Россия орто балаһатыгар, үөс сиригэр олорор дьон 10 кыраадыстан аллараа тымныы диэн тугун өйдөөн-дьүүллээн билбэттэр. Оннук усулуобуйаҕа киһи хайдах олоруон сөбүн да өйдөрүгэр кыайан батарбаттар. Оттон биһиги 50 кыраадыс тымныы, тоҥ хаһаа, чэҥ муус сирдээх-уоттаах  дойдуга  өссө сүөһүнү-сылгыны, табаны иитэн олорон кэллибит. Кэллибит. Салгыы хайдах буолуоҕун билбэппит. Арай, төрүт дьарыгынан дьарыктанар киһи ахсаана сылтан сыл ахсын аҕыйаан иһэр. Оттон төрүт дьарыгын сүтэрбит аҕыйах ахсааннаах норуот омук быһыытынан тыыннаах хаалыа дуо?
***
Сэбиэскэй кэмҥэ хоту улуустар аһынан-үөлүнэн, таҥаһынан-сабынан, үлэнэн-хамнаһынан хааччыллыылара быһа Москубаттан анан кэлэр эбит буоллаҕына, дойду үрэллиитин содулугар саамай ыарахан охсууну Арктика оруйуоннара ылбыттара. Үлэ суох, харчы суох, арыгы дьаллыга босхо барда, кыахтаах дьон, ыччат дойду сиргэ таласта.  Арктика сыккырыыр тыына эрэ орто.
***
Эллэһэн-эллэһэн, туруорсан-туруорсан, дьэ, кэмниэ-кэнэҕэс Арктика өттүгэр тыас тахсыах курдук буолла.
Дойду президенэ Вл.Путин РФ Федеральнай мунньаҕар ИЛДЬИТ этэригэр, Арктикаҕа болҕомто ууруллуохтааҕын, Хотугу муора суола сөргүтүллүөхтээҕин эттэ. Бу барыта - Уһук Илин сайдыытыгар анаммыт судаарыстыбаннай программа сорҕото буолуохтааҕын ыйда.
Урут, наар Европаны батыспыт Россия политиката, дойдутун үс гыммыт иккитин ылар Азияҕа сытар регионугар, дьэ, сирэйинэн эргилиннэ. Манна, аан дойду геополитикатыгар Азия-Тиихэй акыйаан дойдуларын экономиката балысханнык сайдан, кинилэр этэр куоластара дорҕоонноммута, дьайар күүстэрэ кыаҕырбыта төрүөт буолла.
***
Сир баайдаах Арҕаа, Илин Сибиири, Уһук Илини былдьаһар күүстэр Россия тула үөмэхтэһэн бардылар. Ол иһин бу регионнарын күүһүрдүү - Россия стратегическэй, судаарыстыба куттала суох буолуутун хааччыйар соруга. 
Иккиһинэн, билигин аан дойдуга Арктиканы былдьаһыы сытыырхайан турар кэмэ. Материкка сир баайын саппааһа дьоҕуһаабытынан сибээстээн, тымныы муора анныларыгар харалла сытар ньиэпкэ-гааска наадыйааччы элбээн иһэр. ХХI үйэ ортотугар Арктика түгэҕинээҕи гаас аан дойду  40 – 55%-гар  тиийэ хааччыйар саппаастааҕа биллэр.
Саха сирин бастакы президенэ өтө көрөр дьоҕура күүһүн сөҕүөххэ сөп. Чуолаан, Михаил НИКОЛАЕВ көҕүлээн,  "Хотугу эргимтэ" форума тэриллибитэ. Хотугу эргимтэҕэ сытар, Арктика оруйуонугар киирэр сирдээх дойдулары кини биир ЦИРКУМПОЛЯРНАЙ сообшествоҕа түмэргэ холоммута. Арктика - киһи-аймахха кэнэҕэс сүҥкэн суолталааҕын эрдэттэн билбит эбит.
Билигин Арктика кытыллаах дойдуларынан буолаллар - Россия (43%), Норвегия, Гренландия, АХШ уонна Канада. Бу дойдулар бас билэр сирдэригэр-ууларыгар аан дойду 22% ньиэбин уонна гааһын саппааһа баар. Арктикаҕа бэйэтин быраабын билигин Исландия туруорсар, Гренландия Данияттан арахсан туспа Арктикаҕа быраабын дакаастыы сатыыр. Финнэр 44 сыллааха сүтэрбит Хотугу муораҕа тахсар суолларын былдьаһаллар. Шпицберген архипелагын Норвегия уонна Россия былдьаһар. Арктиканы баһылаабыт - кэнэҕэс саамай кыахтаах  судаарыстабанан буолуохтааҕа сэрэйиллэр.
***
Россия Арктикатыгар 2,5 мөл. тахса киһи олорор, ол нэһилиэнньэ  2%-нын ылар. Саха сирин 40%-на Хотугу эргимтэҕэ киирэр. Бу суола-ииһэ суох, чиэски сытар улуустар олохторо-дьаһахтара тупсарыгар -  Хотугу муора суолун сөргүтүллэрэ, Арктиканы чинчийии, үөрэтии саҕаланара  олус наада. Хотугу улуустарбыт сайдалларыгар, атахтарыгар туралларыгар республика былааһын, общественноһын, тэрилтэлэрин, дьонун-сэргэтин өттүттэн эмиэ үлэ саҕаланыахтаах. Федеральнай программаларга олохтоохтор эмиэ кыттан, киин хааһынаттан тыырыллар үбү-харчыны хамсатан, барыстаахтык туттан, бэйэ олоҕун тупсарарга  бииргэ үлэлэһиэхтээхпит.
Ити соругу толороору, Регионнар икки ардыларынааҕы Полярниктар ассоциацияларын республикатааҕы салаата -  "Саха Арктиката" ("Якутская Арктика") тэрилиннэ. Аныгыс ый эргэтигэр Уһук Хоту сытар улуустар экономикалара, социальнай, култуурунай олохторо сайдарыгар аналлаах, хоту үлэлиир тэрилтэлэри, араас идэлээх, үөрэхтээх дьону-сэргэни, урбаанньыттары ситэриилээх былаас уоргаттарын  түмэр улахан форум тэриллиэхтээх.  Бу "Саха Арктиката" диэн общественнай холбоһук председателинэн   СӨ Эргиэн-промышленность палататын президенэ, Ил Түмэн депутата Владимир ЧЛЕНОВ талылынна.
ЧЛЕНОВ бэйэтин кэмигэр Булуҥҥа үлэлии сылдьыбыт киһи, онон, хотугу улуустар олохторун-дьаһахтарын үчүгэйдик билэр диэн коллегалара этэллэр. Владимир Михайлович сааһын тухары салайар үлэҕэ сылдьыбыта. Саҥа общественнай тэриллиигэ кини тэрийэр дьоҕура, уопута көдьүүстээх буолара саарбахтаммат. Ону таһынан, ЧЛЕНОВ биир үчүгэйэ диэн, дьону кытары уопсай тылы бэрт  судургутук булар. Республикатааҕы Эргиэн-промышленность палататын салайбыт үс сылыгар, палатаны Россия биир саамай ситиһиилээх үлэлээх ТППтын быһыытынан көрдөрдө. Онон Владимир ЧЛЕНОВ Саха Арктикатын  өрө тардарга күүс-көмө буолан таһаарыылаахтык үлэлиэ диэн эрэнэбит.
***
Aartyk.Ru