- Мин Муома улууһугар Соболоох диэн дэриэбинэҕэ 1958 с төрөөбүтүм. Ийэм Тойбохой кыыһа  Николаева Наталья Петровна, аҕам эмиэ мин курдук Соболоох уола  Черёмкин Николай Михайлович. Бэйэм Хонууга улаатан, орто оскуоланы бүтэрэн баран, 1976 сыллаахха  армияҕа  ыҥырыллан барбытым. Самарканд, Одесса куораттарга  сулууспалаабытым. Дойдубар 1983 с. эргиллэн кэлбитим. Кэргэннээхпин, оҕолоохпун.

- Өбүгэлэриҥ туһунан төһө билэҕин, туох дьон үһүлэрий?

- Өбүгэлэрим Муома сахалара, үс аҕа ууһуттан төрөөн-үөскээн тэнийбиттэр. Байдылар, Өрөгөйдөр, Мөрөөхтөр. Мин Байдылартан төрүттээхпин. Өбүгэлэрим  сүрдээх хоһуун, күүстээх санаалаах, туохтан да толлубат дьон эбиттэр. Бу бэйэлээх очуос  хайалары уҥуордаан, күүстээх сүүрүктээх хайа үрэхтэрин-өрүстэрин туораан, ынахтарын, сылгыларын үүрэн аҕалан бу хоту дойдуга олохсуйбуттара миигин  сүрдээҕин сөхтөрөр. 

 -2005 сыллаахха  бастакы сиэним төрөөбүтэ. Сиэним хайдах улаатарын кэтээн, уоран түһэрээри, онно анаан кыра фотоаппарат атыыласпытым. Дьэ онтон улам үлүһүйэн  “зеркалкаҕа”  көспүтүм. Билигин төрдүс аппараатым. Фото сурунааллары  ааҕан, мунаахсыйдахпына интернетка фотофорумҥа киирэн  көрөн, улам  фотограф идэтин баһылаан барбытым. Билигин онно- манна бардахпына фотоаппарааппын  куруук бэйэбин кытта илдьэ сылдьабын.

 - Интернеккэ  “Саха Сиригэр айаннар”- диэҥҥэ киирэн көрбүппэр  Гималай хайаларыгар сылдьыбыт эбиккин. Ити кимниин, хаһан, хайдах бара сылдьыбыккыный? Альпинисткын дуо?

-Гималай хайаларыгар  үс  турга  сырыттым. Былырыын Аннапурна (горный массив) диэн сиргэ 20 хонуктаахха, быйыл   Манаслу тула  уонна  Эверест эргин  42 хонуктаахха.  Бу кэнники улахан фотоэкспедицияны  биһиги  бэйэбит маршрутун талан оҥорбуппут.   Айленд Пик диэн хайаҕа  6189 м. үрдүккэ  дабайыылаах этэ.  Онно биэс киһиттэн  мин уонна МаскубаттанОксана Гильдман тахсыбыппыт. Үс табаарыспыт  хайа ыарыытыгар (горняшка) ыалдьан тахсыбатахтара. Мин альпинист буолбатахпын.   Айленд пикка тахсарбытыгар биһиги олохтоох хайаларга сылдьыһар киһини ылбыппыт. Ол киһибит эмиэ альпинист буолбатах,  уруккута лама эбит. Өссө шерп, ол аата хайаларга төһө баҕарар сылдьарга анаммыт Гималай хайаларын  кыра норуоттарын киһитэ. Дьэ, бу уол 5000 миэтэрэ  тахсыбыппытын кэннэ,  биир күн анаан биһигини  тургутан көрдө, үөрэттэ.  Хайаҕа тахсабыт, түһэбит жумарынан үлэлиибит, бууру  мууска эрийэбит, перила ыйыыбыт, дюльферынан  ыстаҥалаан түһэбит, ледорубунан үлэлиибит. Оксана альпинист кулуубар сылдьар буолан үчүгэй. Мин түргэнник үөрэнним, инструкторым субу-субу тойон тарбаҕын көрдөрөр уонна  "Окэй" диир.  Бу Гималайга сылдьарга миигин угуйбут  биллэр фотограф блоггер (Живой журнал)  Иван Дементиевский буолар. Бу киһи мин хаартыскаларбын интернетка көрөн баран  ыйыппыта; «Хаста быыстапкаланныҥ?»,-  диэн. Мин  «Ээ суох»,- диэбитим киһим - «Давно пора»,- диэбитэ. Бэйэтэ хаста да быыстапкаламмыт. Непалга эмиэ. Фотоальбом эҥин таһааттарбыт. Инньэ гынан бу киһилиин билсиһэн, бодоруһан  Гималай хайаларыттан арахсыбат буолаары гынным. Непал сорох сирдэригэр  тиийдэххинэ дьиҥнээх орто  үйэҕэ кэлбит курдук  сананаҕын.  Маннык сирдэргэ айылҕа кэрэтин эрэ буолбакка дьонун-сэргэтин, хайдах олороллорун, култуураларын аппараатым итийэн тахсыар диэри түһэрээччибин. Европаҕа манныгы көрбөккүн. Ол иһин Епропаҕа улаханнык умсугуйбаппын.

 - Хаартыскаларыҥ олох хартыына курдуктар дии. Маннааҕы Саха сирин уола түһэрбит диэбэккин, Национал Географик хаартыскаһыттарын курдук хаачыстыбалаахтык  түһэрэр эбиккин. Ханнык эмэ быыстапкаҕа кыттыбытынҥ дуо? Эбэтэр конкурстарга ?

- Быйыл  "Clobal Artic Awerds" диэн международнай конкурска кыттан лауреат буолбутум.  Уонна "Лучший фотограф года" күрэскэ  иккитэ кыттан,  үлэлэрим  шорт лиискэ (окончательный список на призовые места) киирбиттэрэ.

 - Муома сиригэр-уотугар  Күөллээх - Муустаах диэн сиргэ  биллэр  хаартыскаһыт, экстремал, эмиэ блоггер Сергей Карпухинныын сылдьыбыт эбиккин. Кинини кытта хаһан билсибиккиний ?  Кини Саха Сирин туох диир, хаһан өссө кэлэр былааннаах?

-Сергей  Карпухин  былырыын  фотостудиябар  үлэлии олордохпуна  «Вы фотограф?»- диэбитинэн киирэн кэлбитэ. Истиэнэбэр ыйанан турар хаартыскалары көрөн баран  «Не ожидал здесь встретить хорошего фотографа»- диэтэ.  Онтон  мин Гималайга сылдьан Иван Дементиевскайдыын  бииргэ түспүт хаартыскабын  көрөн баран, айаҕын ата түстэ... «и Ваня тут висит!». Сергей бэйэтэ  эмиэ блогер Ж.Ж. ол иһин билсэллэр эбит.  Кини биһиэхэ Хонууга  Улахан тарыҥы түһэрэ кэлбит. Икки ыйга.  «Аата уһунун, сотору соҕус төннөр инигин»,- диэбитим. Киһим «нет, я найду, что снимать»,- диэбитэ да,  икки ый буолбатаҕа. Кэлэн баран «Миша, ты был прав»,- диэбитэ, миигин Муустаахха  бардыбыт диэн  хаайбыта. Ол кэмҥэ мин отой солом суоҕа да буоллар уонча хонон кэлбитим, киһим  өссө хаалбыта. Кини быйыл эмиэ кэллэ. Муоманы, ордук  Муома дьонун   олус сөбүлээбит. Бу саас Маскубаҕа  көрсүспүппүт. Бэс  ыйыттан  Индигир эбэ баһыттан  Өймөкөөнтөн  уста сылдьар. Муома  кытылыгар сотору диэки тиксэрэ буолуо.

-Түүнүн  сулустаах, дьүкээбил уоттаах халлааны түһэрэрбин улаханнык сөбүлүүбүн, төһө да эрэйдээх буоллар. Эрэйэ диэн тымныы. Аккумулятор түргэнник олорор, аппараатыҥ тоҥор (глючить). Сылааска  киллэрдэххинэ конденсат үөскээн букатын аккаастыан сөп. Күһүн, кыһын  дьүкээбил уота тахсар ыйдарыгар интернети кэтээн көрөбүн. Күн  дьайыыта  үрдээбитин биллим да, халлааны кэтиибин. Дьүкээбили көрдүм да  гаражка массыынабын  собуоттуу сүүрэбин. Бөһүөлэк иһиттэн  киһи сатаан түһэрбэт, бөһүөлэк уота мэһэйдиир.  Ол иһин 1-2  км. курдук тэйэн баран түһэрэр сир  көрдүүбүн.  Быйыл  дьүкээбил тахсар ыйдарыгар халлаан наар былытыран сүгүн көрдөрбөтө. 

 -Табылыннаҕына кэлэр күһүн быыстапка  тэрийээри гынабын.  Муома ураты кэрэ айылҕатын көстүүлэрин көрдөрөөрү. Эбии  ГУЛАГ  уонна     Гималайга сырыым  туһунан  фотоальбомнары  таһаарбыт киһи диэн баҕа санаалаахпын , материала  баар.

- Айылҕа киһи кыайан быһаарбат кистэлэҥ күүһүн көрдөрөр түгэнэ элбэх. Холобура, Италия саамай үрдүк чыпчаалыгар  баар гидростанция плотинатын истиэнэтинэн козалар хаама сылдьаллар. Эбэтэр, Австралияҕа халлаантан балыктар таммалыыллар уонна да атын холобур элбэх. Былыргыттан дьон айылҕа күүһүн таайа, салайа, туһана сатыыллар да улаханнык кыайа иликтэр. Оннооҕор баччааҥҥа диэри наука киһи хантан бу орто дойдуга үөскээн кэлбитин быһаара илик. Олорор сирбит, айылҕабыт өркөн өйдөөҕө буолуо диэбэттэр. Мин ити дарвинистар этэллэрин курдук, эбисийээнэттэн  төрүттээхпин дии санаабаппын. Билиҥҥи наука  баччааҥҥа дылы сөптөөх эппиэт биэрэ илик.

 Мин кистэлэҥ күүһүм диэн өһөспүн (упорство). Туруоруммут сыалбын куруук толоро сатыыбын.Кыахпар уонна талааммар  итэҕэйэр буолан сыалбын ситиһэбин.

- Дойдубар уонна тас дойдуларга, экстремальнай турдарга  сырыттахпына саха сиэринэн, төһө сатыырбынан сири-уоту куруук аһата, көрдөһө сылдьабын. Ону бөлөҕүм дьоно көрөн  эмиэ ойууннаан эрэҕин дуо?- диэччилэр. Гималай хайаларыгар сылдьан иккитэ  куһаҕан түбэлтэттэн  куотан турабыт. Онно, баҕар, мин көрдөһүүм көмөлөспүтэ буолуо. Киһи экстремальнай усулуобуйаҕа  сылдьан ону-маны барытын итэҕэйэр буолар. Кэлин туох эмит кыһалҕа  буолаары гыннаҕына бөлөҕүм  дьоно  «Николаевич,  помоги, попроси»,- диэччилэр.   

-Мин Кистэлэҥ Күүс сурунаал ааҕааччыларыгар баҕарабын - Саха Сирин устун элбэхтик кэрийэн, хаартыскаҕа түһэрэн, дойдуларын кэрэ көстүүтүн үйэтитэн илдьэ хаалалларыгар. Аан дойдуга ыраас  айылҕалаах сир сылтан сыл  аҕыйаан иһэр. Биһиги сахалар тыытыллыбатах (первозданный) кэрэ айылҕалаах ыраас салгыннаах, ыраас уулаах сирдэрбитин   харыстыаҕыҥ! Кэлэр көлүөнэлэргэ хаалларыаҕыҥ!

-Михаил кэпсээниҥ иһин барҕа махтал! Эн хаартыскаларыҥ кырдьык даҕаны Сахабыт сирин кэрэтин көрдөрөр күүстээх алыптаахтар.

Ити курдук аныгы үйэ өҥөтүн туһанан,  интернет ситиминэн  интервью ылан, дьоҥҥо-сэргэҕэ Саха сиригэр да «профессионально» хаартыскаҕа түһэрэр дьоннор бааллар эбит диэн өйдөбүлгэ кэлэбит. Михаилга өссө үчүгэй кэрэ көстүүлэри уонна дэҥҥэ көстөр кэрэ кыыллары элбэхтик түһэрэн биһигини, ааҕааччыларбытын  үөрдэригэр-сөхтөрөрүгэр баҕарабыт.   

 ***
Александра Гаврильева,
"Кистэлэҥ күүс".