Инньэ гынан тас дойдулар миллиардердара, Россия сорох политиктара Саха сирин алмаастаах сирин-уотун дьаһайарга, бас билэргэ санаммыттара балачча кэм буолла. Ону туохха көрөҕүнүй диэн ыйытар буоллаххытына, биири этэбин. Саха сирин баайын туһанаары государственноһы, үйэлэргэ олоҕурбут үгэстэри аахсыбат, билиммэт буолаары тииһэллэр, онно аналлаах госкорпорациялары тэринэ сатыыллар. Онтуларын күүһүрдээри госкорпорациялар интэриэстэрин көрөр сокуоннары, ведомственнай сөбүлэһиилэри кистии-саба ылынан эрэр сурахтара иһиллэр.

Биир бэйэм мантан дьиксинэбин, кинилэр ити сорунуулара олоххо киирдэҕинэ баай-байылыат олохтонуохпут, уһун соннонуохпут дии санаабаппын. Тоҕо диэҥ. Бэл улуу Сэбиэскэй Сойуус баарын, улахан ирдэбил турарын саҕана Саха сирин элбэх нэһилиэнньэлээх Бүлүү умнаһын оройуоннарын үрдүгэр араас ааттаах радиационнай атараабалар, ракеталар тобохторо, промышленность тобохторо тохтубуттара. Ол түмүгэр күн бүгүнүгэр диэри Бүлүү өрүс уутун ким да испэт, саха дьонун төрүт аһа буола сылдьыбыт сыа балык, онтон да атыттар эстибиттэрин ким да сымыйаргыа суоҕа. Айылҕа алдьаныыта, дьон-сэргэ олоҕо тутахсыйыыта баар суол. Ким да мэлдьэһиэ суоҕа.

Итинник хартыынаны Дьааҥы уонна Индигир өрүстэр тардыыларыгар кытта көрүөххэ сөп. Баатаҕайга хорҕолдьуну араарар быраҕыллыбыт фабрика тулата сүлүһүннээх химическэй эттиктэринэн туолла.Оттон Халыма уонна Омоллоон өрүстэр тардыыларыгар уонна Чукотка сиригэр-уотугар көмүс сууйбут бириискэлэр үлтү тибилийбит учаастактара айыы санаалаах киһи утары көрбөт, кыыл-сүөл тохтоон да ааспат сиригэр кубулуйда. Хаарбах тимиринэн, турбаларынан туолбут сир-дойду хас үйэ маннык кэбилэнэ сытыа биллибэт.

Онон, өссө төгүл этэбин, сир баайын хостуур саҥа тэриллэр госкорпорациялар ону көннөрүөхтэрэ дии санаабаппын. Мэктиэлиэхтэрэ да биллибэт. Олохтоох дьон ол саҥа тэриллэр корпорацияларга хайдах, хаһан уонна тугунан кыттан айахтарын ииттинэллэрин ханнык сокуон мэктиэлиирин билбэппин. Дьэ ол иһин Саха сирин киэҥ эйгэтэ, тыйыс тымныы айылҕата, эйэ дэмнээх төрүт олохтоохторо көмүскэли уонна күөмчүнү эрэйэллэр. Аҥардастыы айбардыыр, сиэри-майгыны билиммэт госкорпорацияларга бэйэ үөрэхтээх, үлэһит ыччаттарын хайаан да сыһыарыы уонна олохтоох балаһыанньаны өйдөтүү туһунан этиилэри билиҥҥэттэн киллэриллиэхтээх.

Кэлин сылларга Россия “өйдөөхтөрө” дойду Дальнай Востоктан саҕаланар, онон бу киэҥ-нэлэмэн сирдээх-уоттаах, тыйыс-тымныы усулуобуйалаах, суола-ииһэ суох Саха сирин барҕа баайын туһаҕа таһаарыыга араас өрүттээх инвестициялары тас дойдулартан, куонкурус усулуобуйатыгар олоҕуран, киллэриэххэ дэспиттэрэ, суруйбуттара ыраатта. Биһиги бары билэбит, тас дойду баайдара биһигини чэчирэтэ кэлбэттэр. Кинилэр өйдөрө-санаалара биһиги баайбытыттан хайдах гынан элбэхтик сомсобут диэни кытары ыкса сибээстээх. Оннук дьон харса суох айбардыыллара чуолкай. Оннооҕор бэйэбит дьоммут итинник политиканы ыыталлар, үлэлэригэр-хамнастарыгар олохтоох дьону олох чугаһаппаттар. Арай “Анаабыр алмаастара” ААО олохтоох айылҕаҕа, дьоҥҥо-сэргэҕэ үтүө холобуру көрдөрөллөр. Сири-уоту харыстааһыҥҥа, олохтоох долган табаһыттарын сибиэһэй аһынан-таҥаһынан, «Бураҥҥа» соһуллар ичигэс, чэпчэки көс дьиэнэн, олохтоох уолаттары үлэнэн хааччыйыыга.

Россия сокуону таһаарар, хонтуруоллуур уонна кэтээн көрөр сорох министерстволарын чиновниктара бэйэлэрин бас-баттах дьаһалларыгар сигэнэн олохтоох муниципальнай уорганнар быһаарыыларын билиммэт, ылыммат буолбуттара ыраатта. Аллараа Халыма, Абый уонна Аллайыаха улуустарын олохтоох норуоттара бэйэлэрин төрүт уус сирдэригэр балыктаан аһааһыннара сатаммат буолла. Араас ааттаах сокуоннарга олоҕуран бопсуулары, ыстарааптары, оннооҕор холуобунай эппиэккэ тардыылары киллэрэ, дьону-сэргэни мээнэ түүрэйдээһиннэрин салгыы олороллор.

Уһук хоту сытар оройуоннар олохтоохторун сүрүн астара балык буоларын, ама, ким мөккүһүөй? Коммерсаннар аҕалар оҕуруоттарын аһа, туустара, саахардара, бурдуктара бу дойдуга олус ыарахан сыанаҕа атыыланарын, айылҕабыт барахсан тыйыс усулуобуйалааҕын, ама, кулгаахтаах буоллахтарына иһиттилэр ини. Ол үрдүнэн итинник дьаһайаллара табыллыбат, дьон-сэргэ айылҕаларын баайыттан уруккуларын курдук айахтарын ииттинэллэрин суут-сокуон өттүнэн көмүскүүр сөп буолла.

Россия сокуоннарыгар олоҕуран ыытыллар куонкурустарга элбэх үптээх-астаах кэлии дьон кыайаллар, балыктыыр уонна бултуур миэстэлэргэ хаһаайын буоллулар. Өбүгэ саҕаттан айахтарын ииттинэн олорбут сирдэриттэн-уоттарыттан, ууларыттан-ойуурдарыттан олохтоох дьон үүрүлүннүлэр. Холобурга Халыма Чернышевичтара, Бочановтара хастыыта эмэ сууттаһан баран бу төрүт түөлбэлэригэр балыктыыр бырааптара быһынна. Санаан да көрдөххө, олохтоох чукчалар, үкээкирдэр уонна сахалар хантан элбэх харчыланан, күүстээх техникаланан, куонкурус онтон да атын усулуобуйаларын толорон, коммерция уонна ырыынак ирдэбиллэригэр эппиэттэһэн балыктыыр учаастактарыгар урукку курдук көҥүллүк бултаан айахтарын ииттиниэхтэрэй?

Бу Уһук Хоту дойдуга балыктан атын ас-үөл суох. Барыта ыарахан, булар-талар, аҕалар кыах суох. Бу дойдуга яблоко, виноград, хортуоппуй, хаппыыста үүммэт, үүт, арыы суох. Тоҥ хаһаа дьиэлээх, аччык аҥара олохтоох төрүт норуоттарга аныгы олох ыар сүгэһэриттэн босхолонор анал сокуон, чэпчэтии наада, дьону харыстыыр, көмүскүүр кэм кэллэ.

Бу күннэргэ «Россия Сибииртэн, Дальнай Востоктан, ол иһигэр Саха сириттэн, саҕаланар» диэн лозуннаах политическай хамсааһыннар саҕаланнылар, онно бастакы хардыылар оҥоһулуннулар. Ол туһунан хаһыаттарга суруйдулар, радиоҕа, телевизорга кэпсээтилэр. Манна биһиги бэлэмэ суохпут диэн аһаҕастык этиэххэ наада, олох «ээҕи» кытары олорор сыыһа. Онон күннэтэ көрсөр эрэйбититтэн холобурдуум.

Аллараа Халыма улууһугар балыыһаларга кэнники 2 сылга ыарыһахтар эмтэнэллэригэр тустаах эмп-том, укуол биэрэр шприцтэрэ суох буолла. Ыарыһах бэйэтэ хантан эмэ буллаҕына, ыллардаҕына биирдэ эмтэнэр куһаҕан балаһыанньата үөскээтэ. Ол биричиинэтэ эмиэ ырыынак үөскэппит куонкуруһун, аукционун кытары сибээстээх. Сир түгэҕэр сытар Халымаҕа, суола-ииһэ суох, быстар ыраах дойдуга хайа акаары, туох кыһалҕаттан куонкурустаһа сылдьыай? Маны республика салалтата билбэт буолбатах, ол да буоллар маны уларытарга туох да дьаһал ылыллыбат, ыарыһах ыарыыта хам ылар, тойон-хотун көҥүл көрүлүүр, итэҕэс-быһаҕас дириҥиир.

Дьокуускайтан Черскэйгэ самолет нэдиэлэҕэ 2-тэ сылдьар да, ол рейстэринэн почта кэлбэт. Суруппут хаһыаппыт-сурунаалбыт Саҥа дьылга диэри ыйга 2-3 кэлэр, ол кэнниттэн олох да кэлбэт туруктанар. Ыйыталаһан көрдөххө сөптөөх ыйааһына туоларын күүтэр үһү. Ол хаһан аҕыйах хаһыат-сурунаал мунньуллан хас эмэ тонна буолуор диэри хара тураах маҥхайар ини. Ити Черскэйгэ кэлиитин туһунан этэбин, маны өссө нэһилиэктэргэ тарҕатыахха диэтэххэ ырыалаах тойук буолуоҕа. Бу эмиэ коммерция уонна ырыынак тымныы тыына буолбатах дуо?

Саха сирин инники кэскилигэр, Россия бүгүн ыытар политикатыгар сөп түбэһэр дириҥ хорутуулаах дьаһал наада. Онтубут сир аайы тэҥинэн барбат диэхтээхпин. Онно биири холобурдуум. Алдан улууһа уруккуттан күн бүгүнүгэр диэри Россияҕа 600 тоннаттан тахса көмүһү биэрбитин билэбин. Ол эрээри бачча элбэх күндү металлы хостообут уонна дойдуга биэрбит Алдан улууһа төһө чэчирии сайынна? Төрүт олохтоохтор бука бары ичигэс, толору хааччыллыылаах дьиэнэн билигин да хааччылла иликпит дэһэр сурахтарын истэбин. Урут Алдан эбэҥкилэрэ уонна сахалара элбэх үөрдээх табалаах, сыспай сиэллээх дьөһөгөй оҕолоох этилэр. Күн бүгүн онтон төһөтө хаалбытын ыйыттахха ким билэр, тыаҕа-уокка биир эмэ баара дуу дэһэллэр. Мин билэр, Алдаҥҥа төрөөбүт-үөскээбит учуутал дьахтарым отоннуур, тэллэйдиир сир чугас эргин мэлийбитин кэпсээбититтэн, хата, мин сүөм түспүтүм.

Россия Президенин Дальнай Востокка боломуочуйалаах бэрэстэбиитэлэ, Дальнай Восток сайдыытын министрэ Виктор Ишаев «Россия Дальнай Востоктан саҕаланар» диэн ыстатыйатыгар нэһилиэнньэ олоҕо ыараан дьон-сэргэ барыыта улаханын туһунан суруйбуттаах. 2002 сыллаахха 6 мөл. 440 тыһ. киһиттэн 2010 сыллаахха 6 мөл. 285 тыһыынчата эрэ хаалбытын ахтыбыт этэ. Ити төрөөһүн-ууһааһын балачча тэтимирбит кэмигэр олох ыараханын, үлэ-хамнас тиийбэтин туоһута буолара өйдөнүллэр.

Биһиэхэ, ордук хоту улуустарга, итиниэхэ майгынныыр хартыына эмиэ баар, киин сирдэргэ көһүү олус элбэх. Ол оннугар элбэх харчы иһин хамсыыр, түргэн-тарҕан туттуулаах Кавказ уолаттара анал биригээдэ тэринэн кэлиилэрэ үксээтэ. Ол түмүгэр урут, сэбиэскэй саҕана, араас тутууларга үлэлээбит, коммунальнай хаһаайыстыбаны илиилэригэр тутан олорбут олохтоох специалистар, уолаттар тастан көрөөччү буолбуттара ыраатта. Кэлии аата кэлии , харчыны, этэргэ дылы, күрдьэҕинэн баһар дьон кэннэ кээнчэ да буоллун дииллэрэ чуолкай. Ол да иһин Тиксии курдук бөһүөлэктэр хампарыта тоҥон эрдэхтэрэ. Олохтоох бэйэ дьонун тэрийэн үлэлэтиигэ өйбүт тиийбэт, эмиэ ырыынак ирдэбилэ, куонкурус кубулҕата буруйдаах, Россия ирдэбилэ оннук диэнтэн атыны билбэппит.

СР Президенэ Егор Борисов Ил Түмэн депутаттарыгар Анал суругар олохтоох эдэр ыччаты үлэ араас көрүҥэр, ордук промышленноска, кытыннарар ирдэбили туруорбута. Тустаах, анал үөрэхтээх, идэлээх эдэр ыччат промышленность бары көрүҥэр сыстан үлэлиирэ бу биһиги инники кэскилбит. Саха сирин территориятыгар үлэлиир ханнык баҕарар компаниялар, бөдөҥ тэрилтэлэр идэтэ да суох олохтоох ыччаттары үлэнэн хааччыйар инниттэн анал курстары, үөрэтиини тэрийиэхтээхтэр. Бу республика национальнай ирдэбилэ буоларын өйдүүр кэммит кэллэ курдук. Ити биһиги кэскилбит, сайдыыбыт, олохпут тупсуутун сүрүн көрүҥэ.

Биһиги, сахалар, үйэлэртэн үйэлэргэ, былыр-былыргыттан, тарбахпыт көмөтүнэн кэпсэтэр саҕаттан, кэлии омуктары, тастан киирээччилэри, кимиттэн-тугуттан тутулуга суох, ытыспыт үрдүгэр түһэрэр этибит, күүс-көмө буоларбыт, аһынан-таҥаһынан, кыалларынан барытынан хааччыйарбыт. Ол түмүгэр Бүлүү, Өлөөн уонна Анаабыр алмааһын, Алдан көмүһүн, Индигир уонна Дьааҥы сирин баайын туһаҕа таһаарбыппыт. Историяҕа суруллубут ити үтүө үгэспит билигин тоҕо сыаналамматый, тоҕо биһиги бэйэлээх бэйэбит оҕолорбут уонна ыччаттарбыт көрдөһөр балаһыанньаҕа сылдьыахтаахтарый?

Саха сирин хас биирдии түөлбэтин кыһалҕатын быһаарыы Москва, Иркутскай, Хабаровскай курдук улахан куораттары кытары биирдик барыа суохтаах. Манна биир холобуру аҕалабын. Уруккута киһи харайбыт, доҕор оҥостубут ыттара көҥүл үөскээн-төрөөн хаһаайын­нарыттан тэйдилэр, төттөрүтүн көрбүт-харайбыт дьоннорун ытырар, хаайар, өссө сиир түбэлтэлэрэ тахсыталаата. Быйыл олунньуга Чокуурдаахха мэнээк сылдьар ыт дьахтары сиэтэ, Дьокуускайга да, атын да нэһилиэктэргэ үөрүнэн сылдьан киһини хаамтарбат буолбуттарын кэпсииллэр.

Урут коммунальнай хаһаайыстыба үлэһиттэрэ сөптөөх дьаһалы ылан ыт ахсаанын көҕүрэтэр эбит буоллахтарына билигин тохтоотулар. Ыйыталастахха оннук сололорун соппуттар, боппуттар, олохтоох салалтаҕа биэрбиттэр. Инньэ гынан ыйан биэрээччи, сүбэһит оруолун ылбыттар. Ол түмүгэр ыт киһи доҕоро буолар аналын сүтэрэн эһэ, бөрө майгыннаммыттар. Бөрө диэбиккэ дылы, быйыл Саха сирэ бөрөттөн 160 тыһ. таба ороскуотурда. Онон ыт бөрө курдук алдьархайы таһаарар кутталламмытын куойабытыгар-маҥкыбытыгар оҕустардах­пытына сатаныыһы.

Саха сирин инники кэскилин тэрийиигэ кырдьаҕас киһи санааларым итинниктэр.

Христофор ПЕТРОВ,

үлэ уонна тыыл

ветерана.

Черскэй, "Саха сирэ" хаһыат.