Елизавета Петровна Гуляева  - 1961 сыллаахха Уус-Алдан улууһун Курбуһах нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Дьокуускай куорат 31-с №-дээх орто оскуолатыгар төрүт культура учууталынан үлэлиир. Педагог быһыытынан холбоон 27 сыл үлэлээбит. 2005 сыллаахха «Улахан кылаас оҕолорун саха төрүт үгэстэригэр олоҕуран ыал буоларга бэлэмнээһин педагогическай усулуобуйалара» диэн ааттаах педагогика билимин кандидата буолар диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбит. Эдэр дьон уйулҕатын ырытар, улахан дьоҥҥо сүбэ-ама буолар, саха ыччатын кэскилин кэҥэтэр хас да  кинигэ ааптара. Кэргэнэ Василий Петрович технология (үлэҕэ үөрэтии) учуутала, уола Сергей  1-кы №-дээх спортивнай оскуола чэпчэки атлетикаҕа тренерэ, кыыһа Кристина Национальнай гимназияҕа алын сүһүөх учуутала.

ЕП: - Омугу кыыс уонна дьахтар таһаарар диэн санааны тутуһабын. Бэйэм олоҕу олорон истэҕим ахсын «Ыал - ийэтинэн» диэн өйдөбүлү бэйэбэр чиҥэтэн иһэбин. Хайдах да аҕалаах ыал буоллун, олохторо ийэ оҕолорун хайдах иитэриттэн, оҕолорун кытары хайдах кэпсэтэриттэн тутулуктаах. Онон кыыс оҕону үчүгэйдик иитии саха омук биир сүрүн соруга буолуохтаах.  Оттон бу кинигэ бэйэм толкуйдаан суруйбут анал программабынан үлэлээбитим түмүгэ.

ЕП: - Оҕону иитии кыһалҕалара хайа баҕарар кэмҥэ баар буолаллар. Мин да кэммэр кыыс оҕону иитии бэйэтэ туһунан кыһалҕалаах буоллаҕа. Мин кэммэр сэбиэскэй идеология сабыдыала оҕоҕо да, улахан да дьоҥҥо биир тэҥник дьайар буолан,   хас биирдии киһи «түөрт муннук иһигэр» хаайтаран сылдьара, ол иһиттэн тахсыы кытаанахтык бобуллара. Оттон билиҥҥи оҕоҕо олус уустук. Аныгы олоххо киһи өйдөөбөтө хара баһаам, биир тэҥник сылдьыы, олоруу диэн суох. Маннык кэмҥэ оҕону таптал уонна эрэл эрэ абырыыр кыахтаах. Ол эбэтэр кинини кытары аһаҕастык кэпсэтэн, сыыһатын-халтытын сымнаҕастык өйдөтөн, кинини таптыыргын уонна киниэхэ итэҕэйэргин куруук биллэрэ сылдьыахтааххын.   

ЕП: - Ааспыкка «Саха» НКИК араадьыйатын «Сэргэх кэпсэтии» диэн биэриитигэр экчи итинник ыйытыыны биэрбиттэрэ. Оннук эбитэ буоллар, наһаа үчүгэй буолуо этэ дии саныыбын. Ордук билиҥҥи тирэҕэ суох кэмҥэ кыыс кыыс курдук, уол уол курдук иитиллэн тахсалларыгар төһүү күүс буолуо этэ. Дьон ортотугар бэйэлэрин мин кыыспын, мин уолбун диэн көрүнэ сылдьыа этилэр. Уонна уол кыыһы ыраахтан убаастыы, таптыы көрөн, кинини харыстыы улаатарыгар олус туһалыа этэ.  Уол оҕо кыыс аймах ортотугар кыбыстан бэйэтин ситэри арыйбат, биитэр киһиргээн атыннык көстө сатыыр суола эмиэ баар. Ол ордук улар (переходнай) саастарыгар орто сүһүөххэ үөрэнэ сырыттахтарына биллэр, тоҕо диэтэххэ, бу кэмӨэ кинилэргэ уол-кыыс диэн хайдыһыы аһаҕастык саҕаланар. Манна биир түгэни холобурдуом. Арай кылааһым оҕолорун 6-с кылаастары Арчы дьиэтигэр сырытыннардым уонна ыраас кумааҕы биэрэн баран баҕа санааларын суруйтардым.  Онуоха уолаттарым, бары киксибит курдук, «биһиги кыргыттар суохтара буоллар, наһаа үчүгэйдик үөрэниэ этибит» диэн суруйбуттар. Уол аттыгар кыыс баарыттан мэһэйдэтэрэ бэл мантан көстөр. 

ЕП: - Манна аҕа кыыска эрэ буолбакка, уол иитиитигэр туох суолталааҕын этэр тоҕоостоох. Бастатан туран, аҕа кэргэнигэр, ыал ийэтигэр хайдах сыһыаннаһарыттан оҕолор ыал буолар төлкөлөрө түстэнэр. Оҕо үксүн көрөн үөрэнэр буолан, кыыс эр киһи хайдах буолуохтааҕын,  оттон уол инники ойоҕор хайдах сыһыаннаһыахтааҕын билэн улааталлар.

- Оо, ийэ дьайыыта диэн сүрдээх буоллаҕа дии.  Уопсайынан дьиэ кэргэн ыһыллыыта диэн оҕо олоҕор олус күүскэ охсор. Төрөппүт оҕотунааҕар ордук сиппит-хоппут санаалаах буолан, үлэҕэ-хамнаска эриллэн, дьону кытары сылдьан олох охсуутун түргэнник аһарыныа, оттон оҕо, төһө да бэйэтин саастыылаахтарын ортотугар сырыттар, улахан киһи курдук кэпсэппэт буолан, барытын иһигэр тутан, санаа-оноо, сүрэх бааһа оҥостуон сөп. Оттон иһэр ийэлээх оҕо улаатан баран бэйэтин итэҕэс сананан (комплекстаан) эмиэ аһыы утахха уйманан, таӨнары барыан сөп. Ол эрээри оҕо хайдах ылынарыттан, улаатан баран хайдах эйгэҕэ, хайдах дьоҥҥо түбэһэриттэн эмиэ тутулуктаах. 

- Кэргэнэ суох оҕолонуу кыыс  быстах санааҕа киирэн биэрэриттэн, быстах тапталтан тахсар дии саныыбын. Уонна уол, эр киһи кыыска, дьахтарга сэнэбиллээх сыһыаныттан. Бу эмиэ дьиэ кэргэнтэн тахсар. Ийэ өттүттэн кыыска болҕомто ууруллубатаҕыттан уонна аҕа ийэҕэ сэнэбиллээхтик сыһыаннаһарыттан, атаҕастыырыттан. Өссө биир төрүөтүнэн кыыс уонна уол бииргэ үөрэнэллэрэ буолуон сөп. Холобура, кылааска эҥин-эҥин иитиилээх кыргыттар баар буолаллар. Ол кыргыттартан сылтаан уол оҕо кыыс туһунан уопсай өйдөбүлэ токуруйан хаалыан сөп. Уонна, биллэн турар, уол оҕо интернет, телевидение нөҥүө бэйэтигэр сөбө суох хаартысканы, киинэни көрөрө улахан охсуулаах.

- Кыыс оҕо улар сааһыгар майгыта, уолаттарга сыһыана хайдах уларыйарый? Төрөппүт ордук туохха болҕойуох тустааҕый?

ЕП: - Кыыс этэ-сиинэ (физиологията) уоллааҕар эрдэ сайдар. Сааһа омугуттан тутулуктаах. Саха кыыһыгар эрдэлээтэҕинэ 12-гэр саҕаланар. Һгүстэрэ 13-тэн 18-гар диэри сайдан бүтэллэр. Уол оҕо киэнэ үксэ 14-гэр саҕаланар. Кыыс этэ-сиинэ хаһан хайдах уларыйарын билбэт буоллаҕына, улаханнык соһуйуон, кыбыстыан, куттаныан, итэҕэс сананыан сөп. Ол иһин ийэ кыыһын кытары 10 сааһыттан саҕалаан, тоҕоостоох кэми булан, төһө кыалларынан истиҥник, кууһан олорон диэбит курдук,  саатар «ыйданарын» туһунан кэпсиэхтээх. Оттон уолу кытары аҕа кэпсэтэрэ ордук.

            Бу кэмҥэ кыыс оҕо эт-сиин уларыйыытын өйүнэн-санаатынан кыайбат буолуон сөп. Ол иһин кини сибилигин күлэ туран кыыһыран, биитэр ытыы олорон күлэн кэлиэн сөп. Бииргэ үөрэнэр уолаттара хойутаан сайдар буоланнар, кыыс балаһыанньатын кыайан өйдөөбөттөр,онон кыргыттар арыый улахан уолаттары көрөр буолаллар. Уол да, кыыс да улар сааһыгар былыттаах халлаан курдук майгыланаллар.  Маннык турук оҕоҕо быстах кэмҥэ кэлэн ааһарын өйдөөн, төрөппүт тулуйа сатыахтаах.

- Кыргыттар бэрээдэгэ суох буолуулара туохтан тахсарый?

- Манна оҕо улаатар, иитиллэр эйгэтэ буруйдаах. Оҕо сылдьар эйгэтин тэрийии төрөппүт сүрүн соруга. Сөптөөх эйгэ диэн, бастатан туран, оҕо төрөппүтүгэр аһаҕас буола улаатара. Ол эбэтэр ханнык да түгэҥҥэ оҕо үөрүүтүн-хомолтотун, кыһалҕатын, билбитин-көрбүтүн бастакынан төрөппүтүн кытары үллэстиэхтээх. Аныгы төрөппүт бириэмэтэ сүрдээх кырыымчык, ол иһин кини оҕону көрүстэр эрэ саамай наадалааҕа диэбитин, үксүгэр «Тоҕо оннук гынныҥ? Тоҕо оннук гымматыҥ? Уруоккун аахтыҥ дуо? Сарсын хастан үөрэнэҕин?»  диэҥҥэ  майгынныыр ыйытыылары биэрэн ааһар. Ол туһата суох. Холобура, биһиги сахха атын идеология, сибээс, техника сайда илик, тыа сирэ буолан, улахан дьон оҕону кытары элбэхтик кэпсэтэр этилэр. Онон куоракка да олорон киһи оҕотун кытары кэпсэтэргэ, чугасыһарга түгэн булуохтаах, араас ньымалары туттуохтаах.

- Саха кыыһа 18 сааһын туолбутун кэннэ ыал буолара туох да куһаҕана суох. Ол эрээри кини ыал буоларга этинэн-сиининэн эрэ буолбакка, өйүнэн-санаатынан бэлэм буолуохтаах. Ол барыта ийэттэн тутулуктаах. Ийэ киһи кыыһыгар кини ыал буолан атын ыалга тиийэн дьиэ кэргэнин аатын-суолун түһэн биэрбэккэ сылдьыахтааҕын, онно тиийэн хайдах туттарын-хаптарын, тугу саӨарарын-иӨэрэрин кытары үөрэтиэхтээх. Уонна күтүөт дьоно кыыһы «тугу да сатаабат атаах оҕо кэллэ» диэн атарахсыта көрбөттөрүн курдук дьиэ-уот үлэтигэр барытыгар үөрэтиэхтээх.

- Биллэн турар иккиэннэриттэн тутулуктаах. Икки өттүттэн кыһаллыы баар  буолуохтаах.  Ол эрээри хотун, олоҕу олорбут өйдөөх киһи буоларын быһыытынан, кийиитин хара маҥнайгыттан үчүгэйдик көрсүөхтээх, чугаһата сатыахтаах. Кини оҕотун талбыта бэйэтэ талбытын кэриэтэ буолуохтаах. Оҕотун туһугар олорор ийэ оҕотугар дьолу баҕарар буоллаҕына, саҥа кэлбит кийииккэ үчүгэйдик сыһыаннаһыахтаах.

- Мин кыыс кулгааҕын улар сааһыгар ыйданара кэллэҕинэ үүттэтэри сөбүлүү саныыбын. Оҕо үчүгэйи тулуйан кэтэһэ үөрэниэхтээх. Ол курдук кэтэһэн кэтэһэн үүттэппит кулгааҕар бастакы ытарҕатын кэттэҕинэ дэлэ күндү буолуо дуо? Кулгааҕы үүттэтии «эн улааттыҥ, улахан кыыс буоллуҥ, онон бэйэҕин көрүнэ сылдьар кэмиҥ кэллэ» диэн суолталаах оҥоһулуннаҕына, кыыс тулуурдаах уонна оттомноох буолуо диэн эрэнэбин.

***