Саха сирэ бэйэтэ туһунан субъект быһыытынан кыраныыссаланан, туспа былаахтанан, гербэлэнэн, гиминнэнэн национальнай республика  аатын ылан, саха салайааччыларданан, үөрэхтэнэн-хаарданан, тылланан-өстөнөн, култуураланан, олох, экономика араас эйгэтигэр барытыгар кэриэтэ баарбыт. Билиҥҥитэ.

Саха былаас амтанын биллэ. Былааска элбэх саха таҕыста. Бу кэнниттэн бу былааспытын мүччү туттахпытына, сүүс оччонон ыарыылаахтык ылыныахпыт. Онон хайа сатанарынан, хайа кыалларынан былааһын ыһыктыбат буола сатыахпыт. Итини хайдах ситиһэбит?

Россия былааһа империя суолунан барда. Аан дойду таһымынан ылан көрөр эбит буоллахпытына, өлөр икки тиллэр икки былдьаһыгар, бу кэмҥэ оннук быһаарыныы - быыһаныы буолуон сөп: биир киин – биир былаас.  Онтон, биһиги курдук аҕыйах ахсааннаах норуокка ол тугунан диэлийэн тахсыан сөбүй?

Аҕыйах ыйдааҕыта, Путин “Ленин Россия империятын - национальнай политикатынан, бэйэлэрин дьаһанар бырааптаах союзнай республикаларга араартаан,  Россия анныгар атомнай буомбаны укпута” диэн тыл ыһыктыбыта.

Бу киһи биир да тылы, хаһан да мээнэ ыһыктыбат майгылаах. Биллэн турар, дойду муҥур баһылыгын этиитин национальнай республикалар бары дьааххана иһиттилэр.

Россия биир кэлим государство буолуохтааҕын, дойдуну национальнай республикаларга араартааһын сыыһатын, национальнай субъектары суох оҥорорго этиилэр иһиллибиттэрэ ыраатта. Дөрүн-дөрүн ол тиэмэ күөрэйэн тахсарыттан сылыктаатахха - киин былааска итинник санаа иҥэ, буһа, иитиэхтэнэ сылдьар. Сүүс араас омук сүүс баҕата, сүүс иирсээнэ, сүүс арахсыыта, сүүс туруорсуута, үрүө-тараа тыллаһыыта, киирсиитэ, үҥсүүтэ-харсыыта - киин былааска төбө ыарыыта. Ол иһин “атомнай буомбаҕа” холоннохпут. Ити кинилэр харахтарынан.

Оттон биһиги - национальнай республика буолан бур-бур буруо таһааран,  инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан олорон-хатан кэлбит “кыра-хара омук”  туох санаалаахпытый? Хайдах майгылаахпытый?

Элбэх дьону кытары кэпсэтэн көрдөххө – киһи барыта “сахалар бэйэ-бэйэбитин таҥнары тардыһар адьынаттаахпыт, аадка хочуолга буһа сытар сахаларга ханнык да харабыл наадата суох – бэйэбит тахсаары гыммыты таҥнары тардыахпыт” диэн этэллэр. Тоҕо оннукпутуй? Эппиэтэ биир буолуон сөп – ахсааммыт аҕыйаҕа бэрт!

Ахсааммыт аҕыйаҕа бэрт буолан, бэйэ-бэйэбитин аһара билсэрбититтэн аһара ордугурҕаһабыт. Били, христианнар Библияларыгар суруйалларын курдук, ыалбыт биһигиттэн ордуон ончу баҕарбаппыт.

Ахсааммыт аҕыйаҕа бэрт буолан биир туох эмэ быһылаан таҕыста да, барыбытын таарыйар,барыбытын аймыыр, барыбытын оннубутуттан-туойбутуттан эһэ дьалкытан кэбиһэр.

Аны, биһиги сахалар эрэ оннук “ыарыыга” ылларбыт “куһаҕан омук” буолбатахпыт – туох баар аан дойдуга баар аҕыйах ахсааннаах омук бары онон “ыалдьар”. Ол ыарыытын аата – “комплекс малого народа” дэнэр.

 ***
Соторутааҕыта “Забота-Арчы” хаһыакка кыра омуктар тустарынан улуу бөлүһүөктэр, суруйааччылар этиилэрин тиһэн таһаарбыттара. Ол ону ааҕан баран, бу оруобуна да биһиэхэ сыһыаннааҕы эппиттэр диэн, эмиэ да киһи сэк гына түһэр, эмиэ да хараастан сүөм түһэр.

Холобур, чех суруйааччыта Милан Кундера эппит: “...О, малые нации. В их горячей близости там каждый завидует каждому, там все следят за всеми...” («Нарушенные завещания» к., 1993 с.). Биһиги сөҕүөхпүт иннигэр, чехтэр, поляктар, гректэр бэйэлэрин  эмиэ улахан державалар быыстарыгар кыбыллан олорон - “маалайдарбыт” дэнэллэр эбит. Болҕойон ааҕыҥ бу Кундера тылларын – сахалар майгыларын уот харахха эппит эбит дии саныыгын. Туох да үспүйүөн, КГБ, ФСБ наадата суох – бэйэ-бэйэбитин бэйэбит тиритэ-хорута тыллаан, сиһилии донуостаан биэриэхпит. Ордугургаан... Оо, ол баҕайы оччону уорбута, баччаны сиэбитэ... Оттон миэхэ тоҕо тиксибэтэ, миэхэ тоҕо суоҕуй?! Миэхэ босхо дьиэ куоракка биэрбэтэхтэрэ, бэйэлэрэ ылбыттара, оччотугар өс-саас ситиһиэм,  иэстэһиэм, үҥсүөм, кэһэтиэм! 

Бу маннык ордугургааһынтан, хос санааһынтан – кыра омук халбархай илэ бэрт кэбэҕэстик ыһыллар. Улахан омуктар көрдөхтөрүнэ – ап-аҕыйахтар, тугу эрэ булумахтаналлар, этиһэллэр-иирсэллэр, үөхсэллэр, үҥсүһэллэр, кыраһаллар, биир да киһилэрин билиммэттэр, ханнык да   салайааччыларын истибэттэр – кыайан бэйэлэрин дьаһанар кыахтара суох “маалайдар” котокулар...  Кыайан биир тылы булуммат эрээрилэр өссө республикалаахтар-таймалаахтар, кыамматтар – бэйэбит дьаһайыахпыт! Бүттэ...

***

Бурят бөлүһүөгэ Сергей Батомункуев суруйар: «Малые нации. Это понятие не количественное: оно обозначает положение; судьбу: малым нациям не ведомо счастливое ощущение того, что они находятся здесь извечно и навсегда; все они в тот или иной момент собственной истории прошли через приемную смерти; большие нации их надменно не замечают, они осознают, что что-то постоянно угрожает их существованию или оно ставится под сомнение; ибо их существование сомнительно».

Кырдьыга оннук. Наар тыын былдьаһыга. Өлө-өлө тиллии, тиллэ-тиллэ өлүү: 21-с үйэҕэ саха диэн баар буолуо? 22-с үйэҕэ саха баар буолуо дуо? Саха тыла хаһан өлүө дуу, сүтүө дуу?.. Нууччаларга, англичаннарга, кытайдарга, дьоппуоннарга  “биһиги баар буолуохпут дуо” диэн ыйытыы хаһан да турбат. Кинилэр элбэхтэр, халыҥнар – көхсүлэрэ киэҥ, ол аата сыаллара да атын, соруктара да баһаам. Оттон биһиги курдук аҕыйах ахсааннаахтарга биир эрэ кыһалҕа – сарсын тыыннаах буолуохпут дуу, суох дуу... Итинник сүрэх ыарыылаах күнү барыыбыт, күнү көрсөбүт.

Кыра омук хара үөскүөҕүттэн наар тыын былдьаһар мөккүөрдээх. Ол иһин кини санаата биир күннээх, ыксаллаах, кылгас, ыгым. Наар быһах биитинэн хаамар омук мэлдьи ыксаллаах - экстремальнай балаһыанньаҕа сылдьар. Ол туох аанньа майгыны төрөтүөй, сарсын өлөрүн кэтэһэ сылдьар киһи өйүүн туох буоларын билиэ, былаанныа, толкуйдуо дуо?

Омук, норуот төһөнөн аҕыйах да өһүргэс буолар дииллэр. Сахалар хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктары өһүргэстэр дииллэрин курдук, биһигини бэйэбитин ханнык баҕарар элбэх ахсааннаах омук ааһан иһэн өһүргэтиэн сөп: “Сэнээтэ!” Бэйэбит бэйэбитин сэнэнэбит, сол курдук атын омук биһигини эмиэ “сэниир” диэн (сэнээбэтэх да буоллаҕына!) оннук ылыныахпыт.

***

Сергей Батомункуев: «Малая нация напоминает большую семью. Семья – это многочисленные обязательства. … Когда Ницше шумно обрушивается на немецкий характер, когда Стендаль заявляет, что своей родине предпочитает Италию, ни один немец, ни один француз не чувствует себя оскорбленным; если какой-нибудь грек или чех осмелился бы произнести нечто подобное, его семья подвергла бы его анафеме как презренного предателя”. 

Кыра омук киһитэ бэйэтэ туспа санаалаах буоллаҕына, тута “таҥнарыахсыт” буолар диэн кини этэр. Кырдьыга оннук. Уопсай айдаарар маассаттан тугу эмэ атыны этиэҥ кэрэх – тута “атыыламмыт”, “таҥнарыахсыт”, “салааччы” аатыраҕын. Холобур, газохимическэй собуоту тутары маассабай утарыы кэмигэр бэйэтин санаатын аһаҕастык этэн “собуот наада” диэн миитиннээччилэр сирэйдэригэр тахсан ким эмэ эппитэ буоллар,  сонно тута  “таҥнарыахсыт!” диэн суураллыбат дьаралыктаан баран, испиискэ чугаһа буоллар уот анньыах этибит.  Бэл, интернеккэ ыраахтан олорон Алексей ПЕТРОВ “экономическэй барыстаах буолуохтаах этэ, элбэх производство баара буоллар гаас сыаната да түһүөх этэ” диэн санаатын суруйбутугар маска тиирэ сыспыппыт. “Тоҕо инньэ диирий, туох барыһа баарый?” - диэн ити утарсааччылартан ким эмэ ырытан толкуйдаан көрбөтөҕө буолуо. “Суох” буоллаҕына, бары “суох” диэхтээхпит!

***

Салгыы Батомункуев биири кэпсиир: “Для меня было откровением то, как неадекватно люди реагировали на проведение кратковременной выставки с безобидной темой «Традиции русского чаепития» в музее истории Бурятии. В этой выставке усматривалось, как минимум, посягательство на суверенитет бурятского народа. Конечно, таких активистов не много даже по меркам малой нации, и все же это – симптом, указывающий на некий синдром. И в этом случае за искомым ответом не в последнюю очередь полезно будет обратиться и к исследованиям психоаналитического направления”. Бу учуонай этиитигэр бүрээттэр өһүргэнэн өттүктэрин тосту түһэ сыспыттар, хайдах да ылан үөҕүөхтэрин билбэтэхтэр.

Сахалары ылан көрүөҕүҥ: туох эмэ буолла да – сэрэхэдийэ түһэбит: “Сиэри-аһаары, өлөрөөрү-өһөрөөрү гыннылар, булгу оннук буолуо, буолуохтаах, чуолкай”... Туох баар киин сиртэн кэлэр этиилэри, быһаарыылары, сокуоннары - үчүгэй да буоллун, куһаҕан да буоллун аҥаар кырыытыттан утаран тахсабыт. Сатахха, онтубут түмүгэ суоҕа бөҕөтө. “ВСТО” тутулунна, “Сила Сибири” тардылынна, “дальневосточнай гектар” ылылынна, тимир суол кэллэ, ракета көттө, түстэ... федералларга барыстааҕа буоллар, собуот да тутуллуо эбитэ буолуо, муоста да да дьэргэйиэ этэ.

***

Аҕыйах ахсааннаах “маалайдар” буоларга, биир өттүнэн, өһүргэниэх курдукпут да, аны официальнайдык “маалай” буоларга туруорсан эрэбит. Ытыктанар политиктарбытыттан биирдэстэрэ Зоя КОРНИЛОВА Москваҕа тиийэн сахалары “маалай” гыныҥ диэн туруорса турар.

Сэбиэскэй сойуус эстибитэ 24 сыл буолла. Киһи киһиэхэ киһилии сыһыана, омук омукка тэҥ бырааба государство таһымыгар идеология буолан бүппүтэ оруобуна 24 сыл буолла. “Кулу” диири кулут оҥостоллор.

Африкаҕа олохтоох омуктар, Америкаҕа, Канадаҕа индеецтэр, хотугу омуктар туристары саататар, аралдьытар эрэ көрүнньүк буолар дьылҕалаахтар. Кинилэргэ биир да наука дуоктара, искусство биллэр үлэһитэ, култуура деятеллэрэ, промышленниктар суохтар. Хата, ол оннугар “маалайдарын” иһин кинилэр сирдэригэр үлэлиир хампаанньалар харчы быраҕан биэрэллэр. Кинилэргэ халлаантан харчы түһэ турар.

Халлаан харчыта хаһан да үтүөҕэ тиэрдибэт. Сахалары ол оннук бэлэм харчыга үөрэтээри “маалай” оҥоро сатыыллар дуо? Саха “маалай” буолбакка, “нуучча ньургунун кытары тэҥҥэ туруулаһар”, тэҥҥэ үлэлиир-хамсыыр, харчыны үллэстэр, булар-талар кыахтаах, таһымнаах буола сайдыахтаах. Умнаһыттаабакка, кулуттаабакка!

...Бэлэм харчыга ымсыырыы – эстии суола.

***

Ордугургааһын, бэлэмҥэ дураһыйыыны таһынан, аны биир өттүнэн, “комплекстаах”дьон быһыытынан, бэйэбитин алдьархай сэнэнэбит. Омугу утары көрөн туран сатаан санаабытын нууччалыы сааһылаан этиэхпит дуу, суох дуу: пых-пах... ээ... аа.. хаах ээтэ... Эгэ өйдөөхтүк мөккүһэн баһыйыахпыт дуу?

Ааспыт парламент мунньаҕар, саҥа прокурору көрөр түгэҥҥэ, оо киһи тыына хааллыах, кыбыстыах, саха депутаттара саҥаран иһиэхтэрэ дуу, этэн кэҕиҥнээн иһиэхтэрэ дуу... Олох нууччалыы кыайан саҥарбаттар, санааларын тиэрдибэттэр! Бэйэ иһигэр интригалаһан, киксиһэн, киэптээн олустар, оттон омук киһитин утары көрөн туран эппэт кэлэҕэй, саҥарбат аҥала буолаллара кыһыылаах да, кыбыстыылаах да. 

“Ээтэ каак ээтэ... һэ-һэ... ну, каак ээтэ.. каак эээтэ назыбааетсэ... һы-һы... жиэнщины, диэбушки... баабочки, һы-һы”. Быһа оттон “проститутки!” диэн эттэххэ тоҕо табыллыбатый?! Бэйэтин дьонун хообургууругар тыла-өһө сөллөр эбээт. Кырыллаатынан уол курдук кытара-кытара тугу симиттэ олоруохха сөбүй?! Оннооҕор буолуоҕу саҥаран кэллилэр ини...

...Туораттан көрөн олордоххо – сахалар нууччалары, кэлии тойоттору, федераллары утары көрөн туран уҥуохтара халыр босхо баран хаалар. Сатаан саҥарбаттарын ааһан, сүр баттатан кэбиһэн эбии дүө-даа баран хаалаахтыллар. Ити чааһыгар, Александр АКИМОВ баар: нууччалыы олус куһаҕаннык саҥардар да, туох да кыркаҕа суох оҕонньор балкыйа турар. Чыхаал-хомпуот. АКИМОВ комплекса суох, ким да сиилииригэр кыһаллыбат ол иһин биир кэм күрдьэ турар.  Итинник буолуохха наада. Эдэрдэртэн – куорат мээрэ Айсен НИКОЛАЕВ икки тылынан устар ууну сомоҕолуур талааннаах. Биир кэм күлүбүрэтэн олорор. Онон-манан эргитэн-урбатан “ээх” дэппитэ эрэ баар буолар.

Холобурга, омук депутаттара – Юрий ГРИГОРЬЕВ, Гаврил ПАРАХИН, ити кэлиҥҥи “Россия 1” ханаалга кыттыбыт зампред Павел МАРИНЫЧЕВ федералларга олох уолуйбаттар, сүр баттаппаттар. Тоҕо диэтэххэ, билэр күөллэрин балыга буоллаҕа. Саха ортотугар саханы билэрбит курдук, кинилэр эмиэ бэйэлэрин аймахтарын сыттаан да билэллэр – тыллара баралыыстаабат, көҕүстэрэ киэҥ, аахсыахтарын сөп.

Арай, ити “Россия 1” ханаалын биэриитигэр, эрдэ эппиттэрин курдук, Виктор ОМУКОВУ эбэтэр Сэмэн ВИНОКУРОВЫ ыыппыт буоллуннар? Күөрт ыт элэгэ буолан саакка-суукка барабыт. Анараа диэтэх дьоҥҥо сүрдэрэ-куттара баттатан, эбии ыых-маах буола туруохтара этэ. Онон ити “убайдары”, “таайдары” такайан бэйэ туһатыгар туһаныахха наада эбит. Ити тыҥалааҕы тыыннарбат аатырар Балабкинаны даҕаны,  кэмиттэн кэмигэр үүммүт муоһун-туйаҕын сарбыйа-сарбыйа, илдьэ сылдьан саҥардыахха тоҕо сатаныа суоҕай? Туһалаатын ээ.

Аны, Виктор ФЕДОРОВЫ “нуучча-нуучча” диибит да, сатана сахатын хаана син биир баһыйар эбит. Прокурор ПИЛИПЧУКТАН “төһө киһини көһөрөн аҕалаҕын” диэн ыйыта турдаҕына, анарааҥҥыта быһа түһэн ымаҥныы-ымаҥныы: “Вы, думаете, я один не справлюсь?” – диэбитигэр мух-мах буолан ылла. Онтон син бааһынайа өтөн: “Были такие случаи”, - диэтэ.

ФЕДОРОВ үчүгэй куолуһут, тыла сөпкө олорор, дьээбэлээх – истээччини тардар. Кииристэҕинэ тиһэҕэр диэри барар. “Федералларга аһара ньылаҥныыбыт!” – диэн блогердары кытары көрсүһүүгэ этэр. Сөпкө этэр. “Аһара” – диэн тыл хаһан баҕарар саарбах. Буолаары буолан политикаҕа. Киһи бэйэтин хайдах сананар да, атын дьон оннук сыһыаннаһар.

ФЕДОРОВЫ, анарааҥҥы “аймахтарын аҥаардарын” кытары үлэҕэ эмиэ  күүскэ күөртүөххэ баара. Уопсайынан, сатаан саҥарар политиктар наадалар. Сирэй киирсиигэ - толлон-симиттэн турбат, аахсары кытары аахсар, хаһыытыыры кытары хаһыытаһар кыахтаах, куолуһуттуун куолулуур, санаатын сайа этэр, “маалай” комплекса суох, харса суох дьон наадалар. Сирэй киирсиигэ. Кэтэххэ – былдьыры тыллаах да буоллар сахалыы өйдөөх, толкуйдаах дьон “режиссердуу” олордуннар.

 ***

Саҥа тахсан эрэр, политикаҕа, публикаҕа чугаһыы сатыыр эдэр дьону өйүөххэ наада. Кинилэр, билиҥҥи ыччат сиэринэн, комплекстара аҕа саастаах политиктардааҕар  быдан аҕыйах. Икки тылынан дэгиттэр саҥараллар, кэһэйэ илик буолан харса суохтар, тутулуктара аҕыйах, аньыылара-харалара сол курдук эмиэ суоҕун кэриэтэ. Саҥа формат политиктар наадалар: сытыы-хотуу, тыллаах-өстөөх, көстөр дьүһүннээх.

Ити праймеризка кытта сылдьар эдэр, орто саастаах уолаттары, атын да быыбардарга кыттар эдэр дьону таба көрөттөөн ускайдыахха, таскайдыаха, иитиэххэ наада.Үрдүлэригэр куолаан саба түһэн кэҕиннэрбэккэ.

Владимир АММОСОВ, Александр СУСОЕВ праймеризкэ кытта сылдьаллар. Син сыаллаах-соруктаах буолан баардарын биллэрэн эрдэхтэрэ. АММОСОВ бэйэтэ производствоҕа үлэлээбит, техническэй үөрэхтээх, тыла-өһө хомоҕой, тыыппалаах.

Биир көхтөөх салайааччы Айхал ГАБЫШЕВ баар эбит. Кэлэн-баран, этэн-тыынан, билсэн-көрсөн, кэпсэтэн-ипсэтэн, туттан-хаптан, таҥнан-симэнэн, кылабачыйан уол оҕото.   Павел КСЕНОФОНТОВ диэн олус харизматичнай, дьоһуннаах тыллаах-өстөөх, промышленность миниистирин солбуйааччы буола сылдьыбыт эдэр киһи баар. Бу уолаттар “саха” диэннэрэ олус күүстээх, онон дьону бэйэлэригэр тардыахтарын сөп.  

 ***

Аҕыйах ахсааннаах омуктартан аан дойдуга бэйэлэрин миэстэлэрин булбут омуктар элбэҕэ да суох буоллаллар бааллар. Холобур, исландецтар.

Быыкаай, килэки таас арыы олохтоохторо баара-суоҕа 280 тыһыынчалар эрэ. Ол гынан баран, дьиктитэ диэн - бу омукка саамай элбэх шахмакка гроссмейстер баар. Бары кэриэтэ суруйааччылар, поэттар, художниктар.  Туох баар исландец хайаан да ханнык эмэ кулууп уонна ассоциация чилиэнэ. Биир да киһи таах иллэҥ кэмин атаарбат. Бары дьарыктаахтар, тугу эрэ айаллар-туталлар.

280 тыһыынча ахсааннаах исландец  бэйэлэрин “саамай өйдөөх уонна кыраһыабай нациянан” билинэллэр эбит. Сахалар “улуубут” дэнэр 90-с сылларбытыгар сүрдээҕин искусство-култуура өттүгэр сайдыбыттара эбээт. “Быһынныбыт-ойуннубут, өллүбүт-сүттүбүт” дэниэхтээҕэр, “өйдөөхпүт, кэскиллээхпит, кыахтаахпыт” дэнэ сырыттахпытына, биһиги да таас арыы олохтоохторун курдук сайдыахпыт эбитэ буолуо.

Бэйэни сэнэнии тохтоон, кэлии дьон, федераллар иннилэригэр “комплекстаммакка”, тэҥ муостаҕа туран аахсар өйдөөх-санаалаах, билиилээх-көрүүлээх, үөрэхтээх, бөҕөх санаалаах буолуохтаахпыт. Уонна исландецтар курдук саахыматы, дуобаты – интеллектуальнай спорт көрүҥүн сайыннарыахха наада. Өй, толкуй сайдыахтаах. Аҥардас былчыҥы мускуйар көдьүүһэ суох.

Бастакы президеммит Михаил НИКОЛАЕВ саахыматы оскуолаҕа үөрэтиини булгуччулаах оҥорорго туруорсубутун хат сөргүтүөххэ баара. Силовой спорт көрүҥнэрэ бэйэлэрин дьаалыларынан сайынныннар, оттон интеллектуальнай спорка – саахымакка уонна дуобакка саамай сүрүн болҕомтону ууруохха баара. Сахалар дуобакка уруккуттан дьоҕурдаахтар. Чемпионнарбыт элбэхтэр. Бу соторутааҕыта Ил Түмэн депутата Александр РОМАНОВ салайааччылаах республика хамаандата Россияҕа баран эмиэ бастаан кэллэ.

Онон, “өтөрүнэн өйдөммөт омукпут” диэн ким да үөһэ тыымматын курдук, “өйдөнүөххэйиҥ”, “маалай” комплекстан босхолонон, арыый олохпут былаанын сарсыҥҥынан быспакка, сылларынан, үйэлэринэн оҥостуоҕуҥ. Омук сытыыларын, чулууларын, ньургуннарын кытары тэҥҥэ өйдөөхтүк туруулаһарга үөрэниэҕиҥ. Оннук эрэ буоллахпытына республикабытын, государственноспытын, былааспытын тутан хаалан кыахтаахпыт.  

 ***

Туйаара НУТЧИНА,

Aartyk.Ru.