Төһө да быыбары салайар политтехнологтар “норуоту – үүрбэ сүөһү” диэн сэнэбиллээхтик ааттаабыттары иһин, норуот, оннук айылаах  чалаҥ акаары, салаҥ тыыннаах-быардаах, үүрбүт хоту аанньа сылдьар тыыннаах маасса буолбатах. Норуот син биир, Алампа эппитинии,  кырдьыгы билэр, сэрэйэр, кырдьыкка итэҕэйэр, кырдьыкка  талаһар онон бэйэтин баҕа санаатын ханан эмэ да буоллар этинэр, туруорсар.   Оннук да буолуохтаах буоллаҕа.

Икки атахтаах хара үөскүөҕүттэн көҥүлгэ талаһар, көҥүлгэ дьулуһар. Киһи – социальнай харамай, ханыылаахтарыгар тардыһар, соҕотох хайдах да олорор кыаҕа суох. Ол гынан баран, өркөн өйдөөх бөлүһүөктэр этэллэринэн, хас биирдии судаарыстыба тэриллиитэ, хайдах да тутулун ааттаатын: феодальнай, империалистическай, сайдыылаах демократическай, - син биир киһи көҥүлүн күөмчүлүүр, тыынын баттыыр. Бу - судаарыстыбаннай тутулу ыһыахха диэн  ыҥырыы да, этии да буолбатах. Америкаҕа даҕаны, Сирияҕа даҕаны, Россияҕа даҕаны, онтон да атын судаарыстыбаларга  икки атахтаах үчүгэй олоххо, ол аата КЫРДЬЫКТААХ обществоҕа талаһыыта куруук баар. Киһи – АТАҔАСТАБЫЛЫ  өрүү утарбыта, утарар, утарыаҕа даҕаны.

Киһи, кыылтан уратыта диэн, тыынарын тухары КЫРДЬЫКТААХ, АТАҔАСТАБЫЛА СУОХ  олоххо, систиэмэҕэ талаһар.  Икки атахтаах мэлдьи көҥүллүк санаатын этиэн, көҥүллүк олоруон баҕарар, киһилии сыһыаны эрэйэр,  туруорсар.

***

Татарстаҥҥа оппозиция суох дииллэр. Ол  ону ситиһээри, татаардар бэйэлэрэ этэллэринэн, муниципальнай быыбары суох оҥорбуттар,  баһылыктарын депутаттар талаллар эбит.

Барытыгар татаардары тумус туттар сорох дьоммут, сахаларга эмиэ иирсээн төрдө буолар, сатахха кыра быыбардары,  тохтотуоҕуҥ диэн этии киллэрэллэр. Ити төрүкү сыыһа санаа дии саныыбын. Киһи, общество моһолу, ыараханы көрсөн эрэ сайдар. Сүгэ түспэтэҕинэ дүлүҥ дүлүҥүнэн кубулуйбакка хаалар.  

Быыбар -  норуот санаатын этэр тиһэх трибуната. Ону “норуот туһугар” былдьааһын диэн, норуот сайдар кэскилин сарбыйыы,  ыар аньыыны оҥоруу  буолар. Татаардарга оппозиция суоҕа кэнэҕэс тугунан тэбэн тахсыа биллибэт. Оппозиция ханнык баҕарар былааска баар буолуохтаах. Ыыстааһын-түүрэйдээһин, сирэй-харах анньыһыы, өс саас ситиһии  буолбатах, дьиҥнээх оппозиция – олохтоох, сиэрдээх кириитикэ. Ол - булгуччу баар буолуохтаах. Итэҕэһи-быһаҕаһы эппэккэ эрэ наар хайҕыыр - төттөрү төлкөөһүн.  Сахалар быыбарга кытта үөрниэхтээхпит. Син хаһан эмэ да буоллар син үүрсэн-үтүрүйсэн, эттэһэн-кырбаһан да баран, олох акаары буолбатахпытына ама өйбүтүн булаа инибит. 

***

Бэҕэһээ республика киин куоратыгар, хас да улуустарыгар “Афанасий Максимовка – КӨҤҮЛҮ!” диир плакаттаах дьон таһырдьа таҕыстылар. “Вацапка” атын аатынан дуу, анонимнай суругунан да буолбакка дьон сирэйдэрин нэлэччи аспытынан, хаартыскаҕа түһэ-түһэ социальнай ситиминэн бэйэлэрин тарҕаттылар. Боростуой үлэһит, кыра-хара дьон.

Бу дьон тоҕо таҕыстылар? Хаһан да харахтаабатах Максимовтарын көҥүлүн тоҕо турууластылар? Кинилэргэ тугу оҥорбутай дуу, тугу оҥоруоҕай дуу? Харчыга наймыламмыт, ааттаах-суоллаах дьон таҕыстыннар даҕаны. Оттон кинилэр? Библиотекарь хамнаһа да биллэр эбээт, ити уон киһиттэн булгуччу биирэ, кэлин үтүрүүгэ тиксиэҕин көрбүттээҕэр сэрэйбит бигэ.

Дьон плакаттаах таһырдьа тахсыбыт төрүөтэ - былааһы, салалтаны, систиэмэни утарыы буолбатах, бу – атаҕастабылы утарыы буолар. Суут – КЫРДЬЫКТААХ, сөптөөх  буолуохтаах. Сирдээҕи Сууттан кырдьыгы булбакка, үөһээ Суукка дьон тиһэх эрэлэ кэтиллиэ суохтаах. Хомойуох иһин, билигин баар Сууттар, киһи итэҕэлин ылар кыахтара төрүкү суох. Дьон Суукка итэҕэйиэхтээх, оччоҕо эрэ үтүө олоххо тиийиэхпит. Ким кими да “сакаастаабытын” иһин, Суут диэн Суут, бу манна дьон кырдьыгын булар сирэ, миэстэтэ буолуохтаах.

Ханнык да киһи АТАҔАСТАНЫА суохтаах. Ол иһин боростуой дьон хаһан да билбэтэх киһилэрэ атаҕастаммытын, Суукка тиийэн кырдьыгын кыайан таһаарбатыттан абатыйан, Суут уурааҕын, прокуратура  буулаан баран арахпат майгытын утаран  таһырдьа таҕыста. Онон кинилэри атыҥҥа туохха эрэ соҥнуур, “оппозицияҕа” холбуу тутар букатын сыыһа. Ити дьону олохтоох тойон-хотун өттүттэн хомуруйуу, үлэттэн үүрүү төрүкү  суох буолуохтаах.

***

Норуот туһа туспа. Онтон эргийэн кэлэн норуоту, боростуой дьону үктэтэр политиктарга киириэххэ. Ааспыт быыбарга сэргээн ааҕар “Аартык.ру” интернет-хаһыаппар,  Федот Тумусов 20-ччэ сыл былааска оппозицияҕа сылдьыбытын тухары төһөлөөх боростуой киһини туһаммыта, угаайыга киллэрэн бүдүрүппүтэ, олоҕун алдьаппыта  буолуой диэн суруйбута. Ити суруйууну ситэрэн биэриэхпин баҕарабын.

Сахалар, айылҕабытыттан тэйэ илик  кэнэн дьон буоларбыт быһыытынан, олус итэҕэйимтиэбит, аһыныгаспыт  уонна КЫРДЬЫГЫ (справедливость) өрө тутабыт. Ити майгыбытын быыбарга политиктар хото туһаналлар. Хамнаска “өлө-сүтэ” кандидат туһугар сүүрэр-көтөр  дьон кэлин “атаҕастаммыт” да буоллахтарына, кинилэри аһыммаппын – иннин-кэннин билэр буолан “оонньууга” кытыннахтара. Мин биир-биэс харчыны эрэйбэккэ, ис сүрэхтэриттэн итэҕэйэн, КЫРДЬЫК туһугар, ИДИЭЙЭ туһугар сүүрбүт-көппүт дьону харыһыйабын. Төһөлөөх киһи быыбар кэнниттэн үтүргэҥҥэ түбэспитэ буолуой, араас  кандидаттар тустарыттан? Төһөлөөх киһи үтүө суобастаахтык “САПИга” үлэлээн баран олоҕун устатын тухары “хара мэҥнээх” хаалбыта буолуой?! Ынырык эбээт!

Уус Алдаҥҥа  Ил Түмэн быыбарын кэнниттэн Александр Жиркову утары үлэлээбит аатыран хас киһи үлэтиттэн үүрүллүбүтэй?!  Бу киһи былааска олорорун тухары хас киһи кинини быыбарга утаран кынчарылынна, холдьоҕулунна? Иннэ-кэннэ биллэр ахсааннаах сахалары, “аахсыбыта” буолан,  хас-хас ыал олоҕо огдолуйбутун ким эмэ аахпыта буолуо дуо?! Киһи санаатын КӨҤҮЛЛҮК этиэхтээх, ол  ону бобор букатын сыыһа.

Аҕыйах сыллааҕыта Афанасий Максимов биир улууска тиийэн дьону кытары көрсүспүт мунньаҕын хаһыакка суруйан тураллар. Онно биир тыа оҕонньоро барахсан туран тыл эппит: “Уолбут, бырастыы гын, биһигини... ааспыт сырыыга биһиги эйиэхэ депутаттыыргар накаас бөҕө биэрбиппит. Ол ону толоро сатаан эмсэҕэлээтиҥ... Уолбут, барахсан аны биһиги тылбытын истимэ. Абааһылары кытары иирсимэ. Бэйэҥ олоххунан олор...” – диэн. Киһи сонньуйар да, бэркиһиир да...

Дьиҥинэн, Суут өссө ааспыт сырыыга Максимовы таһааран кэбиспитэ эбитэ буоллар, Сокуону өрө туппута эбитэ буоллар, дьон ыыттылар диэн үөрэн-көтөн өрүкүнүйэн баран,  уоскуйуохтара эбитэ буолуо. Афанасий сылдьыбытын курдук сылдьыах этэ. Айдаарбытын да иһин сэргиир киһи сэргиэх этэ.

Сахалар барахсаттар, уос номоҕун сөбүлүүбүт. Олоҥхоһуттар  сыдьааннара өйбүтүгэр оҥорон көрөр дьоҕурбут атын омуктардааҕар уһулуччу. Абына-табына олорор, сибээс-суол   кырыымчык сиригэр кэпсээн киэркэйэн, омуннанан, үллэн-баллан тиийэр. Максимов кимин-тугун, норуот туһугар тугу туппутун билбэппит, билэбит – кинини президент Штыров, прокурор Подласенко, суут председателэ Горева атаҕастаабыттарын,  систиэмэни утары баран “сиэртибэ” буолбутун.  Ол номохпут улааттар-улаатан, киэркэйэн бу сибилиҥҥи балаһыанньаҕа аҕалла.

Норуот туохха эрэ сырдыкка итэҕэйиэхтээх. Иннин-кэннин салҕанар түбүктээх, тиийиммэт-түгэммэт норуот сырдыкка эрэллээх, ыралаах, итэҕэллээх  буолуохтаах.  Туохха эмэ киһи итэҕэйиэхтээх. Суоҕу да баар оҥорон, кыраны да хабаатыннаран кини итэҕэйиэхтээх. Итэҕэйбэт киһи  – киһи аатыттан ааһар.  Онон, итинник кэрэ кэпсээннэр өрүү баар буолуохтара, баар буолаллара да үчүгэй.

Номох буолар дьон баара олус үчүгэй. Штыров президенниирин саҕана, саха эрэйдээх тыына-быара ыгыллан, маачаха аҕа кытаанах илиитин иһигэр киирбит саҕа сананан, саргыта самнан сылдьар кэмигэр, Штыровы утары барбыт Максимов диэн киһи баара иһиллэр. Норуот  сэнэбили өрө сүргэйэр киһи көстүбүтүгэр сэгэс, чөрбөс гына түспүтэ. Норуот өйүгэр тута батталы, атаҕастабылы утары барбыт хара хадаар Манчаары хайҕаллаах уобараһа тиллэн кэлбитэ. Норуот геройга туоххаһыйбыт өйө-санаата Максимовы иилэ хабан ылан, Саҥа Манчаары  уобараһа айыллан барар. Дьон хараҕа уоттанар, сүнньэ көнөр, сүһүөҕэ тирэхтэнэр. Санаа буоллаҕа эбээт санаа! Киһини үрдэтэр да, үлтүрүтэр да күүс!

Номох баар буолуохтаах: сүргэни көтөҕөр, сырдыккы сирдиир, ырыаны ыллатар.  Сахалар, кэмиттэн кэмигэр, суох да буоллахтарына номохтору бэйэбит айыахтаахпыт. Улуу омуктары ылан көрүҥ эрэ – кинилэр номохторун бэйэлэрэ айбыттара эбээт! Хайдахтаах курдук уус-уран киинэлэри, айымньылары айан-тутан таһааралларый?!  Оттон ити кэпсэнэр таҥаралара, национальнай геройдара дьиҥ олоххо төһө эппиэттэһэрэ буолуой? Саарбах...

Онон номохтору бэйэбит айыахтаахпыт.

***

...Норуот сырдыкка талаһыытын, идеалга дьулуһуутун,  политиктар сирэйэ-хараҕа суох туһаналлара баар суол. Ити - ыраас санаалаах боростуой дьону уган, үктэтэн биэрии буолар.  

Холобур, ити Афанасий бэҕэһээҥҥи дьону уган биэрдэ, ити кэнниттэн ити дьон үтүргэҥҥэ түбэһиэхтэрэ. Оттон бу дьон хас биирдиилэрэ оҕолоох, уруулаах, ыал аҕалара-ийэлэрэ турдахтара эбээт! Олор иннилэригэр кини эппиэтинэс ылар кыахтаах дуо? Тумусов, Жирков, Николаев кинилэр быыбарга кыайалларын  туһугар охсууну ылбыт  дьон иннигэр эппиэтинэс кыайан сүгүөхтэрэ  дуо?..

Дьиҥинэн,  Афанасий дьону пикеттии таһаарбакка, утары-таары туруортаабакка эрэн, цивилизованнайдык быыбар урнатыгар тиийэн санааларын этэллэригэр тиэрдиэхтээҕэ.

***

Онуоха да санаммакка сылдьар дьону “оппозиционер”, номох оҥортооһун былаас өттүттэн баар, баарын ааһан чаҕылхай холобурдарын ааттаталыахпын баҕарабын.

Баҕар, өһүргэстээх буолуо даҕаны, Уххан Уйбааны “герой-бэйиэт” оҥорбут киһинэн Вячеслав Штыров буолар. Уххан, баҕар, онто да суох “герой” этим диэҕэ да, Михаил Николаев саҕана кини эмиэ баара, кинини утары эмиэ элбэх ыстатыйаны суруйар этэ да, Иван Николаевы дьон олус наһаа “герой” курдук ылыммат этэ.

Уххан,  Штыров кигиитинэн муҥутуур “герой” буолан турар. Президент угаайытынан оччотооҕу   АПиП салайааччыта Айсен Николаев Ухханы суукка үҥсүбүтэ. Уххан Айсен Сергеевичкэ аата-суола суон сураҕырбытыгар  махтаныах эрэ кэриҥнээх. Онон кини кинигэлэрэ хамаҕатык атыыланарыгар  Штыров уонна Николаев улахан өҥөлөөхтөр.  

Афанасий Максимов “герой” буоларыгар эмиэ, чуолаан, Штыров, Подласенко уонна Горева көмөлөстүлэр.

Билиҥҥи “Саха” НКИК салайааччыта, депутат Иван Андросов общественнай авторы  Роман Егоровы “герой” оҥорон иһэн син өйдөннө. Этэрбэс араадьыйата - “Вацабы” кытары аахсан Андросов, бүтүн государственнай ханаалга толору  биэриини оҥорон көрдөрөн,  Романы улаханнык рекламалыы сырытта. Хата, (сэрэйдэххэ Егор Борисов дьаһайан буолуохтаах)  кэмигэр “рекламатын” тохтотто. Онон Роман Егоров уобараһа  ситэри пиардаммакка уостан хаалла. Билигин суруйар да, суруйбат – ким да сэргээбэт буолла.

Общественниктар санааларын хайаан да этиниэхтээхтэр, тыыннарын таһаарыныахтаахтар. Ону бобо-хаайа сатыыр, “саралыыр” олох наадата суох. Михаил Ефимович Николаевы төһөлөөх үөхпүттэрэ буолуой! Саастаах өттүгүт өйдүүр буолуохтааххыт, бүтүн хаһыат хаһыатынан күн тура- тура  ыыстаан ыас оҥостоллоро. Ынырыктаахай үөхсүүнү тулуйан тахсыбыта. Ол да гыннар, кини дьиҥ патриарх быһыытынан, уһуну-киэҥи өйдүүр буолан, общественниктары хаһан да тыыппатаҕа, тыыттарбатаҕа даҕаны. Тустаах харчы сиир миниистирдэрин, тойотторун-хотуттарын уларыталыыр, уураталыыр  этэ эрээри, общественниктары, боростуой дьону хаһан да кыһарыйбатаҕа. Иккис президеммитин Штыровы ити эттибит, өс саас ситиһэрин бэркэ диэн сөбүлүүр этэ.

Үһүс салайааччыбыт, общественниктары эмиэ тыыппата саамай сөп. Иван Шамаев газохимическэй собуоту утаран теһелеех миитиннээтэ, өрүс нөҥүө төттөрү-таары тиэһиннэ? Хата үтүрүйүллүөхтээҕэр, депутат мандатыгар тигистэ,  инники салайааччылар туттарбатах физмат -  Республикатааҕы лицей оскуолатын күлүүһүн ылан, көрүөхтэрэн дьикти  саҥа дьиэлэнэн дьэндэс гынна.    

***

Суругум түмүгэр, политиктарга туһаайан этиэм этэ: норуоккутун аһыныҥ, харыһыйыҥ, дьон туһугар “мин” диэҥҥитин өйдөөн-дьүүллээн туттуҥ. Аҕыйах ахсааннаах сахаҕыт дьонун атааннаһыртаамаҥ, айгыратымаҥ, быыбары цивилизованнайдык ыытарга дьулуһуҥ. Үктэтимэҥ!  Дьон олоҕунан оонньомоҥ! Кулгаах чуор, харах кыраҕы.   

Дьон эмиэ, бэйэтэ угаайыга киирэн биэрбэт курдук санаата-өйө тобуллуохтаах, (хайа муҥун) сайдар суолга, таһымҥа тахсыҥ. Быыбар кэнниттэн былаас да өттүттэн, атааннаспыт да өрүттэр  күрэстэрин тохтотон, сойуолаһан, эккирэтиһэн булумахтаспакка,  үлэлээн-хамсаан салгыы олох олоруохтаахтар. Бииргэ.

***

Парасковья НИКАНОРОВА,

Дьокуускай к.