Дойду баһылыга Уһук Илиҥҥэ судаарыстыба өттүттэн анал бырагыраамма ылыллыахтааҕын, онно бизнескэ, саҥа үлэ миэстэтин таһаарарга нолуокка, о.д.а. хайысхаларга  чэпчэтии көрүллүөхтээҕин туһунан эттэ. Кини билигин үлэлиир-үлэлээбэт Уһук Илин уонна Забайкалье сайдыытын судаарыстыбаннай бырагырааммата ситэтэ суоҕун, “көҥдөйүн” кириитикэлээтэ. Оттон ол Судаарыстыбаннай бырагыраама 2013 сыл бастакы кыбаарталыгар бүтэһиктээхтик бигэргэтиллэн олоххо киирэн барыахтааҕа, даҕаны баччааҥҥа диэри ис хоһооно чопчулана, оҥоһулла илик.

 Мунньахха, Владимир Путин: “Уһук Илин сайдыытын министиэристибэтэ бэйэтин соругун кыайан толорбото”, - диэн тыйыс сыана быста. Уонна Виктор ИШАЕВКА тоһоҕолоон сып-сап үлэлииллэригэр, бүрэкирээтийэни дьоҕуһаталларыгар кытаанахтык дьаһайда. 

Дойду баһылыга үлэни-хамнаһы миэстэтиттэн сыҕарытаары, бэл, өтөрдөөҕүтэ этиллибит Судаарыстыбаннай корпорация туһунан санааны кытары сөргүттэ. Владимир Путин Федерация Сүбэтин солбуйар бэрэстээтэлигэр Вячеслав ШТЫРОВКА эмиэ бу боппуруоска кыттыһарыгар сорудахтаата.

Вячеслав Штыров бу иннинэ Уһук Илин сайдыытыгар бэйэтэ кэккэ көрүүлээрин тиһэн федеральнай прессэҕэ хаста да таһааттаран турар. Бу мунньахха кини эмиэ Владимир Путиҥҥа ол санаатын иһитиннэрдэ:

-- Федерация Сүбэтэ - регионнар палалаталара буоларын быһыытынынан, Уһук Илин сайдыытыгар ыкса ылсан үлэлэһэн эрэр. Биһиги көрөрбүтүнэн, Уһук Илиҥҥэ балаһыанньа тупсуохтааҕар төттөрү түһэн иһэр чинчилээх. Онно, бастатан туран, уруккуттан олоҕуран хаалбыт өй-санаа, көнтөрүк систиэмэ мэһэй-таһай буолар, - диэн кини эттэ.

Штыров Уһук Илиҥҥэ “революционнай миэрэлэр” наадаларын уонна федеральнай таһымҥа үс саҥа сокуон ылан, “Уһук Илин кодексатын” олохтуур санаалаах.

Бу регионнарга сыһыаннаах туох баар федеральнай бырагырааммалары түмэн, бэйэ-бэйэлэрин ситэрсэн, толорсон  биэрэллэрин курдук оҥорору туруоруста.

***

Мантан аллараа Вячеслав Штыров тыл этиититтэн быһа тардан “Кыым” ааҕааччытын билиһиннэрэргэ холонобут:

Уһук Илин сайдыытын бырагырааммата эһиилги сыл бастакы кыбаарталыгар диэри ситэри-хотору оҥоһуллан бүтүө диэн соччо эрэммэппин, - диэн Штыров тыл этиитин саҕалаата. -  Тоҕо диэтэххэ, субу кэмҥэ бырагыраамма суоҕун да кэриэтэ. Бигэргэммэтэҕиттэн “суох” буолбатах, ис хоһооно  суоҕуттан – суох.  Ол эрээри, мин билигин бырагыраамма итэҕэһин-быһаҕаһын барытын ырыта барбаппын. Судургутук икки боппуруоска санаабын этиэхпин баҕарабын.

Уһук Илин сайдыытыгар тыын боппуруостар бааллар. Холобур, электроэнергетикэҕэ. Уһук Илиҥҥэ биир кэлим энергосистиэмэни тэрийэн баран дойду энергосистиэмэтин кытары холбуоххайыҥ. Бу өтөрүнэн  оҥоһуллан бүтүө суох бырагырааммаҕа биир кэлимсэ энергетикэ ситимин олохтууртуһунан сорук туруоруллубат да,  көрүллүбэт даҕаны.

Эбэтэр, өссө биир холобур: Уһук Илин – судаарыстыба корпорацияларын уонна судаарыстыба хаппытаала кыттыгастаах бөдөҥ акционернай хампаанньалар үлэлиир сирдэрэ. Бу хампаанньалар, үгүстэрэ, Уһук Илиҥҥэ элбэх инвестиция уган баараҕай  бырайыактарга үлэлиэхтэрин баҕараллар.   Ыраата барбакка – Гаас илиҥҥи бырагыраамматын (Восточная газовая программа) ылан көрүөххэ сөп.

Бу бырагыраамма бэйэтин хабар далааһынынан, 1996 сыллаахтан үлэлии сатыыр  “Уһук илин уонна Забайкалье” федеральнай анал бырагыраамматын  быдан баһыйар. Ол иһин, гаас бырагыраамматын Уһук Илин уонна Забайкалье сайдыытын бырагыраамматыгар  сүрүн оруоллаах оҥоруохха. Тоҕо диэтэххэ, манна инфраструктура тэрийиэххэ, каадыры бэлэмниэххэ, социальнай боппуруостары быһаарыахха наада.

Минрегион оҥоро сатыыр  бырагыраамматын барылыгар “Гаас илиҥҥи бырагырааммата” букатын да киирбэт, ханна эрэ аҕыйах тылынан ахтыллан эрэ ааһар. Баҕар, ол, судаарыстыбаннай бырагырааммалар оҥоһуллар методикалара итэҕэһиттэн тахсыбыта буолуо. Федеральнай анал бырагырааммалары хайдах оҥорорбутун син билэбит, оттон судаарыстыбаннай бырагыраамманы оҥорор  биһиэхэ саҥа дьыала.  

Уһук Илин сайдар бырагыраамматын олох күүскэ ылсыһан,  эттээн-сииннээн биэриэххэ наада. Уонна, Виктор Иванович (Ишаев – аапт.) салалтатынан ситэн-хотон бүттэҕинэ, федеральнай сокуон таһымыгар таһааран сокуон быһыытынан ылыныха наада.

Тоҕо диэтэргит, бу сокуон   - судаарыстыба салайар уорганнарыгар уонна судаарыстыбаннай монополияларга ыйар-кэрдэр сулус – директивэ оруолун толоруохтаах.   

Иккиһинэн. Бырагыраамма, сокуон быһыытынан ылылыннаҕына - бюджет ыстатыйатынан көмүскэллээх буолуоҕа. Бу иннинээҕи бырагыраамма 40 бырыһыан эрэ үбүлэнэн кэлбитэ. Ол курдук сырыы аайы үбэ-харчыта суох сырыттахпытына, көдьүүс күүтэрбит сир саарбах.  

Үсүһүнэн. Бырагыраамма бизнескэ маяк, бэлиэ, ыйар-кэрдэр суол буолуохтаах.

Бизнес, Уһук Илиҥҥэ кэлэр 15 сыл туох-ханнык буоларын дьэҥкэ билиэхтээх, өйдүөхтээх, судаарыстыбаҕа эрэниэхтээх. Оччоҕо эрэ кини Уһук Илиҥҥэ үбүн-харчытын инвестициялыыр интэриэстэниэҕэ.

Бырагыраамма - Уһук Илиҥҥэ үлэлиэн баҕалаах дьоҥҥо мэҥэ бэлиэ курдук угуйа туруохтаах. Сокуон мэктиэлиир буоллаҕына, дьон да сэрэхэдийбэккэ  үлэлии-хамсыы, олохсуйа кэлиэҕэ.

“Уһук Илин социальнай-экономическэй сайдыыта” бырагыраамма  аҥаардас соҕотох бырагыраамма эрэ быһыытынан ылыллара  тутах. Бырагыраамма - судаарыстыбаҕа директивэ буолар, оттон бизнескэ ити улаханнык сабыдыаллыа суоҕа.  Ол иһин, биһиги “Уһук Илин социальнай-экономическэй сайдыытын туһунан сокуон” ылыныахха диэн тыл көтөҕөбүт.

 Бу сокуон алта түһүмэхтэн (холобура) туруон сөп.

Бастакы түһүмэххэ – нолуокка чэпчэтии уонна  преференцийэ киириэн наада. Сокуон ылылларын кэтэспэккэ, сибилиҥҥитэн Уһук Илиҥҥэ үлэлиир тэрилтэлэри барыстан тутуллар нолуоктан уонна федеральнай хааһынаҕа киирэр 2 бырыһыаннаах нолуоктан  босхолуохха.

Итини таһынан, НДПИны дифференциациялыахха наада. НДПИны букатын хомуйуо суохха диэн эппэппин, бу абсолютнай рента, хаһаайыҥҥа хаалыахтаах.  Ол аата ресурсабытын босхо түҥэтэбит, ол гынан баран сир баайа ханна сытарыттан, хаачыстыбатыттан, көрүҥүттэн көрөн НДПИны дифференциациялыахха наада. Таҥастыыр салааҕа үлэлиир  тэрилтэлэр нолуокка өссө элбэх  чэпчэтиинэн уонна преференциянан  туһаныахтаахтар.  Итиннэ Виктор Иванович этэн аһарбыта, бу тэрилтэлэр бары барыһа суох үлэлииллэр диэн. Бэйэлэригэр даҕаны кыайан  хаппытаал оҥостубат тэрилтэлэртэн туохтарын туура тутуоххунуй? Дьиҥинэн, биһиэхэ, таҥастыыр производствоҕа үлэлиир тэрилтэлэр нолуоктарыгар чэпчэтии көрөргө уонча араас этии киирэ сытар. Олор сокуон бастакы түһүмэҕин оҥоруохтарын сөбө.

Иккис түһүмэх – Экономика ураты зоналарын  (ЭУЗ) тжрийии.

 Уһук Илиҥҥэ УЭЗтары тэрийиини судургутуохха наада. Балары тэрийэргэ үс уорган быһаарыыта эрэ эрэйиллиэхтээх: федерация субъегын этиитэ, Минвосток сөбүлэҥэ, РФ бырабыыталыстабытн быһаарыыта. Дальневостончикатар наар хотторор аукционнара, куонкурстара суох, ЭУЗтары тэрийтэлиэххэ наада.

Экономика ураты зоналарыгар киирсэр үлэ салааларын арааһын кэҥэтиэх тустаахпыт. Билиҥҥи сокуон ону хааччахтыыр.

ЭУЗтары салайыы судургутутуллан Минвостокразвития боломуочуйатыгар бэриллиэхтээх.  Москубаҕа олорор, хаһан да Уһук Илиҥҥэ атахтарын төбөтүн укпатах  структуралар салалтаҕа кыттыһыа суохтаахтар.

Үһүс түһүмэх – судаарыстыба уонна кэтэх бас билии кыттыгаһа.

Сокуоҥҥа булгуччу  судаарыстыба уонна кэтэх бас билии кыттыгастаах (Государственно-частное партнерство – ГЧП) хампаанньалар көрүҥнэрин арааһын чопчу суруйан киллэриэххэ наада. Чааһынайдар инфраструктура оҥороллоругар бараабыт үптэрин нолуок төлөбүрүн болдьоҕун уһатыынан  компенсацияланыахтаах.

 Ити билигин үлэлиир  ГЧП моделя, кэлимсэ сайдыы диэн ааттанар – “Соҕурууҥҥу Саха сирэ”, “Урал Полярный”, “Промышленный” о.д.а.  даҕаны, сокуон өттүнэн бэйэ-бэйэлэрин эппиэтинэстэрин сокуон өттүнэн чуолкайдык араарса иликтэр.

Төрдүс түһүмэх – туох баар тэриллии процедурата судургутуллуохтаах. Владивостокка ыытыллыбыт тутуу систиэмэтигэр туттуллубут судургу систиэмэ  Уһук Илиҥҥэ барытыгар тарҕаныллан туһаныллыахтаах.

Тэрийии чааһыгар, итинтэн да атын этиилэр, сир баайын хостооһунугар сыһыаннаахтар бааллар.  Олор биллэллэр, биһиэхэ испииһэктэрэ баар. Итини сокуон бу түһүмэҕэр киллэриэххэ баара.  

Бэһис түһүмэх – биллэн турар, тарыып бэлиитикэтэ. Манна хас да быһаарыыны тэҥинэн ылыныахха сөп. Холобур, Россия Федерациятыгар баар ситимнэр тарыыптарын ортотун ылан олохтуохха, туһаныахха сөп. Манан диэн эттэххэ. Уһук Илиҥҥэ естественнэй монополияны приватизациялааһыны ыытары-ыыппаты сыныйан үөрэтиэххэ наада. Тимир суол тырааныспарын кэтэх бас билиигэ биэрии оннук айылаах суһал быһаарыыга наадыйар дуо?

Уонна тиһэх, алтыс түһүмэх – социальнай боппуруоска сыһыаннаах. 

Уһук Илин, Хоту сир олохтоохторугар көрүллэ сылдьыбыт мэктиэлээһини уонна компенсацияны хаттаан көрөр наада: билигин ханнык чэпчэтии көрүллэр кыахтааҕын үөрэтэн баран төннөрүөххэ.  Холобур, Уһук Илинтэн, Уһук Хотуттан Арассыыйа киин куораттарыгар икки сылга биирдэ барар айаны нэһилиэнньэҕэ  барытыгар төлүөххэ. Бу култуура уонна киһи урут олорбут сирин ситимин быспатыгар көмөлөөх буолуоҕа.

 Сорох чэпчэтиилэр эргэрдилэр диэн этэллэригэр сөбүлэһиэххэ сөп эрээри, сокуону хаттаан көрөн, саҥардан биэрэн баран син биир ылыныахха наада.

Каадырдарынан хааччыллыы боппуруоһун эмиэ бу түһүмэххэ киллэриэххэ сөп.  

Үһүс сокуону ылыахха диэн этии киллэрэбит. Онно Судаарыстыба корпорациятын тэриллэр бэрээдэгин туһунан ыйыы-кэрдии киириэхтээх.

Биһиги санаабытыгар, Госкорпорация тэриллиэх тустаах.   Ол эрээри,  Сергей Кужугетович Шойгу эппитин курдук буолбакка (кини 30-с сыллардааҕы НКВД “Дальстройун” хатылыыр курдук этиилээҕэ).

 Госкорпорация БАМ онтон да атын бырайыактар барар сирдэригэр хоннохтоохтук үлэлиэн сөп. “Тоҕо Минвостокразвития  хонтуруолун иһинэн сылдьар, министиэристибэни ситэрэн биэрэр самалык уорган - Госкорпорация тэрийиллиэхтээҕи?” диэн ыйыталлар. Тоҕо диэтэххэ, министиэристибэ – ситэриилээх былаас уоргана буоларын быһыытынан, үгүс партнердарын кытары юридическай сыһыаҥҥа киирэрэ суут-сокуон өттүттэн харгыстардаах. Ол иһин ити функцияны Госкорпорация толоруохтаах этэ.

Госкорпорация хантан үбүлэнэн тэриллиэй диэн ыйытыы үөскүүр. Итиниэхэ биһиги маннык этиилээхпит. Холобур, биир эмэ күнү ылабыт, чэ, 2014 сыл тохсунньу 1 күн. Бу күн Уһук Илин тэрилэтэлэриттэн, олохтоохторуттан  федеральнай бюджеккэ киирэр туох баар нолуогу барытын ааҕыахха. Уонна аныгыс сылтан киирэр нолуок улааппыт араастаһыытын, 10 эбэтэр 15 сылга төгүллээн баран, анал фондаҕа ыытыахха. Бу киирбит харчыны корпорация нөҥүө туттуохха. Биллэн турар, итини  таһынан, атын да үбү-харчыны булар суолу тобулуохха син.

Биһиги бу үөһээ эппит үс сокуону Уһук Илин сайдыытыгар тирэх быһыытынан ылыныахха диэн тыл көтөҕөбүт. Салгыы ханнык-туох суолунан дьаһанарбыт көстөн тахсан иһиэҕэ, - диэн Вячеслав Штыров мунньахха тыл этиитин түмүктээтэ.

Владимир Путин Федерация Сүбэтэ бу киллэрбит этиилэрин барытын түмэн баран киниэхэ ырытыыга киллэрэллэрин курдук сорудахтаата.

 

Иван СЕРГИН.