«Саҥа ырыа» күөрт ыт күлүүтэ, эриэн ыт элэгэ дуо?" диэн ааттаан ыстатыйаны "Вести Якутии" хаһыат бэчээттээтэ. Ааптар Татьяна САВВИНОВА санаатын кытары сөбүлэһэр киһи баар дуо?

  Мантан аллараа "Аартык.ру" ыстатыйаны толору бэчээттиир:

"Дьиҥнээх ырыа диэн тугуй?

Ырыа – сүрэх төлөнө,

Ырыа – санаа көҥүлэ…

Сэмэн Данилов

Кырдьык даҕаны, ырыа сүргэни көтөҕөр, санааны кынаттыыр, киһи дууһатын кылын таарыйар аналлаах. Дьиҥнээх ырыа эрэ үйэлэри уҥуордуур, дьон уоһуттан түспэт, өйүттэн сүппэт, умнуллубат,көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэр. Холобур, Сергей Зверев,Христофор Максимов, Валерий Ноев, Анастасия Варламова, Аркадий Алексеев о.д.а. мелодистар сахалыы саймаархай ырыалара хайа баҕарар киһини сылаанньытара, уйулҕатын уоскутара, сүрэҕин түгэҕэр сөҥөн хаалар.«Норуот сүрэҕин таарыйбыт ырыа, тустаах кэмэ да аастар, сүппэт аналлаах», - диэн саха норуодунай суруйааччыта Софрон Данилов бэргэнник да эппит!

Чэ, олус уһаабакка,  «Саҥа ырыа» туһунан санаабын үллэстэрбин көҥүллээҥ. Бастаан утаа күрэх сонун буолан, дьон-сэргэ интэриэһин тардыбыта. Хас биирдии ыалга күүтүүлээх ыалдьыт буолбута. Кыралыын-улаханныын күөх экраны өрө мыҥаан олорорбут, уһун унньуктаах кыһыҥҥы киэһэлэрбитин билбэккэ хааларбыт.

Мантан Далаана, Ника, Күннэй, Антон, Сиэйэ Уола уо.д.а. биллэр-көстөр ырыаһыттар куорсун анньыммыттара. Кырдьык даҕаны, сөбүлүүр биэриибит «итиинэнилгийэр, сылааһынан, сырдыгынан сыдьаайар» курдуга. Оттон билигин көрөөччү ахсаана  аҕыйаабытын, күрэх таһыма мөлтөөбүтүн туһунан кэпсэтиилэр хойдон иһэллэр. «Ээ, пахай, көрбөт буолбуппут ыраатта», «тэлэбиидэнньэ хаарыан бириэмэтин ылан», «киһи иилэн ылар ырыаһыта суох» о.д.а. саҥа-иҥэ элбээтэ. Интернет ситимигэр араас быдьар тылынан үөҕэн, сиилээн, хотон, түһэрэн  суруйалларыттан киһи хараастар. Тоҕо манныкка тиийдибит?! Хаһан эрэ сөбүлүүр биэриибит аҥаардас күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр тиийэ түспэтэр ханнык диэн баҕа санаалаахпыт.Тугу-тугу туойан, кураанаҕы куолулаан эрэр диэххит. Эдэр оҕолор санааларын түһэрээри, ааттарын хараардаары суруйбаппын. Баар чахчыларга олоҕуран, баҕар, толкуйданан, туох эмит түмүккэ кэлиэхтэрэ диэн ырытан эрэбин.

 

Урукку өттүгэр кыттааччылар тура-тура табыллыбатах таптал туһунан ыллыыр эбит буоллахтарына, быйыл төрөөбүт түөлбэ (Дьулус Гоголев «Тыа сирэ»), итэҕэл (Ыра Чаҕаан «Таҥара»), айылҕа (Айхаана «Айылҕа»), ону тэҥэ патриотическай (Ваня Семенов «Умнума сахаҕын») ис хоһоонноох айымньылары талбыттара кэрэхсэбиллээх. Ырыаны талыы – бастакы уустук хардыы. Доҕуһуолун оҥотторуу, үҥкүүнү туруоруу, таҥас-сап тиктэрииүгүс үлэттэн тахсара биллэр. Маны барытын харчы быһаарар.Оттон ырыаҕынкөрөөччү дьүүлүгэр таһаарыы – үлэҥ түмүгэ.

 

Быйылгыкүрэххэ «Добун» устуудьуйа,«Дайар сахалар» бөлөх,Семен Ченянов уһуйуллааччылара киирбиттэр. Ванс көрөөччү болҕомтотун тардыбат ырыаны талбыт. Ыра Чаҕаан киһини толкуйдатар дириҥ ис хоһоонноох ырыанан кыттыбыт. Ол гынан баран, таҥаһа хайдах эрэ дьүөрэлэспэт (аапт. сымнатан этэбин. Интернеккэ олус хоппуттар, сиилээбиттэр). Дайаана - оскуоланы саҥа бүтэрбит кыыс. Эдэр буолан, ырыатын тыла быстар мөлтөх, куолаһа да атыттартан чорбойбот. «Дайар сахаларга» дьарыктанар эбит. Аркадий Алексеев кэскилигэр эрэнэн бөлөҕөр ыллаҕа. Оттон Нелли хайдах эрэ уота-күөһэ суох ырыаны талбыт диэтэхпинэ, үгүс көрөөччү сөбүлэһиэ дии саныыбын. Паша Бояркина аһаҕас таҥаһынан эр дьон сүрэҕин сүүйэр эрээри, «Уоттаах түүн» курдук ырыанан ыраатара, көрөөччү биһирэбилин ылара саарбах. Эдэрдэр сахалыы ааттаммыттарыттан киһи үөрэр: Садын, Таман, Ыра Чаҕаан, Дайаана, Айхаана диэн алгыстаах ааттар саҥа ырыаһыттары арчылыахтара, үөһэ көтүтүөхтэрэ диэн эрэниэххэ.

Уопсайынан, үгүс толорооччу таҥаһа-саба ырыатын ис хоһоонугар төрүт сөп түбэспэт диэн тоһоҕолоон бэлиэтиэххэ наада. Киһи кыргыттар кылабачыгаһын аанньа купальникка майгынныыр олус кылгас таҥастаахтарыттан төҥкөйбөтөллөр ханнык диэн санаарҕыы, кинилэр оннуларыгар долгуйа олорор. Ама да ырыынак үйэтэ буолбутун иһин... Дьиҥэ, сыанаҕа тахсар сиэр, культура ирдэбилэ баарын үрдүнэн. Эдэрдэр Леди Гага диэн ааттыын да «эпатажнай» ырыаһыты тумус тутта, туттардыын-хаптардыын, таҥастыын-саптыын үүт-маас түһэрэ сатыыллар. Дьиҥэ, киһи сөҕөрө-махтайара, холобур оҥосторо суохха дылы. Аныгы ыччат бэйэтин суолун-ииһин көрдөммөккө, үтүктэн,  чэпчэки суолу талара хомолтолоох. Аны корейскай дорамалар сабыдыаллара кыттааччылар тас көрүҥнэригэр (чуолаан уолаттарга) баар. Бастакы көрүүттэн кыыһын-уолун араарбаккын, быһаарбаккын. Кинилэри ааттарынан холобурдуур наадата суох.

 

Ырыа тылыгар-өһүгэр тохтоон ааһыахха. Быйыл норуокка киэҥник биллибит бэйиэттэр Кындыл, Семен Данилов хоһоонноругар  ырыалар айыллыбыттара кэрэхсэбиллээх. Хомойуох иһин, билигин тыл-өс төһө хомоҕойо улаханнык сыаналаммат курдук, ол оннугар «бардым, кэллим», «таптаатым, астынным», «уурууй миигин» («уураа»диэн оннугар) диэн боростуой, сороҕор өйдөммөт тыллаах эрээри, дирбиэн-дарбаан муусукалаах, ыт ууну кэһэрин курдук ырыалар былааһы ылаллар.

«Саҥа ырыаҕа» күннээҕи судургу тыллаах айымньы элбэх. Эдэрдэр бэйэлэрэ ырыа суруйаллара хайҕаллаах. Холобур, Дайаана, Миша Рожин, Анатолий Горохов. Ол эрээри, кэнэҕэскитин тыл-өс чааһыгар болҕомтолорун ууруохтарын наада.

Хас да кыттааччы Омук Уолун хоһоонноругар айыллыбыт ырыалары талбыт. Кини элбэх хит ырыаны суруйбутун ким да мэлдьэспэт да буоллар, быйылгы күрэххэ олус элбэх сакаас киирбититтэн дуу, хайдах дуу, сорох айымньы ис сүрэхтэн тахсыбыт диир кыах суох, начаас умнуллар. «Ырыа төрүөтэ суох айыллыбат», - диэн А.Варламова этэн турар. Аҥаардас ахсааны элбэтии хаачыстыбаны намтатарын бары бэркэ билэбит.

Аны нууччалыы тартаран ыллыыр кыысчаан «Сүрэхтэр кэпсииллЕр» диэн нуучча да киһитэ ыраастык саҥарыах айылаах судургу дорҕооннорун сатаан таһаарбата саха киһитигэр олуонатык иһиллэр. Эбэтэр аныгылыы муусукаҕа уйдаран, Леди Гагалыы сиэри таһынан аһаҕас көстүүмнэннэххэ, сирэйгин ойуулаттахха, төрүт дорҕоон төлө көтөн тахсыбат муҥа дуу? 

 

Тыл уонна матыып быстыспат ситимнээхтэр. Син ол тэҥэ үҥкүү ырыаны ситэрэн-хоторон, уобарастаан эттэххэ, «туустаан-тумалаан», тупсаран биэриэхтээх.

Сорох бүлүүдэ олус тумалаатахха амтана астыга суох буолар. «Саҥа ырыаҕа» сорох үчүгэй ырыалары үҥкүүнэн «киэргэтэн», төттөрүтүн буортулаан кэбиспиттэр. Холобур, Анатолий Горохов «Дьоллоох буолуох» диэн ырыатыгар кэрэчээн кийиит кыргыттар илиилэринэн уҥа-хаҥас дайбаналлара, атахтарынан тэбиэлэнэллэрэ көрөргө бөрүкүтэ суох.

Хас да нүөмэргэ үҥкүүһүттэр баттахтарын ыһа-ыһа бокуойа суох бастарын булкуйаллар, сыана устатын-туоратын сыымайдыыллар, харса суох хаамаллар. Наай гыннар, ырыаһыты кэлэн саннын таптайаллар. Арааһа, өйүүр быһыылара.

Көрөөччү кутун тутарга сыанаҕа тахсан бэлэсипиэттээн тэбии, бадминтоннаан дайыы наадата суох. Дьааһык иһигэр киирэн таҥас уларыттан тахсыы кими да кэрэхсэппэт.

Быйыл да дьиҥ күүстээх куоластаах ырыаһыттар син кытта сатаабыттар. Кинилэр таҥастара космоһынан куйаарбатар да, үлүбүөй үҥкүүлэринэн үлүһүйбэтэллэр да, бэйэлэрэ ураты хамсаныыларынан, ыллам ырыаларынан дьон-сэргэ сүрэҕэр хаалыахтара. Ылан көрүөҕүҥ, Степан Афанасьев, Садын, Мария Васильева, Ыра Чаҕаан, Ваня Семенов, Мария Птицына истиҥ-иһирэх ырыаларын.

 

Аны күрэх аатыгар тохтуохха. Дьиҥэ, киэҥ эйгэҕэ биллэ-көстө илик саҥа ырыалар тахсыахтаахтара буолуо. Ону баара, араадьыйа долгунугар тыаһаабыттара ырааппыт, сонуна сойбут, суолтата ааспыт, этэргэ дылы, интэриэһинэйдэрэ бүппүт ырыалар киирэллэрэ дьикти. Ити туһунан салайааччылар туох дии саныыллара буолла? Эбэтэр аатын олох даҕаны уларытыахтарын наада этэ.

Дьиҥнээх ырыа биһирэммэтэ хомолтолоох. Ким элбэх билсиилээх кыайыан сөп. Халыҥ аймахтаах киһи абыранар. Хайа, аймах-билэ дьонум күн аайы уоннуу куолаһы мин туспар биэрдэхтэринэ, ыраатабын буолбаат? Атастарым, дьүөгэлэрим өйөөтөхтөрүнэ, өссөөрө көтөбүн. Интернет ситимигэр «Сибээстээх ырыа» диэн уларытыахха баара диэн суруйбуттарын элбэх киһи аахтаҕа. Оччотугар талаан бүтэһик миэстэҕэ тэбиллэр дуо?

Күрэх интерактивнай буолан эбитэ дуу, олох көһүппэтэх өттүгүттэн мөлтөх баҕайы ырыалар куоластааһын түмүгэр инники күөҥҥэ тахсаллар. Быйыл даҕаны син киһи сэҥээрэр ырыаһыттара бааллар эрээри, аҕыйах куолаһы ылан, туоруур кутталлаахтар.

 

«Саҥа ырыа» эрдэттэн уһуллар. Уот-күөс, тыас-уус өттүнэн  тэлэбиидэнньэ ирдэбилигэр эппиэттиэхтээх. Манна ырыаһыттар айахтарын эрэ хамсаталлара кистэл буолбатах. Чэ, баҕар, буоллун. Оттон сорох кыттааччылар микрофоннарын хойутаан, ардыгар умнан да кэбиһэллэрин өйдөөн көрдөххүт. Дьиҥэ, ырыатын тылын билэр киһи кэмиттэн кэмигэр айаҕын атыахтаах ини? Эбэтэр оччо айылаах долгуйаллар, транска киирэн хаалаллар дуу? 

 

Кэнники кэмҥэ тыыннаах муусука, эт куолаһынан ыллаан дьиэрэтии тоҕо эрэ сыаналаммат. Аҥаардас уоттаах-күөстээх шоунан муҥурданыы биһиги искусствобытын туохха тиэрдиэй? Күөх экраммытыгар сэргэхситэр, аралдьытар биэриилэр элбэхтэр. Толкуйдатар, сытыы боппуруостары туруорар биэриилэр суохтарын кэриэтэ. «Саҥа ырыа» бастакы көрүҥҥэ киирсэр. Сэргэхситиҥ, аралдьытыҥ… эрээри, таһымҥытын үөһэ таһаарыҥ. Түһэр, кэлин уһугар сүтэр, тохтуур аакка тиийимэҥ. Эһиги үлэҕитинэн саха намыын ырыата сайан киирдин сүрэхпитигэр!" - диэн Татьяна Саввинова түмүктүүр.
***
Аартык.ру