Сурунаал редакцията бу этиини дьон-сэргэ, общество хайдах ылынарын туоһулаһан ыйытык ыыппыттар. Ким-хайдах хардарбытый: 

- "Эр киһи" уонна "дьахтар" диэн арахсыы сыыһа дии саныыбын. Киһи аата киһи, кини олоххо ананан төрүүр. Хас биирдии киһи бэйэтин аналын толоро кэлэр. Эр киһи булар-талар, дьахтарыгар, оҕотугар суон дурда-хахха буолар айылҕаттан аналлаах. Дьахтарга эр киһилии энергетика баар буоллаҕына былааска тахсара бэйэтин көҥүлэ, ону эр дьон кэҕиннэрэ сатыыра сыыһа.

 

 

- Мин санаам - этии оруннаах дии саныыбын. Ол эрэн барыта кэмнээх буолуохтаах (все должно быть в меру) дии саныыбын. Тэҥ тэҥэ эбитэ да буоллар бэрт буолуох этэ. Ийэ, эбээ буолбут, олох олорбут, дьону кытары элбэхтик үлэлээбит, алтыспыт, дьон-сэргэ убаастабылын ылбыт 45-50 саастаах ийэлэр, эбээлэр парламеҥҥа үлэлэһэллэрэ буоллар ыйааһыны тэҥниэх этилэр. Дьахтар киһи айылҕатын да быһыытынан дьону-сэргэни,олоҕу харыстыыр эрэ сокуоннары ылар буоллаҕа дии. Эр киһи айылҕатын быһыытынан бардам, онон халыйыылар бааллар бөҕө буоллаҕа. Оччотугар сокуон наада - парламент саатар 30% дьахтартан туруохтаах диэн. Дьэ, ыарахан буолуо...

- Хас биирдии киһи санаатын аһаҕастык этэрэ-тыынара - кини бырааба.

Россия политиката - патриархальнай. Сүүһүгэр сэттэ да күннээх дьахтар, ортоһуор кыахтаах, өйдөөх-санаалаах эр дьон халҕаһатын хайытан политикаҕа киирэрэ олус уустук. Туохха барытыгар кэм-кэрдиис, кээмэй наада. Сэбиэскэй идеология сүрүнэ- максимализм. Эбэтэр үрүҥ буолуохтаах, эбэтэр хара буолуохтаах, атын өҥ билиниллибэт. Аныгы кэмҥэ "эр дьон" уонна "дьахтар үлэтэ" диэн чопчу араартааһын барсыбат соҕус. Былааска наар эр дьону тала сатааһын, дьахтары "көйгөтүтээһин"  - эмиэ максималистическэй принцип көстүүтэ. 

Демократияны - норуот былааһын тутабыт диир буоллахпытына, норуот хас биирдии "өҥүн-дьүһүнүн" учуоттаан былааска талыы барыахтаах. Автор ситэриилээх былааска наар эр дьону, быыбарданар дуоһунаска - дьахталлары, өссө оҕолоох эрэ дьахталлары талыахха диирэ - эмиэ максимализм. Билигин былааска сылдьар аҕыйах дьахталлартан оҕолооҕо, кэргэннээҕэ дуона суох. Онон итинник "кытаанах" араартааһыны туруоруу мин санаабар сөбө суох. Ситэриилээх да былааска, быыбарданар да былааска дьахтар уонна эр киһи тэҥинэн талыллар кыахтаах буолуохтаах. Оттон автор "былааска эр дьон аҥардастыы күөнтээһинэ тохтуохтаах" диэн этэригэр сөбүлэһэбин.

 

- Былаас уустук соҕус тутулуктаах. Кырдьык, мин Айыы Сиэнин кытары быраабыыталыстыба уонна Ил Дархан ити эр дьон үлэлиир үлэлэрэ дииригэр сөпсөһөбүн.  Ол гынан баран билиҥҥи олох тэтиминэн ылан көрөр эбит буоллахха, бу олоххо дьахтар киһи оруола улаатта. Дьахтар киһи билиитэ-көрүүтэ, бэйэтин ис тутулуга, ситэриилээх да былааска үлэлиэн сөп кэмэ кэллэ. Дьахтар уонна Эр киһи билигин биир үктэлгэ тураллар.  Биһиги олоҕу саҥалыы көрө үөрэниэхтээхпит. Билиҥҥи олох тэтиминэн барыахтаахпыт. Ол гынан баран, ити тэтиммит ийэлии сылаас сыһыанынан барыахтаах дии саныыбын.

 

- Мин санаабар, дойду президенинэн ким баҕар буолуон сөп, ол кини дьахтар дуу, эр киһи дуу буоларыттан тутулуга суох. Сүрүннээн киһиэхэ баҕа санаа уонна салайар дуоһунаска дьоҕур баар буолуон наада. Президент буоларга дойду туһугар улахан улахан эппиэтинэс сүктэриллэр. “Ил Түмэҥҥэ”, правительствоҕа элбэх дьахтар баар буолуохтаах. Дьахтар киһи дьиэ-кэргэннээх, оҕолордоох буоллаҕына, олоҕу атыннык көрөр буолар, олох-дьаһах боппуруоһун быдан киэҥник толкуйдуур, ситуацияны араас өттүттэн көрөр, онтон эр киһи биир эрэ хайысханы көрөн олорор. Дьахтар киһи эйэни таптыыр, эйэҕэ баҕалаах, араас конфликтары эйэ дэмнээхтик быһаарыан сөп. Онон политикаҕа элбэх дьахтар баар буоларын өйүүбүн. Дьахталлар политикаҕа барааһыннара номнуо саҕаламмыта, ол курдук Россияҕа политик-дьахталлар элбээтилэр”.

 

- Россияҕа билигин дьахталлар ханна эмэ үрдүкү былааска бааллар да? Суохтар. Госдумаҕа, правительствоҕа былааска олох аҕыйахтар. Онон төһөнөн кинилэр үрдүкү былаас уорганнарыгар тахсан иһэллэр да, соччонон дойду туруга тупсан иһиэ этэ дии саныыбын. Дьахталлар үчүгэй дьыалаҕа кытталларын элбэтэн, көхтөрүн үрдэтэн, тугу эрэ ситиспит дьахталлары рекламалаан былааска таһаарыахха наада. Дьахталлар хайаан да  дьиэлэрин-уоттарын көрөн олоруохтаахтар диэн буолбакка, кыахтаахтар, талааннаахтар төһө баҕар былааска тахсан үлэлиэхтэрин сөп. Кинилэр быдан эппиэтинэстээхтэр, онон салайар үлэҕэ ылыстахтарына, олус үчүгэй салайааччы буолуохтарын сөп”.

 

- Мин бу Степан Федотович этиитин саамай сөп дии саныыбын. Тоҕо диэтэххэ дьахталлар ис эйгэлэринэн киэҥ көрүүлээхтэр, чуолкайдар уонна толоругастар, атын дьону сатаан хонтуруоллууллар, бэрээдэги дьахталлар үчүгэйдик тутуохтарын сөп. онтон эр дьон  - “дьыала дьоно”. Онон дойду президенинэн хайаан да эр киһи буолуохтаах, онтон “Ил Түмэҥҥэ” уонна “Госдумаҕа” дьахталлар олоруохтаахтар дии саныыбын”.

 

- Мин санаабар, президент эр киһи буолуохтаах, ол гынан баран айылҕа айбытынан эр киһи аттыгар хайаан да дьахтар баар буолуохтаах дии саныыбын. Холобур, президент солбуйааччытынан уонна президени тулалыыр сэбиэт  дьахтар аймах буолуон сөп. Ол гынан баран былааһы дьахтар уонна эр киһи тэҥинэн үллэстэн салайан олороллоро – ол саамай сөптөөх.

 

- Бу  -  Попов Степан Федотович тус бэйэтин позициятыттан уонна  дьиэ-кэргэни хайдах көрүүтүттэн тахсар утопическай идея. Таҥара икки эрэ партияны айбыта диэн олох сыыһа дии саныыбын. Дьикти, баай биһигини тулалыыр эйгэни барытын биһиэхэ таҥара биэрбитэ. Эр киһи уонна дьахтар күүһүн уонна кыаҕын араарар аан дойдуну уот буолбакка, уу баһылаан олорор диэбит курдук сыыһа. Бу сиргэ киһи айыллыаҕыттан, оччоттон-баччааҥҥа диэри эр киһи уонна дьахтар барыны барытын куруук бииргэ оҥорон кэлбитэ. Билиҥҥи биһиги олорор кэммитигэр эр киһи уонна дьахтар диэн ханнык эмэ бопсуу туһунан толкуйдуур олох сыыһа. Билигин эр киһи – дьахтар, оҕо – улахан киһи диэн буолбакка, киһи-киһи диэн таһымҥа алтыһыахха наада. Айыы Сиэн саастаах эрэ киһи хайдах олох олорору билэр диэн этэр. Ити сыыһа. Киһи сааһыттан тутулуга суох, чуолаан духовнай өттүнэн сайдыыта улахан оруоллаах дии саныыбын. Сааһыран да баран киһи өйүн тутумуон, сайдымыан, бэйэтигэр эрэллээх буолумуон сөп.    ”

 

 

- Ситэриилээх былааһы эр дьон эрэ салайыахтаахтар диэҥҥэ сөбүлэһэбин эрээри... Холобур, солбуйааччыта дьахтар буоллаҕына туох куһаҕаннаах буолуой? Дьахтар эр киһи кыһалҕатын үксүн өйдүөн сөп. Эр киһи дьахтар кыһалҕатыттан бэрт кыраны. Айыы Сиэн бэйэтэ этэринэн эр киһи оҕо оҥорон баран иитиитигэр мөлтүөн сөп. Үксүгэр да оннук. Ол аата сокуон ылылыннаҕына дьахтар иҥэн тоҥон, бары өртүттэн ситэрэн-хоторон тиһэҕэр тиэрдэр.

Онтон  Ил түмэни да, Госдуманы да маахта эмээхсин салайара кэрэгэй буолуо ээ. Чугаһынан эттэххэ компьютеры, интернеты да толору баһылыырбыт саарбах. Манна эмиэ баһылыыр-көһүлүүр күүһү эр дьон сүгэрэ ордук буолуо. Бу сайдыылаах үйэҕэ эдэр дьон, дьахталлар үлэлииллэрэ ордук буолаарай? Мин эбитим буоллар пенсионердары тохтотон баран эдэр дьону үлэлэтиэм этэ. Эдэр киһи санаата күүстээх, сайдыы барыа этэ. Биллэн турар кырдьаҕаһы хааһахха хаалаан илдьэ сылдьан сүбэлэтэллэр.

 

- Саха омугар «Ыал -- ийэтинэн», «Ыал -- аҕатынан», «Дьиэ кэргэн – олох төрдө» диэн сүрдээх дириҥ суолталаах бэргэн этиилэр бааллар эбээт. Мин хайа да кэмҥэ, хайа да түгэҥҥэ ити тыллары өрүүтүн дьүөрэлии тутар үгэстээхпин. Туох да диэбит иһин, саха омук ыалынан, уруунан, аймаҕынан түөлбэлээн, тэнийэн олорор ытык аналлаах. Ол сиэрэ олох ханнык баҕарар эргииригэр, хайа да эйгэтигэр эмиэ дьайыахтаах диэн өйдөбүллээхпин.

Ону кытта саха омугар көлүөнэлэр ситимнэрэ оччоттон баччаҕа диэри салҕанан кэлбит үтүөкэн өрүппүт буолар. Маны аныгы кэми кытта хоһулуһуннардахха, холобура, сыччах биир тэрилтэ холугар ылан көрдөххө, үс көлүөнэ – эдэр, орто, аҕам саастаах дьону биир иигэ түмэр, биир көдьүүс, биир түмүк иһин үлэлэтэр быдан тахсыылаах, ордук кэрэхсэбиллээх.

Дьэ, бу толкуйдарбар олоҕуран, эһиги ыйытыыгытыгар хоруйдуурбун көҥүллээҥ. Эшелонуттан тутулуга суох: толоруулаах да, ситэриилээх былаас да таһымыгар быыбарга дьиэ кэргэн чэрчитигэр тайанар, көлүөнэ солбуйсуутугар тирэҕирэр тыынар салгын тэҥэ олус наада. Дьахтарыттан, эр киһиттэн эбэтэр күөгэйэр күнүгэр сылдьааччыттан, кырдьаҕаһыттан тутулуга суох Сахабыт сирин саргылаах сарсыҥҥытын туһугар ис сүрэҕиттэн түбүгүрэр сырдык ыралаах дьоммутугар суолун тэлэн биэриэҕиҥ, сирдьит буоларыгар сөптөөх быһаарыныыбытын ылыныаҕыҥ. 
***
Оттон Ааrtyk.Ru ааҕааччылара былааска кими көрүөхтэрин баҕаралларый?