Ыраас уу боппуруоһа - планетарнай суолталаах проблема буолла. Саха сирэ - сирэ-уота киэҥинэн, дирбиэнтэн-дарбаантан, киһи-кыыл тэпсилгэниттэн чиэски сытар регион, дьиҥинэн салгына, уута ыраас буолуохтааҕа этэ. Ол гынан баран алдьатыылаах политика содулугар, былааны-барыһы сырсар   иҥсэ-обот мэнэгэйигэр буолан, сирбит баайын хостуурга улахан кутталлаах дьааттары туттубуттара (тутталлара) олохтоох дьоҥҥо үтүөнэн эргийбэтэ. Бүлүү эбэ, Марха, Мокуоку өрүстэр өтөрүнэн өрүттүбэт туруктаахтар. Маннык айылҕаны алдьатар "сайдыы" содулуттан  өссө биир өрүспүт - Дьааҥы буомурбутун,  хорҕолдьуну хостуурга туттуллар химическэй реактивтан сүһүрэ турарын туһунан Елена ПОТОЦКАЯ ("Саха сирэ") кэпсиир:
"Ааспыт сылга Дьокуускай куораттан «Ленатааҕы уу бассейнын управлениета» ХЭТ, «Халаан уутун туоратыыны толорооччу дирекция» ГУ бэрэстэбиитэллэрэ тиийэн, оройуоннааҕы дьаһалта эппиэттээх үлэһиттэрин уонна улуус общественноһын кытта көрсөн, Дьааҥы өрүс тулатынааҕы күөллэр, үрүйэлэр уопсай туруктарын уонна олору харыстыырга туох үлэ барарын дьүүллэспиттэрэ.

Кэрэхсэбиллээҕэ, бу маннык суолталаах боппуруоһу ырытыыга дойду тэбэр сүрэҕиттэн Москваттан «ВЕД» ХЭТ тэрилтэ эмиэ кыттыбыта. Бу тэрилтэ анал государственнай сакаас быһыытынан Дьааҥы өрүс бассейныгар киирэр республика сэттэ улууһун: Дьааҥы, Усуйаана, Эбээн-Бытантай, Томпо, Кэбээйи, Булуҥ уонна Аллайыаха үрэхтэрин уонна күөллэрин чинчийбитэ. Тэрилтэ директора Сергей Шашков иһитиннэрбитинэн, хоту сир биир бөдөҥ өрүһүн бассейныгар киирэр улуустары тулалыыр уу «кирдээх» уонна «киртийэн эрэр» категорияларга киллэрбит.

 

Кэлиҥҥи сылларга Дьааҥыга алдьатыылаах, үгүс хоромньуну аҕалбыт халаан уута улуус историятыгар киирдэ. Республика биир бөдөҥ өрүһүн -  Дьааҥы Эбэни чинчийээччилэр, улуус киинигэр ахсынньыга мунньахтаабыттар. Сүрүн болҕомто - өрүс чаастатык халаанныыр буолбутугар хатаммыт.

 «Ленатааҕы уу бассейнын управлениета» ХЭТ специалистара Дьааҥы өрүс умнаһыгар 1943 сылтан саҕалаан 1995, 2004, 2008  сылларга буолбут улахан халааны - хас да хонуктаах дохсун ардахтары уонна хайа хаара ирэрин кытта ыкса сибээстээбиттэр. Чинчийээччилэр халаан уута сүрүннээн олус тымныы кыһынтан, халыҥ хаардаах уонна ардахтаах дьылтан эмиэ тутулуктаах диэн түмүктээбиттэр.

«Янгеология» ААУо специалиһа - Лариса Вдовина Баатаҕай бөһүөлэгэр 1973 сыллаахха диэри Эһэ Хайаттан уонна Көстөртөн хостонор рудаттан хорҕолдьуну араарарга туттуллар – “үрүҥ кумах” ардах уутун кытары суураллан Дьааҥы салааларыгар киирэ турарыттан дьиксиммит. Бу ууну бөһүөлэк олохтоохторо сууналларыгар, таҥас сууйарга, оҕоруокка – барытыгар тутталлар.

2004 сыллаахха ыытыллыбыт чинчийии: “боротуока уутун састаабыгар кутталлаах 1-кы кылаастаах таллий уонна бериллий курдук химическэй эттик элбээбитин” туһунан түмүккэ кэлбит. Бу “үрүҥ кумахха” оннук састаап эмиэ үгүс эбит. Маннык химическэй токсиканнардаах дьэҥкир, амтаныгар туох да концентрат баара биллибэт, сыта-сымара суох буолар диэн чинчийээччилэр бэлиэтииллэр. Ол эрээри бу маннык химическэй элеменнэрдээх ууну испит киһи иммунитетын сүтэрэр, ньиэрбэтэ биллэрдик мөлтүүр, таллийтан сылтаан сыыйа уҥуоҕа эмтэрийэр, бериллийтэн рак буолар эбит. Маны таһынан чинчийээччилэр “кумахтан” өссө да үөрэтиллэ илик атын кутталлаах химическэй элеменнэри эмиэ булбуттар.

Дьоһуннаах чинчийии кэнниттэн «Ленатааҕы уу бассейнын управлениета» ХЭТ 2004 сыл атырдьах ыйыгар улуустааҕы дьаһалтаҕа, айылҕа харыстабылын комитетыгар, оройуоннааҕы балыыһаҕа официальнай сурук ыыппыт. Ол эрээри күн бүгүнүгэр диэри туох да миэрэ ылыллыбатаҕын туһунан улуустааҕы «Вести Верхоянья» хаһыат суруйар.

Хаһыат, Дьааҥы өрүһү тулалыыр боротуокалары, күөллэри, үрүйэлэри чинчийии үлэтин түмүгүн истэн баран, хорҕолдьуну араарар фабрика (билигин үлэлээбэт) «үрүҥ кумаҕа» билигин да дьон доруобуйатыгар дьайа турарын бэлиэтээбит. Бу  суолталаах боппуруоһу көтөхпүт Лариса Вдовина Баатаҕай олохтоохторун доруобуйаларын салгыы чинчийэллэригэр көрдөһөр. Лариса Вдовина “Баатаҕай – Үөһээ Дьааҥы өрүстэн техническэй сыалга туттарыгар анаан  уу турбатын тутар уолдьаспытын” бу мунньахха эмиэ санаппыт.

 «Янгеология» ААУо үлэһитэ «үрүҥ кумах» суураллыбыт уутун теплицаҕа, оҕуруокка, таҥас сууйарга, бэйэни көрүнэргэ туттуллар уу кутталлааҕын бэлиэтээн туран, «Таллий элеменнээх уулаах оройуону экологическай алдьархайга түбэспит зонатыгар»  киллэрэн, ону учуоттаан, сир анныттан ыраас ууну иһэр скважинаны чөлүгэр түһэрэри туруорсубут.

Бу мунньах сүнньүнэн ыытыллыбыт кэпсэтиини «Вести Верхоянья» хаһыакка корреспондент Виктория Стась суруйуутуттан тылбаастаатым. Бэрт элбэх научнай терминтэн сүрүн ис хоһоонун “ылҕаан ылыах” диэтэххэ, биллэн турар, уустук. Ол эрээри Дьааҥы Баатаҕайыгар олоро сылдьыбыт, кирдээх уу проблематын эппинэн-хааммынан билбит киһи буолан, көстөн турар хартыынаны бэйэбэр чугастык ылынным. «Бу бачча дьоһуннаах чинчийии кэнниттэн олохтоох былаас хайдах быар куустан олорор баҕайытай?» -- диэн ыйытыы үөскээн тахсар. Дьиҥэр үлэ барбатах  буолбатах. Барар эбит. Ол курдук, 2008 с. ыытыллыбыт кэлиҥҥи чинчийии түмүгүнэн улуустааҕы дьаһалта Верхоянскай куоракка уу ылар турбаны тутар, ууну ыраастыыр тутуулары, ыраас ууну бытыылкаҕа кутар производствоны тэрийиини, канализация ситимин саҥардыыны уо. д.а. ыраас ууну ылар хайысхалары торумнаан, СР Правительствота «Халаан уутуттан эмсэҕэлиир уонна кирдээх ууну тутта олорор нэһилиэнньэлээх пууннары көмүскүүргэ анаммыт концепциятыгар» этии киллэрбит. Бу концепциянан СР Государственнай анал программата оҥоһуллуохтаах. Онон бу сылга ыытыллыахтаах ситэриилээх былаас отчуотугар дьааҥылар ити боппуруоһу күүскэ туруорсуохтарын наада. Саха өһүн хоһооно этэринии, ытаабат оҕону эмсэхтээбэттэр.

 

Хомойуох иһин, ыстатыйаны суруйбут Виктория Стась бэлиэтииринэн, Дьааҥы өрүс уутугар сыһыаннаах үлэлээх энергетиктэр, олох-дьаһах коммунальнай хаһаайыстыбаларын тэрилтэлэрэ, геологтар олус эппиэттээх мунньахха «харах баайан», «суолтатыгар эрэ» диэн биирдии-иккилии эрэ киһини ыыппыттар. Экологтартан, айылҕа харыстабылыттан, бөһүөлэк дьаһалтатыттан, ону тэҥэ биэс киһи общественность аатыттан аат-харата эрэ сылдьыбыт. Бу маннык мунньахтар Орто-Халыма, Анаабыр, Өлөөн уонна Өймөкөөн улуустарыгар эмиэ ыытыллыбыттар эбит. Чинчийиини ыыппыт специалистар бэлиэтииллэринэн, бу улуустарга «кулгаах-харах буолан» дьон тоҕо анньан кэлэн төрөөбүт өрүстэрин тулатын чинчийии түмүгүн истибиттэр, санааларын атастаспыттар.