- Уйбаан, «тойоно-хотуна суох былаас диэн суох» («Сааскы кэм», Амма Аччыгыйын Сыҕаайабатын тыла). Тоҕо утарсаҕын?
 - «Кырдьык аннараа дойдуга баар, онно тиэрдэн биэриэхпитин сөп»  диэн этэ сылдьыбыттара…  Мин урут-уруккуттан атын санаалаах киһибин...
- …Тоҕотун этэбин да?.. Эн - соҕотох ийэ оҕотоҕун. Ол иһин. Көмүскүүр, дурда-хахха буолар аҕата суох улааттаҕыҥ. Бэйэҥ суолгун бэйэҥ тэллиннэҕиҥ. Соҕотох дьахтары, кини оҕотун  ким баҕарар атаҕастыыр кыахтаах. Ол иһин аҥаардас ийэ, аҕа оҕото «правдоруб» буолар.
 - Оннук буолуон сөп... Оҕо эрдэхпиттэн «тоҕо атаҕастабыл баарый?»  диэн толкуйдуур этим. Биллэн турар, оннук санаа киһиэхэ үлүбүөй киирбэтэ чахчы. Ити барыта дьон  сыһыаныттан тахсар. Кэлин улаатан, көрөрүҥ-билэриҥ, билсэриҥ-көрсөрүҥ кэҥээн истэҕин аайы толкуйдууур кээмэйиҥ эмиэ улаатан барар: биир киһиттэн саҕалаан норуот дьылҕатыгар «тоҕо манныгый?» диэн ыйытар ыйытыы үөскүүр.
 - Эйигин, хаһан эмэ баартыйаҕа ыла сатаабыттара дуу?
 - Хаcта да ыла сатаабыттара. «Тэрийэр дьоҕурдааххын, дьону үүннүүгүн-тэһиинниигин»  диэн аармыйаҕа сырыттахпына, кэлин да үлэлии сырыттахпына хомуньуус баартыйатыгар ыла сатаабыттара.
- Ону?
 - Киирбэтэҕим. Оннук «чиэскэ» тиксэр кыаҕым суох дии саныырым. Кырдьык баартыйаҕа киирэр быраабым суох дии саныырым…  Санаабын куруук аһаҕастык этэ сылдьарым. Биирдэ Ньурбаҕа суоппардыы сырыттахпына (80-с сс. ортолоругар), ПМКаҕа «политическэй иһитиннэриилэр»  диэн оҥороллоро. Онно биирдэ, аны санаатахпына Баһылай Тарааһабыс Уйбаныап эбит, лиэксийэ ааҕа кэллэ. Киһибит кытайдар, узбектар, аан дойду олоҕун туһунан кэпсиир-ипсиир... Лиэксийэ кэнниттэн ыйытыы биэрии буолла. Мин: «Саха сирэ тоҕо союзнай өрөспүүбүлүкэ буолбатый?» - диэн ыйыттым. Ону киһим кыҥначчы туттан баран, миигин дьон иннигэр ыҥыран таһаарда. Уонна эргийэ сылдьан таҥаспын-саппын эргитэ сылдьан чыпчырына-чыпчырына көрөр. Суоппар киһи туох аанньа таҥастаах үһүбүн: тиэриллибит киирсэ саппыкы, ньыппарыллыбыт харылаах , аллараа өттүгэр бааныылаах, умунуох-иминиэх буолбут ырбаахы, ыстаан. Тарааһабыс  ыйытар: «Сахалар төһө мөлүйүөммүтүй? Бу ырбаахыгын ким, туохтан оҥорбутай, бу тимэхтэри кимнээх, ханна онорбуттарай? Бу ыстааҥҥын ким тикпитэй?» - дии-дии таҥаспыттан тардыалыыр. Мин онно өйдөөбүтүм: сахалар ахсааммыт аҕыйаҕын, Саха сиригэр оҥорон таһаарар производство, промышленность суоҕун, тимэҕи да оҥорон таһаарар кыахпыт суохпутун. Кэлин уолаттар  таҥаспын тардыалыы-тардыалыы «бу маны ким оҥорбутай, хантан ылбыккыный» диэн күлүү гынан аҕай биэрэллэрэ (күлэр).
 …Сэбиэскэй союз экономиката эстиэхтээҕин эмиэ эрдэттэн билэр этим.
- Но!
 - Ону киһи күннээҕиттэн да толкуйдаан таһаарара. Холобур, мин суоппардыыбын, автокрановщиктыыбын.  Ньурба үрдүнэн үс эрэ тэрилтэҕэ – Аэропортка, ВЭСкэ уонна ПМКаҕа эрэ автокыраан баара. Хочуол туруоттара пуорка ыыталлар. Чаас аҥаарынан туруоран бүтэрэбин. Аны хамнаскын чааһынан ааҕаллар. Ол хочуолу күнү быһа сыһан-соһон үлэлээтэххинэ эрэ, толору хамнас тахсар. Оннук нэрээт толоруллар. Суоппар хамнаһа эмиэ сол курдук ааҕыллар. Толору хамнаһы таһаарарга сууккаҕа 26 чааһы кытары суруналлара. Сымыйа көрдөрүү, былааны сырсыы, сымыйа рекорд – ол иһин элбэх этэ. Хамнас дьиҥнээх үлэҕэ  эппиэттээбэт буоллаҕына - экономика эстибэккэ ханна барыай? Күүгэн көрдөрүү. «Социалистическай көрдөрүү» туһуттан саха ынаҕа, сылгыта репрессийэлэммитэ. Ол интернациональнай ис хоһоонноох, национальнай тастаах көстүүлээх  «көрдөрүүттэн» сылтаан култуураҥ эмиэ суураллара.
 Политиканы улаханнык интэриэһиргиир этим. Хаһыаты, сурунаалы көтүппэккэ ааҕарым, сокуоннары үөрэтэрим.  Бу ылыллыбыт сокуон, бу трибунаттан саҥарыллыбыт саҥа,  биһиэхэ, сахаларга тугунан эргийэн тахсыаҕын ыраҥалыырым. 1985 сыллаахха, Горбачев муус устардааҕы баартыйа пленумугар «Уларыта тутуу» реформата киириэхтээҕин туһунан эппитин кэннэ, дьэ дьиҥнээх уларыйыы иһэрин билбитим. 
 Ол кэмҥэ хоһоон, бастакы ыстатыйаларбын суруйбутум. Дьурантай диэн киһини кытары билсибитим. Киһим  1988 сыллаахха «Эдэр коммунист» хаһыакка миэстэ таҕыста диэн ыҥыран ылбыта. Онно Тэриһи кытары булсан «Саха тыла» , «Алтан сэргэ», «Кут-сүр» , «Саха кэскилэ», «Саха омуга» о.д.а араас общественнай тэрилтэлэри тэрийбиппит. Онтон ыла историяны, тылы, култуураны, науканы саҥалыы көрөр, үөрэтэр түмсүү олохтообуппут. 1988 сыллаахха «Эдэр коммуниска» «Кут-сур» диэн итэҕэлгэ аналлаах рубрика аспыппыт, историяны көннөрүүгэ урут бобуулаах матырыйааллары бэчээттээн барбыппыт. Дьон өйүн-санаатын уларытар туох да сүҥкэннээхэй хамсааһын саҕаламмыта. Саха сирэ Арассыыйа судаарыстыбатыгар көҥүл өттүнэн киирбитин дуу, күүс өттүнэн  холбоммутун дуу ырытар ыстатыйалары суруйарбыт.

 ***

- Суверинитет ылылларыгар күүскэ үлэлээбиппит.
- «Колонизация», «добровольное вхождение», «присоединение», «вхождение в состав Российского государства» - туох улахан уратылаах тылларый?
- ООН конвенциятынан, норуот суверенитетын биллэринэр кыахтаах, өскөтүн кини күһэлэҥинэн  империя холуонньата  оҥоһуллубут буоллаҕына.
Саха сирэ  ыраахтааҕылаах Арассыыйа холуонньата этэ. Онтон сэбиэскэй былаас олохтонор. Аан дойдуга барытыгар дьайар сокуоннар ылыллаллар. 50-с сылларга ССРС урукку холуонньаларын  «добровольное вхождение в состав России» диэн тиэриминэн Арассыыйаҕа киирбиттэрин «быһаарар». Ити быһаарыыны олохтууругар историяны токурутуу тахсар. Урукку холуонньалааһын туһунан историческай чахчыны суох оҥорон, «көҥүл өттүнэн холбоһууну» олохтууллар. Баҕа өттүнэн киирэн баран, хайдах суверенитет быраабын көрдүү олоруоххунуй?  Ол иһин суверенитет ылылларыгар ити тиэриминтэн босхолонуохтаах этибит. «Вхождение Якутии в состав Российского государства» диэн тиэримини киллэрэн баран - Суверенитет биллэриммиппит. Онтон толору Сувереннай судаарыстыба быһыытынан, Арассыыйаны кытары Федеративнай дуогабар түһэрсибиппит.

***

- Горбачев уларыта тутуута национальнай өрөспүүбүлүкэлэргэ өй-санаа өрөбүлүүссүйэтин оҥорбута. Эдэр суруйааччылар, суруналыыстар, общественнай деятеллэр  тахсыбыттара. Сиртэн хостонор баайга быраап, үллэстии, тиксии хаһан да буолбатах сокуона – «Икки күлүүс бириинсибэ» олохтоммута. Саха норуотун лидерэ - Михаил Ефимович Николаев…
- …Бэйи, оттон Николаевы эн эмиэ кириитикэлиир этиҥ буолбат дуо? Аны кэлэн хайҕаары гынныҥ дуу?
- Мин кинини кириитикэлиирим диэн – Михаил Ефимович суверенитет саҕана ылбыт быраабын уһун кэмҥэ барар гына сокуонунан хайбатаҕын, ылыллыбыт сокуоннар олоххо киирэн испэттэрин (холобур, тыл сокуона) олоххо ситэ киирбэтин ыйарбыт.
 - Сокуону уларытар дөбөҥүн бары көрбүппүт ээ.
- Син биир күүрээннээх кэмнэр  хаһан эмэ түмүктэнэллэрэ биллэр этэ. Кини саҕана бэйэни салайыныы, бас билии, рента сокуона киирбитэ эбитэ буоллар, Штыров 8 сыл иһигэр, түргэн баҕайытык барытын төттөрү туура тутан ылбытын курдук тахсыа суох этэ. Тойоттор, дьокутааттар түһэн биэрбэтэхтэрэ эбитэ буоллар. Бырааппыт сокуоҥҥа олоҕурбута эбитэр буоллар, төттөрү ылыы быдан уустук дьыалаҕа кубулуйуо этэ. Арассыыйа үрдүнэн биһиги уонна Чечня самоуправлениеҕа киирбэккэ хаалбыппыт. Саамай элбэх сир баайдаах республика…Бэйэни салайыныыны, биһиэхэ кэлин – барытын ылҕаан баран биирдэ киллэрдилэр.
- Ельцины туох дии саныыгын?
- Ельцины үөҕэллэр эрээри, национальнай өрөспүүбүкэлэр киниэхэ памятник туруоруох кэриҥнээхтэр.
- 90-с сыллар күүрээннэрэ ааспыттара...
- Күүрээн хаһан баҕарар уостар – олох сокуона. Арассыыйа төттөрү хомуллуута саҕаланар. Михаил Николаевы туораталлар. Штырову олордоллор.  Төрүт сокуоммутун бэйэлэрин прокурордарынан «көннөттөрөллөр», суверенитеты суох оҥороллор, төрүт олохтоохтор бырааптарын көмүскүүр сокуоннары «наадалаах дьокутааттары» талаттаан  ылҕаталлар. Салайарга дөбөҥ буоллун диэн икки палааталаах парламены холбоон биири тэрийэллэр. Сокуону көннөрө-көннөрө сирбит баайын барытын үллэһиннилэр. Төттөрү сырьевой холуонньа буоллубут. Ити барыта - «Аллах над  Якутией» ыстатыйаларга барыта сурулла сылдьар. Штыров уурайыан иннинэ, Төрүт сокуоҥҥа, уруккуну көннөттөрөн - «добровольное вхождение» диэни эмиэ киллэттэрэ сатаабыта. Бу күн бүгүн эмиэ Конституцияҕа «добровольное вхождение» көннөрүү киллэрээрилэр, итинник ааттаах научнай конференция тэрийэн эрэллэр.
- Ил Түмэммит быыбара чугаһаата.
- Олох атын дьону талаттыахха наада. Аҕыйах чиэһинэй дьокутаат баарын саҥардыбаттар, саба тута сылдьаллар.
- Бэйэҥ дьокутаакка турбаккын дуо, хата?
- Туруохпун да сөп. Ньурбаттан барарбын дуу, Сунтаартан киирсэрбин дуу, эбэтэр Дьокуускайтан турарбын дуу өссө быһаарыммакка сылдьабын.
- Талларыахтара, талыахтара дии саныыгын? Ким дьокутаат буолара хайыы-сах быһаарыллыбыт буолуохтаах дии…
- Оннугун оннук. Ол гынан баран, олох уларыйыан наада. Дьон ону өйдөөн эрэр. Урукку талбыт дьокутааттара, хайдах курдук Штыровтаах ускайдарынан, Саха сирин баайын-дуолун, быраабын туран биэрдилэр? Дьон истэн-билэн эрдэҕэ. Административнай ресурс, «единейдэр» аҥардастыы баһылыыллара мөлтөөн иһэр курдук көрөбүн.

***

- Кинигэ таһааран эрэҕин?
- Сайтпар тахсыбыт матырыйаалларынан «Аллах над Якутией» курдук хабааннаах ыстатыйалары барытын мунньан, онно эбии сахалыы суруйууларбын, хоһооннорбун холбоон кинигэ таһаарыахпын баҕарабын. Спонсор наада.
- Но! Турцияҕа хостиннанар киһи спонсор көрдүүр эбит дуу?
- Америкаҕа диэ! (күлэр). Бастаан хостиннанар серверым Москваҕа турбута. Ону Яков Стахов үҥсүүтүнэн дьыала тэрийэллэригэр, уорганнар тиийэн туох да көҥүлэ суох сайтпын арааттаран кэбиспиттэрэ. Ыннарааҥылар бастаан суут уурааҕа суох диэн киллэрбэт буола сатаабыттар этэ да… ол арааттарбыт буруйдарыгар бэйэлэрэ Америкаҕа турар сервери булан биэрбиттэрэ.
- Сууттаһан, сууттанан айа да... Төһө элбэх сууту аастыҥ, бүттэ дуо?
- Мин сууттаспаппын. Миигин сууттууллар. Штыров тус бэйэтэ суукка биэрбэтэҕэ. Миигин суукка биэрбит дьону ааттаталыыбын дуо?
- Ыы…
- 1. СӨ Президенин уонна правительствотын дьаһалтата – салайааччы  А. Николаев.
2. СӨ правительствота – солбуйар бэрэссэдээтэл В. Грабцевич.
3. Урукку правительство бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта, билигин, постпредство салайааччытын солбуйааччыта И. Долинин.
4.Урукку миниистир, дьокутаат, «Алданзолото» урукку гендириэктэрэ, билигин   КРЮЯ дириэктэрэ – М.Брук.
5. Саха сирин Киин быыбардыыр хамыыһыйата – салайааччы А.Кривошапкин.
6. Дьокуускай куорат дьаһалтата – мээр Ю.Заболев.
7. АЛРОСА вице-президенэ, дьокутаат В.Потрубейко
8. АЛРОСА вице-президенэ, дьокутаат Ю.Дойников.
9. «Корпорация развития Южной Якутии» -  гендириэктэр М.Брук.
10. СӨ Вице-президенэ Е.Михайлова.
Ону таһынан, үс төгүллээн 282 ыст.  (экстремизм, национализм), иккитэ – «баһааҕырдыы»,  тоҕуста - «чиэһи уонна дьоһуну көмүскээһин»  ыстатыйаларынан дьыала тэриллэ сылдьыбыта.   Барыта 7-8 мөлүйүөн «саат куттарыытын» көрдөөбүттэрэ. Үс сыл кэриҥэ сүүһүнэн ахсааннаах сууттары аастым. Реабилитацияланным. Аны билигин мин кинилэртэн «саат куттарыытын» көрдөөн сууттаһыахтаах этим.
8 000 пенсиям аҥаара гражданскай дьыланан көрүллүбүт суут уурааҕынан, Грабцевичка, Долинниҥҥа,  Заболевка, Потрубейкаҕа, Дойниковка, Центризбиркомҥа, Брукка («Саха сирин соҕуруу сайдыытын» корпорацията) барар. Онон төрөөбүт өрөспүүбүлүкэм сайдыытыгар кылааппын киллэрэ олоробун (күлэр).
- Оттон үлэҥ-хамнаһыҥ суута ханна тийдэ?
- Үлэ да, хамнас да сууттарын барытын кыайбытым. Суут: үлэҕэ төттөрү ыларга, хамнаһы төлүүргэ, үлэ ыстааһын  билинэргэ диэн быһаарбыта да, үлэлээбит тэрилтэм эстибитинэн, суут уурааҕа олоххо кииирбэтэҕэ. Ол тэрилтэни олохтообут уонна суох оҥорбут уорган - СӨ правительствота. Дьиҥинэн, эппиэтинэс киниэхэ көһүөхтээх этэ да, бу аҕыйах хонуктааҕыта СӨ Үрдүкү суута аккаастаата. Салгыы киириэм.
- Саҥа хоһоон суруйдуҥ дуо?
- Архыыппын, саҥа хоһооннорум харалла сылдьар ноутбукпун дьиэбин халыылларыгар илдьэ барбыттар этэ…
- Хоһооҥҥо баҕалаах бэрт нарын дууһалаах уоруйахтар эбит…
 - Хоһооҥҥо буолуо дуо, информация, материал, докумуон көрдөөн киирбит «уоруйахтар» буоллаҕа. Харыһыйабын... үтүргэҥҥэ сылдьар киһи иэйиитэ киирбэт буолан хаалар эбит. Мантан инньэ суруйар инибин.
-  Суукка  хас биирдии суруйбут тылгын ырыталлар? Уопсайынан, сурукка-бичиккэ үлэлиир  дьоҥҥо эт эрэ, экспертизэ хайдах оҥоһулларый?
 - Лингвистическэй экспертизэни судаарыстыбаннай көҥүллээх  (лицензийэлээх) эрэ тэрилтэ оҥорор бырааптаах. Мин дьыалабар, бастаан, экспертизэ оҥорорго лицензийэлэрэ суох  СВФУ преподавателлэрэ оҥорбуттара. Ол экспертизэ түмүгүн бырачыастаан көтүттэрбиппит. «Аллах над Якутией» ыстатыйа 6 тыл экспертизэтин  барбыта: Дьокуускайга (иккитэ), Новосибирскайга, Томскайга уонна Брянскайга. РФ Юстициятын министиэристибэтин экспертизэтэ, ФСБ криминалистичекай институтун экспертизэтэ. МинЮст, ФСБ экспертизэлэрэ «ыстатыйа туох да национализма, экстремизмэ суох» диэн түмүк оҥорбуттара.  Дьыала ис дьиҥин ырытыы, хайдах буолара сайтпар  «Мое дело» салааҕа баар.
-  «Аллах над Якутией» ыстатыйа сүрүн түмүгэ тугуй?
 - Дьиҥ балаһыанньа хайдаҕын норуот биллэҕэ дии... Штыров куһаҕаннык барда... Ону бэйэтэ билэр.
- Өссө биир холобур: ханна эрэ айдааннаах ыстатыйа тахсар. Ким эрэ ону ылан хат бэчээттиир. Сууттаһар түгэннэригэр манна ким буруйдааҕый?
 -  Бастакы таһаарбыт таһаарыы... Ол гынан баран, Юрий Дойников («АЛРОСА» АО вице-президенэ) Москуба сайтыгар, маннааҕы сайтарга тахсыбыт матырыйаалы хаттаан бэчээттээбиппэр, чуолаан, миигин эрэ суукка үҥсэн кыайан турардаах. Маннааҕы суут АЛРОСА-ҕа «олус үчүгэй»  сыһыаннаах.
 Билигин салалтаҕа олорор дьон, урут даҕаны тутаах дуоһунаска олорон Саха сирин атыылааһыҥҥа барытыгар Штыровы кытта бииргэ үлэлээбит аххан дьон. Барытын билэллэр. Тиксибиттэрэ-тииһиммиттэрэ да элбэх буолан эрдэҕэ…. Билигин да, ол салҕанан бара турар. Ол да иһин Кириэмил ити икки киһиттэн  биирин таллаҕа. Ол барыта кэмэ кэллэҕинэ бэчээккэ тахсыаҕа.
- Уххан, былааска олорор дьону оччоҕо барыларын «тус интэриэстээхтэр» диигин дуо?
 - Бары диэбэппин… сорохторо.
- Оччоҕо норуот интэриэһин дьиҥнээхтик ким туруулаһыан сөбүй?
 - Билиҥҥи көрүнньүк общественнай тэрилтэлэртэн букатын атын, өрөспүүбүлүкэ, регион интэриэһин дьиҥнээхтик көмүскүүр саҥа тэриллиилэр үөскүөхтэрин, саҥа дьокутааттар талыллыахтарын наада. Ол түмүгэр  былааска саҥа дьон кэлиэх тустаахтар.  
 Кэнэҕэс саха норуота, өрөспүүбүлүкэбит ханнык миэстэҕэ баар буолара –  билигин  быһаарыллар. Бэйэбит эрэ кииристэхпитинэ, туруорустахпытына «сырьевой придаток» - холуонньа оруолуттан тахсыахпыт этэ.
 Билигин балаһыанньа өссө эбии уустугуран иһэр. Уһук Илини, Сибиири – баараҕай корпорацияҕа кубулутан, тэрилтэ сокуонунан олордорго быһаардылар. Соҕотох президент Путин быһаччы дьаһалыгар киирэбит. Аны, Кытайы киллэрэн эрэллэр. Сир баайын- дуолун харыыта суох хаһыы, хоро таһыы тахсыаҕа. Онтон биһиги төһөтүгэр тииһиниэхпитий?  Рента сокуонун ылымматахпыт итиннэ охсуулаах буолуоҕа. Олохтоох дьон интэриэһин көмүскүүр сокуоммутун, бырааппытын тойотторбут, дьокутааттарбыт барытын туран биэрбитэрэ дии. Билигин статуспут олох да аллараа түстэ, өссө да түһүө турдаҕа.
- Коррупция кыайтарар кыахтаах дуо?
 - Арассыыйа  былааһа коррупция тутуллаах. Коррумпированнай идеология, политика, экономика -  барыта. Ону дьон-норуот билиитигэр таһааран, онон утары охсуһуохха наада. Норуот санаата уларыйан, нэһилиэк дьокутаатыттан, баһылыгыттан, президеҥҥэ тиийэ атын дьону таллахпытына – олохпут уларыйыаҕа.