут өҥөлөөх, энтузиаст-чинчийээччи Эдуард ДАНИЛОВКА уонна “Бичик” кинигэ кыһатын дириэктэригэр Август ЕГОРОВКА истиҥник махтанна. Манна диэн кыбыттахха, Эдуард Федорович Ньурба улууһун историятыгар улаханы оҥоро сылдьар киһи. Кини анаан-минээн историяны хасыһан, үөрэтэн, архыыптартан докумуоннары хостоон сурукка тиһэн элбэх биир дойдулааҕын туһунан үйэтиттэ, нэһилиэктэр историяларын бэлэмнэһэн бэччээттэттэ.  Түгэнинэн туһанан Эдуард ДАНИЛОВКА барҕа махтал тылын анаатахпыт буоллун. Ыччаты угуйар үтүө холобур буолар дьон аата өссө да үйэтитиллэ туруоҕар баҕарабыт уонна бу киэһэни тэрийбит Бордоҥ нэһилиэгин дьаһалтатыгар, Дьокуускайга олорор биир дойдулаахтарбыт түмсүүлэригэр, чуолаан салайааччы Алена ЕФРЕМОВАҔА, Анна АММОСОВАҔА махтанабыт.  

Аан дойдуга

Ааҕыллыбат алыс элбэх

Араас суоллар ааһаллар.

Ыппыт охтуу ыыра көнө,

Ыраах тиэрдэр

Уһун суоллар,

Улуу суоллар субуллаллар.

 

Бааллар ынах ыллыктара,

Ыттаах булчут ыырдара,

Сатыы киһи кэлэн ааһар

Сүтэр-оһор омоонноро,

Ааттаах аты дьалкытар

Аллар айан суоллара.

 

Бааллар

Дьолу тосхойор,

Дьону үөрдэр аартыктар,

Эриэн үөннүү эриллэр,

Эрэй-буруй эҥээрдэһэр

Эҥин суоллар да бааллар.

 

Бааллар

Үөһэ таһаарар

Үтүөкэннээх дабааннар,

Сыыһа-халты үктэннэрэр,

Сүрэх ыксыыр,

Сүһүөх хамсыыр,

Сыыртан араас түһүүлэр.

 

Олох араас суоллара,

Охсуулардаах очурдара,

Чахчытынан, сэгэрдэр,

Суоллар курдук элбэхтэр.

****

Тапталлар хонууга үүнэллэр

Сардаана буолан тэтэрэ,

Тапталлар кырдалга тыллаллар

Ньургуьуһ от буола симэнэ.

 

Саас аайы эйигин көрдүүбүн

Долгуйар сибэкки ыһыаҕар,

Мин өрүү эрэнэ күүтэбин

Ба манна эн көстө түһүөххүн.

 

Мин ааккын билбэппин эйигин,

Билэбин туртастыы кэрэҕин,

Билбэппин эн сааһыҥ төһөтүн,

Билэбин сааскылыы эдэргин.

 

Сэбирдэх сипсийэр суугунун

Намылхай куолаһыҥ дуу диибин,

Үрүйэм сүүрүгэ ыллыырын

Эн ыраас күлүүҥ дии саныыбын.

 

Саас аайы эйигин көрдүүбүн

Долгуйар сибэкки ыһыаҕар,

Мин өрүү эрэнэ күүтэбин

Бу манна эн көстө түһүөххүн.

 

1984 с.

Мин эһэм оҕонньор кэпсиирэ

Түүл түһээн хайаҕа ыттарын,

Талаһар чыпчаалын булбакка

Таҥнары хойуостан түһэрин.

 

Үйэбэр өргөһүн сиппэтэх

Хайабар дьэ хаһан ыттабын,

Уонна ол санаата туолбатах

Сөҥүөрбүт тылларын истэбин.

 

Мин бөлүүн ол аптаах хайаны

Бэрт эрэй бөҕөнөн дабайдым,

Дьиктилээх өҥүнэн күлүмнүүр

Чыпчаалын үрдүгэр таҕыстым.

 

Оо, сырдык даҕаны эбиккит

Бу мантан ол көстөр саҕахтар,

Усталлар күн уотун бүрүнэн

Аллараа алыптаах былыттар.

 

Үгүс сыл үтүмэн үөһэттэн

Эһэккэм мөссүөнүн көрөбүн,

Бу ытык хайатын буоруттан

Ытыспын утары уунабын.

 

1980с.

 

Таптыыбын бытархан тымныыны,

Сырылас-лыҥкынас салгыны,

Дьыбардыын хатыһар күүрүүнү,

Сымсатык хамсанар түгэни.

 

Кыырайар мин сүгэм олуга,

Чыҥкыныыр тоҥ ыстаал ырыата,

Үлүскэн күүс үлэ олуһа –

Уулунна кыламан кырыата.

 

Халлааммыт хабараан тымныыта

Торҕо бии кылаанныын кырбаста,

Уонна дьэ, иллэһэн, быһыыта,

Сүгэбин кытары ылласта.

 

Бу маннык ып-ыраас ырыанан

Үлэбит оргуйа туруохтун,

Былчыҥмыт уостубат күүһүнэн

Дьыбартан сэтэрэн ылыахтын.

 

1980 с.

***

Күөрэгэй чыычаахтыы, көҥүллүк туйаара,

Көстүбэт ыраахха күн ахсын тардыһа,

Сир-халаан сиксигэр дьиэрэйэр ырыанан,

Сырдыкка-кэрэҕэ дьулуһар санаанан

Күн сирин үрдүгэр олорон аастарбыан!

Киэлитэ биллибэт киэҥ куйаар дойдубар

Күөх сирэм саҥарар набата буоламмын,

Кыайыы-дьол аргыстаах норуотум иннигэр

Күн ахсын ньиргийэр сүл этиҥ буоламмын,

Уостубат уус тыллаах, оо поэт буолларбыан!

Тырымныы умайар сибэкки кэриэтэ,

Тымныыга, буурҕаҕа кыайтаран кэхтибэт,

Куруутун даҕаны сир курдук чэлгийэр,

Кыайыыга кынаттыыр, хаһан да эргэрбэт,

Хотойдуу куорсуннаах хоһоону айдарбыан!

Үлэҕэ угуйар, үтүөҕэ ыҥырар,

Сүүрүктээх үрэхтии суккуллар, кутуллар,

Сүрэҕи сүүдүтэр, дууһаны долгутар,

Үйэлэр тухары сулустуу умайар кэхтибэт кэрэкэ тыллардаах буолларбыан!

 

1964 с.

 

***

 

Сэрэниин сэрэнэн,

Сэгэйэ сиэлэн,

Сэгэрбэр сэмэйдик

Сэлэһэ-сүбэлии

Барбыт киһи

Тиийбит киһи

Сэһэргэһиэх этэ,

Сыллаамахтыах этэ!

 

Алтынньы 19 к., 2007 сыл.

 

 

Курус күнүм кубулуйан,

Былыт, ардах аргыстаах,

Ыга кууһар сүрэхпин.

Тоҕо эрэ сүрэҕим

Аймаан ылар дууһабын,

Сырдыкка саҥа сүүрээни

Түстээтим эдэр сүрэҕим,

Олоҥхо курдук эрэли

Үөскэттин мин тулабар.

 

***